अयोध्याकाण्ड

यSयाV्ेU च विभािि भŒˇरसयिाU देवाप»ा मSिकेर भाले बालविˇयर्»ले च »रलं यSयôरसि ीयालरां÷। सôøयं भŒििविभŒाणाः सयरवरः सर्वाˇिपः सर्वदा श्ार्वः सर्व»िः शि्ावः श्ाशि्ानिभः Ÿाीश्ाV्Uरः पािय माम÷॥.1॥ लarvaन् sarvagataन् लivaन् लaलinib्aन् लrीलa˘karaन् पŒtu mŒm.1.

yasyŒ˘ke ca vibhŒti bhµudharasutŒ devŒpagŒ mastake bhŒle bŒlavidhurgale ca garalaṁ yasyorasi vyŒlarŒ¢, so’yaṁ bhµutivibhµuṣaṇa‹ suravara‹ sarvŒdhipa‹ sarvadŒ

पýस‹निां या न »िाभिोकिSिथा न मले वनवासदयः„िः। मय„ाबय`Ÿाी रघायन‹दनSय मे सदाSिय सा म†`यलमङ्गलपýदा॥ .2॥

prasannatŒṁ yŒ na gatŒbhiṣekatastathŒ na mamle vanavŒsadu‹khata‹, mukhŒmbujaśrī raghunandanasya me sadŒstu sŒ mañjulama˘galapradŒ.2.

नीलाबय`श्यामलकôमलाङ््ंU सीिासमारôपििवामभा»म÷। पाणाौ मगUासायकचाLरचापं नमामि रामं रघायवंश्ानाथम÷॥ .3॥

352 * ŚR’ RMACARITAMNASA* nīlŒmbujaśyŒmalakomalŒ˘gaṁ sītŒsamŒropitavŒmabhŒgam, pŒṇau mahŒsŒyakacŒrucŒpaṁ namŒmi rŒmaṁ raghuvaṁśanŒtham.3.

दô0—Ÿाी»यLर चरन सरô` र` नि` मनय मयकयरL सयˇारि। बरन'¡U रघायबर बिमल `सय `ô दायकयर ¨रल चारि॥

śrīguru carana saroja raja nija manu mukuru sudhŒri, baranau¡ raghubara bimala jasu jo dŒyaku phala cŒri.

चौ0—`ब िेउ रामय ŽयागिU घार ुा० । निि नव मं»ल मôद बˇा०॥ भयवन चारिदस भŒˇर भारी । सयकहरि मेघा बरा¤गU सय„ बारी॥ 1॥ रिˇि सिˇि संपिि नदीउ सयगUार्§ । 'Uम»ि ुवˇ ुंबयˇि कगय¡U ुार्§॥ मनि»न पयर नर नारि सय`ािी । सयचि ुमôल संयदर सब भा¡िी॥ 2॥ कगिU न `ा§ कछयU न»र बिभŒिी । `नय ०िनिु बिरंUचि करिŒिी॥ सब बिˇि सब पयर लô» सय„ारी । रामचंद मय„ चंदय निगUारी॥ 3॥ मयदिि मािय सब स„ीउ सगेUली । ¨रलिि बिलôकि मनôरथ बेली॥ राम रूरपय »यन सीलय सयभा“र । पýमयदिि गUô§ दे„ि सयनि रा“र॥ 4॥

jaba te¡ rŒmu byŒhi ghara Œe, nita nava maṅgala moda badhŒe. bhuvana cŒridasa bhµudhara bhŒrī, sukṛta megha baraṣahi ò sukha bŒrī.1. ridhi sidhi sampati nadī ¡ suhŒī, umagi avadha ambudhi kahu ¡ Œī. manigana pura nara nŒri sujŒtī, suci amola sundara saba bhŒ ¡tī.2. kahi na jŒi kachu nagara bibhµutī, janu etania birañci karatµutī. saba bidhi saba pura loga sukhŒrī, rŒmacanda mukha candu nihŒrī.3. mudita mŒtu saba sakhī ¡ sahelī, phalita biloki manoratha belī. rŒma rµupu guna sīlu subhŒµu, pramudita hoi dekhi suni rŒµu.4.

दô0—सब केउर 'Uर ुभिलाय ुस कगU¤गU मना§ मगेUसय। ुाप ुछि `यबरा` पद रामगिU दे'U नरेसय॥ 1॥

saba ke ¡ ura abhilŒṣu asa kahahi ò manŒi mahesu, Œpa achata jubarŒja pada rŒmahi deu naresu.1.

चौ0—०क समय सब सगिUि समा`ा। रा`सभा¡ रघायरा`य बिरा`ा॥ सकल सयकहरि मŒरिि नरनागŒU । राम सय`सय सयनि ुििगिU 'UछागŒU॥ 1॥ नहप सब रगU¤गU कहरपा ुभिलाोउ । लôकप कर¤गU पýीिि Lर„ रा„ेउ॥ ििभयवन िीनि काल `» मागUीउ । भŒरि भा» दसरथ सम नागUीउ॥ 2॥ मं»लमŒल रामय सयि `ासŒ । `ô कछयU कगिUु थôर सबय िासŒ॥ राय¡ सयभाय¡ मयकयरLर कर ली‹गUा । बदनय बिलôकि मयकयरंयU सम की‹गUा॥ 3॥ Ÿावन समीप भ० सिि केरसा । मनगय¡U `र˘UUपनय ुस 'Uपदेसा॥ नहप `यबरा`य राम कगय¡U देगŒU । `ीवन `नम लागयU किन लेगŒU॥ 4॥

ek samaya saba sahita sam ŒjŒ, rŒjasabhŒ¡ raghurŒju birŒjŒ. sakala sukṛta mµurati naranŒhµu, rŒma sujasu suni atihi uchŒhµu.1. nṛpa saba rahahiò kṛpŒ abhilŒṣe¡, lokapa karahi ò prīti rukha rŒkhe ¡. tibhuvana tīni kŒla jaga mŒhī ¡, bhµuri bhŒga dasaratha sama nŒhī ¡.2. maṅgalamµula rŒmu suta jŒsµu, jo kachu kahia thora sabu tŒsµu. rŒya¡ subhŒya¡ mukuru kara līnhŒ, badanu biloki muku¢u sama kīnhŒ.3. śravana samīpa bhae sita kesŒ, manahu¡ jara¢hapanu asa upadesŒ. nṛpa jubarŒju rŒma kahu ¡ dehµu, jīvana janama lŒhu kina lehµu.4.

दô0—यगU बिचाLर 'Uर ुानि नहप सयदिनय सयुवसLर पा§। पýेम पयलकि िन मयदिि मन »यरगिU सयनाय'U `ा§॥ 2॥

yaha bicŒru ura Œni nṛpa sudinu suavasaru pŒi, prema pulaki tana mudita mana gurahi sunŒyau jŒi.2.

चौ0—कगU§ भयुालय सयनिु मयनिनायक । भ० राम सब बिˇि सब लायक॥ सेवक सचिव सकल पयरबासी । `े गUमारेU ुरि मि˜ा 'Uदासी॥ 1॥ सबगिU रामय पिýय `ेगि बिˇि मôगUी ।पýभय ुसीस `नय िनय ˇरि सôगUी॥ बिपý सगिUि परिवार »ôसा§Z । कर¤गU छôगयU सब रौरिगिU ना§Z॥ 2॥ `े »यर चरन रेUनय सिर ˇरगUीउ । िे `नय सकल बिभव बस करगUीउ॥ मôगिU सम यगयU ुनयभय'U न दŒ`ेउ । सबय पाय'¡U र` पावनि पŒ`ेउ॥ 3॥ ुब ुभिलाय ०कयर मन मôरेउU । पŒ`िगिU नाथ ुनय»ýगU िôरेउU॥ मयनि पýस‹न ल„ि सगU` सनेगŒU । कगेU'U नरेUस र`ायसय देगŒU॥ 4॥

354 * ŚR’ RMACARITAMNASA* kahai bhuŒlu sunia muninŒyaka, bhae rŒma saba bidhi saba lŒyaka. sevaka saciva sakala purabŒsī, je hamŒre ari mitra udŒsī.1. sabahi rŒmu priya jehi bidhi mohī, prabhu asīsa janu tanu dhari sohī. bipra sahita parivŒra gosŒī¡, karahi ò chohu saba raurihi nŒī ¡.2. je gura carana renu sira dharahī¡, te janu sakala bibhava basa karahī ¡. mohi sama yahu anubhayau na dµuje¡, sabu pŒyau ¡ raja pŒvani pµuje ¡.3. aba abhilŒṣu eku mana more ¡ , pµujihi nŒtha anugraha tore ¡. muni prasanna lakhi sahaja sanehµu, kaheu naresa rajŒyasu dehµu.4.

दô0—रा`न रा'Uर नामय `सय सब ुभिमि दािार। ¨रल ुनय»ामी मगिUप मनि मन ुभिलाय ियगUार॥ 3॥

rŒjana rŒura nŒmu jasu saba abhimata dŒtŒra, phala anugŒmī mahipa mani mana abhilŒṣu tumhŒra.3.

चौ0—सब बिˇि »यLर पýस‹न `िय¡ `ानी। बôले'U रा'U रग¡Uसि महदय बानी॥ नाथ रामय करिु¤गU `यबरा`Œ । कगिUु कहरपा करि करिु समा`Œ॥ 1॥ मôगिU ुछि यगयU गUô§ 'UछागŒU । लगU¤गU लô» सब लôचन लागŒU॥ पýभय पýसाद सिव सब§ निबागUीउ । यगU लालसा ०क मन मागUीउ॥ 2॥ पयनि न सôच िनय रगU'U कि `ा“र । `े¤गU न गUô§ पाछेउU पछििा“र॥ सयनि मयनि दसरथ बचन सयगUा० । मं»ल मôद मŒल मन भा०॥ 3॥ सयनय नहप `ासय बिमय„ पछििागUीउ । `ासय भ`न बिनय `रनि न `ागUीउ॥ भय'U ियगUार िनय सô§ Sवामी ।रामय पयनीि पýेम ुनय»ामी॥ 4॥

saba bidhi guru prasanna jiya¡ jŒnī, boleu rŒu raha ¡si mṛdu bŒnī. nŒtha rŒmu kariahiò jubarŒjµu, kahia kṛpŒ kari karia samŒjµu.1. mohi achata yahu hoi uchŒhµu, lahahiò loga saba locana lŒhµu. prabhu prasŒda siva sabai nibŒhī ¡, yaha lŒlasŒ eka mana mŒhī ¡.2. puni na soca tanu rahau ki jŒµu, jehi ò na hoi pŒche ¡ pachitŒµu. suni muni dasaratha bacana suhŒe, maṅgala moda mµula mana bhŒe.3. sunu nṛpa jŒsu bimukha pachitŒhī¡, jŒsu bhajana binu jarani na jŒhī ¡. bhayau tumhŒra tanaya soi svŒmī, rŒmu punīta prema anugŒmī.4.

दô0—बे»ि बिलंबय न करिु नहप सा`िु सबय§ समा`य। सयदिन सयमं»लय िब¤गU `ब रामय गUô¤गU `यबरा`य॥ 4॥

begi bilambu na karia nṛpa sŒjia sabui samŒju, sudina sumaṅgalu tabahi ò jaba rŒmu hohi ò jubarŒju.4.

चौ0—मयदिि मगUीपिि मंदिर ुा० । सेवक सचिव सयमं˜ाय बôला०॥ कगिU `य`ीव सीस िि‹गU ना० । भŒप सयमं»ल बचन सयना०॥ 1॥ `ौउ पा¡चगिU मि ला»ा नीका । करगयU गUराि गिUय¡ रामगिU ंUीका॥ 2॥ मं˜ाी मयदिि सयनि पिýय बानी । ुभिमि बिरव¡ परेU'U `नय पानी॥ बिनिी सचिव कर¤गU कर `ôरी । `िुगयU `»िपिि बरिस करôरी॥ 3॥ `» मं»ल भल का`य बिचारा । बे»िु नाथ न ला§ु बारा॥ नहपगिU मôदय सयनि सचिव सयभाा । बÉ‚Uि बौउ˙‚U `नय लगUी सयसा„ा॥ 4॥

mudita mahīpati mandira Œe, sevaka saciva sumantru bolŒe. kahi jayajīva sīsa tinha nŒe, bhµupa sumaṅgala bacana sunŒe.1. jau¡ pŒ¡cahi mata lŒgai nīkŒ, karahu haraṣi hiya ¡ rŒmahi ¢īkŒ.2. mantrī mudita sunata priya bŒnī, abhimata birava ¡ pareu janu pŒnī. binatī saciva karahiò kara jorī, jiahu jagatapati barisa karorī.3. jaga maṅgala bhala kŒju bicŒrŒ, begia nŒtha na lŒia bŒrŒ. nṛpahi modu suni saciva subhŒṣŒ, baRhata bau ¡Ra janu lahī susŒkhŒ.4.

दô0—कगUे'U भŒप मयनिरा` कर `ô§ `ô§ ुायसय गUô§। राम रा` ुभिोक गिUि बे»ि करगयU सô§ सô§॥ 5॥

kaheu bhµupa munirŒja kara joi joi Œyasu hoi, rŒma rŒja abhiṣeka hita begi karahu soi soi.5.

चौ0—गUराि मयनीस कगेU'U महदय बानी । ुानगयU सकल सयिीरथ पानी॥ ुौाˇ मŒल ¨Œरल ¨रल पाना । कगेU नाम »नि मं»ल नाना॥ 1॥ चामर चरम बसन बगयU भा¡िी । रôम पांU पंU ु»निि `ािी॥ मनि»न मं»ल बSिय ुनेका । `ô `» `ô»य भŒप ुभिोका॥ 2॥ बेद बिदिि कगि सकल बिˇाना । कगेU'U रचगयU पयर बिबिˇ बििाना॥ स¨रल रसाल पŒ»¨रल केररा । रôपगयU बीथि‹गU पयर चगय¡U ¨ेररा॥ 3॥ रचगयU मं`य मनि चौकेउर चारूर । कगUगयU बनावन बे»ि ब`ारूर॥ पŒ`गयU »नपिि »यर कयरलदेवा । सब बिˇि करगयU भŒमिसयर सेवा॥ 4॥

haraṣi munīsa kaheu mṛdu bŒnī, Œnahu sakala sutīratha pŒnī. auṣadha mµula phµula phala pŒnŒ, kahe nŒma gani maṅgala nŒnŒ.1. cŒmara carama basana bahu bhŒ ¡tī, roma pŒ¢a pa¢a aganita jŒtī. manigana maṅgala bastu anekŒ, jo jaga jogu bhµupa abhiṣekŒ.2. beda bidita kahi sakala bidhŒnŒ, kaheu racahu pura bibidha bitŒnŒ. saphala rasŒla pµugaphala kerŒ, ropahu bīthinha pura cahu ¡ pherŒ.3. racahu mañju mani cauke ¡ cŒrµu, k ahahu banŒvana begi bajŒrµu. pµujahu ganapati gura kuladevŒ, saba bidhi karahu bhµumisura sevŒ.4.

दô0—Šव` पिाक िôरन कलस स`गयU ियर» रथ ना»। सिर ˇरि मयनिबर बचन सबय नि` नि` का`¤गU ला»॥ 6॥

dhvaja patŒka torana kalasa sajahu turaga ratha nŒga, sira dhari munibara bacana sabu nija nija kŒjahi ò lŒga.6.

चौ0—`ô मयनीस `ेगिU ुायसय दी‹गUा । सô िे¤गU का`य पýथम `नय की‹गUा॥ बिपý साˇय सयर पŒ`ि रा`ा । करि राम गिUि मं»ल का`ा॥ 1॥ सयनि राम ुभिोक सयगUावा । बा` »गUा»गU ुवˇ बˇावा॥ राम सीय िन स»यन `ना० । ¨ररक¤गU मं»ल ुं» सयगUा०॥ 2॥ पयलकि सपýेम परसपर कगUगUीउ । भरि ुा»मनय सŒचक ुगUगUीउ॥ भ० बगयUि दिन ुिि ुवसेरी । स»यन पýिीिि भेउंU पिýय केररी॥ 3॥ भरि सरिस पिýय कô `» मागUीउ । §गU§ स»यन ¨रलय दŒसर नागUीउ॥ रामगिU बंˇय सôच दिन रािी । ुं˙U‹िगU कम˘U NUद'U `ेगिU भा¡िी॥ 4॥

jo munīsa jehi Œyasu dīnhŒ, so tehi ò kŒju prathama janu kīnhŒ. bipra sŒdhu sura pµujata rŒjŒ, karata rŒma hita maṅgala kŒjŒ.1. sunata rŒma abhiṣeka suhŒvŒ, bŒja gahŒgaha avadha badhŒvŒ. rŒma sīya tana saguna janŒe, pharakahi ò maṅgala aṅga suhŒe.2. pulaki saprema parasapara kahahī¡, bharata Œgamanu sµucaka ahahī ¡. bhae bahuta dina ati avaserī, saguna pratīti bhe ¡¢a priya kerī.3. bharata sarisa priya ko jaga mŒhī ¡, ihai saguna phalu dµusara nŒhī ¡. rŒmahi bandhu soca dina rŒtī, aṁḍanhi kama¢ha hṛdau jehi bhŒ ¡tī.4.

दô0—०गिU ुवसर मं»लय परम सयनि रग¡Uसे'U रनिवासय। सôभि ल„ि बिˇय बÉ‚Uि `नय बारिˇि बीचि बिलासय॥ 7॥

ehi avasara maṅgalu parama suni raha ¡seu ranivŒsu, sobhata lakhi bidhu baRhata janu bŒridhi bīci bilŒsu.7.

चौ0—पýथम `ा§ `ि‹गU बचन सयना० । भŒान बसन भŒरि िि‹गU पा०॥ पýेम पयलकि िन मन ुनयरा»ीउ । मं»ल कलस स`न सब ला»ीउ॥ 1॥ चौकेउर चाLर सयमि˜ा¡ पŒरी । मनिमय बिबिˇ भा¡िि ुिि रूररी॥ ुान¡द म»न राम मगUिारी । दि० दान बगयU बिपý ग¡Uकारी॥ 2॥ पŒ`ीउ »ýामदेबि सयर ना»ा । कगेU'U बगUôरि देन बलिभा»ा॥ `ेगिU बिˇि गUô§ राम क¸यानŒ । देगयU दया करि सô बरदानŒ॥ 3॥ »ाव¤गU मं»ल कôकिलबयनीउ । बिˇयबदनीउ मह»सावकनयनीउ॥ 4॥

prathama jŒi jinha bacana sunŒe, bhµuṣana basana bhµuri tinha pŒe. prema pulaki tana mana anurŒgī¡, maṅgala kalasa sajana saba lŒgī ¡.1. cauke¡ cŒru sumitrŒ ¡ pµurī, manimaya bibidha bhŒ ¡ti ati rµurī. Œna¡ da magana rŒma mahatŒrī, die dŒna bahu bipra ha ¡kŒrī.2. pµujī¡ grŒmadebi sura nŒgŒ, kaheu bhori dena balibhŒgŒ. jehi bidhi hoi rŒma kalyŒnµu, dehu dayŒ kari so baradŒnµu.3. gŒvahiò maṅgala kokilabayanī ¡, bidhubadanī ¡ mṛgasŒvakanayanī ¡.4.

दô0—राम रा` ुभिोकयर सयनि गिUय¡ गUरो नर नारि। ल»े सयमं»ल स`न सब बिˇि ुनयकŒरल बिचारि॥ 8॥

rŒma rŒja abhiṣeku suni hiya ¡ haraṣe nara nŒri, lage sumaṅgala sajana saba bidhi anukµula bicŒri.8.

चौ0—िब नरनाग¡U बसिc˘यU बôला० । रामˇाम सि„ देन प˘Uा०॥ »यर ुा»मनय सयनि रघायनाथा । mार ुा§ पद नाय'U माथा॥ 1॥ सादर ुरघा दे§ घार ुाने । सôरगU भा¡िि पŒ`ि सनमाने॥ »गेU चरन सिय सगिUि बगUôरी । बôले रामय कमल कर `ôरी॥ 2॥ सेवक सदन Sवामि ुा»मनŒ । मं»ल मŒल ुमं»ल दमनŒ॥ िदपि 'Uचिि `नय बôलि सपýीिी । प˘U§ु का` नाथ ुसि नीिी॥ 3॥ पýभयिा ि`ि पýभय की‹गU सनेगŒU । भय'U पयनीि ुा`य यगयU »ेगŒU॥ ुायसय गUô§ सô करौउ»ôसा§Z । सेवकयर लगU§ Sवामि सेवका§Z॥ 4॥

taba naranŒha¡ bsiṣ¢hu bolŒe, rŒmadhŒma sikha dena pa¢hŒe. gura Œgamanu sunata raghunŒthŒ, dvŒra Œi pada nŒyau mŒthŒ.1. sŒdara aragha dei ghara Œne, soraha bhŒ ¡ ti pµuji sanamŒne. gahe carana siya sahita bahorī, bole rŒmu kamala kara jorī.2. sevaka sadana svŒmi Œgamanµu, maṅgala mµula amaṅgala damanµu. tadapi ucita janu boli saprītī, pa¢haia kŒja nŒtha asi nītī.3. prabhutŒ taji prabhu kīnha sanehµu, bhayau punīta Œju yahu gehµu. Œyasu hoi so karau ¡ gosŒī ¡, sevaku lahai svŒmi sevakŒī ¡.4.

दô0—सयनि सनेगU साने बचन मयनि रघायबरगिU पýसंस। राम कस न ियगU कगUगयU ुस गंUस बंस ुविंस॥ 9॥

suni saneha sŒne bacana muni raghubarahi prasaṁsa, rŒma kasa na tumha kahahu asa haṁsa baṁsa avataṁsa.9.

चौ0—बरनि राम »यन सीलय सयभा“र । बôले पýेम पयलकि मयनिरा“र॥ भŒप स`े'U ुभिोक समा`Œ । चागUि देन ियगUगिU `यबरा`Œ॥ 1॥ राम करगयU सब सं`म ुा`Œ । `ौउ बिˇि कयरसल निबागाU का`Œ॥ »यLर सि„ दे§ राय प¤गU »य“र । राम NUदय¡ ुस बिसम'U भय“र॥ 2॥ `नमे ०क सं» सब भार्§ । भô`न सयन केरलि लरिकार्§॥ करनबेˇ 'Uपबीि बिुागUा । सं» सं» सब भ० 'UछागUा॥ 3॥ बिमल बंस यगयU ुनयचिि ०कŒर ।बंˇय बिगUा§ ब˙‚ेUगिU ुभिोकŒर॥ पýभय सपýेम पछििानि सयगUार्§ । गUर'U भ»ि मन कार कयरंिUलार्§॥ 4॥

barani rŒma guna sīlu subhŒµu, bole prema pulaki munirŒµu. bhµupa sajeu abhiṣeka samŒjµu, cŒhata dena tumhahi jubarŒjµu.1.

दô0—िेगिU ुवसर ुा० ल„न म»न पýेम ुानंद। सनमाने पिýय बचन कगिU रघायकयरल काररव चंद॥ 10॥

tehi avasara Œe lakhana magana prema Œnanda, sanamŒne priya bacana kahi raghukula kairava canda.10.

चौ0—बा`¤गU बा`ने बिबिˇ बिˇाना । पयर पýमôदय न¤गU `ा§ ब„ाना॥ भरि ुा»मनय सकल मनाव¤गU । ुावगय¡U बे»ि नयन ¨रलय पाव¤गU॥ 1॥ गUांU बां U घार »लीउ ुथा§Z । कगU¤गU परसपर लô» लô»ा§Z॥ कालि ल»न भलि केरििक बारा । पŒ`िगिU बिˇि ुभिलाय गUमारा॥ 2॥ कनक ¤सघासन सीय समेिा । बा˘U¤गU रामय गUô§ चिि चेिा॥ सकल कगU¤गU कब गUô§गिU काली । बिघान मनाव¤गU देव कयरचाली॥ 3॥ िि‹गUगिU सôगUा§ न ुवˇ बˇावा । चôरगिU चंदिनि रािि न भावा॥ सारद बôलि बिनय सयर करगUीउ । बार¤गU बार पाय ला परगUीउ॥ 4॥

bŒjahiò bŒjane bibidh bidhŒnŒ, p ura pramodu nahi ò jŒi bakhŒnŒ. bharata Œgamanu sakala manŒvahi ò, Œvahu ¡ begi nayana phalu pŒvahi ò.1. hŒ¢a bŒ¢a ghara galī ¡ athŒī¡, kahahi ò parasapara loga logŒī ¡¡. kŒli lagana bhali ketika b ŒrŒ, pµujihi bidhi abhilŒṣu hamŒrŒ.2. kanaka siṅghŒsana sīya sametŒ, bai¢hahiò rŒmu hoi cita cetŒ. sakala kahahiò kaba hoihi kŒlī, bighana manŒvahi ò deva kucŒlī.3. tinhahi sohŒi na avadha badhŒvŒ, corahi candini rŒti na bhŒvŒ. sŒrada boli binaya sura karahī¡, bŒrahi ò bŒra pŒya lai parahī ¡.4.

दô0—बिपिि गUमारि बिलôकि ब˙ि‚U मािय करिु सô§ ुा`य। रामय `ा¤गU बन रा`य ि`ि गUô§ सकल सयरका`य॥ 11॥

bipati hamŒri biloki baRi mŒtu karia soi Œju, rŒmu jŒhi ò bana rŒju taji hoi sakala surakŒju.11.

चौ0—सयनि सयर बिनय ˘UाÉि‚U पछििािी । भ§'¡ सरô` बिपिन गिUमरािी॥ दे„ि देव पयनि कगU¤गU निगUôरी । मािय िôगिU न¤गU थôरि'U „ôरी॥ 1॥ बिसमय गUरा रगिUि रघायरा“र । ियगU `ानगयU सब राम पýभा“र॥ `ीव करम बस सय„ दय„ भा»ी। `ा§ु ुवˇ देव गिUि ला»ी॥ 2॥ बार बार »गिU चरन स¡कôची । चली बिचारि बिबयˇ मिि पôची॥ “¡रच निवासय नीचि करिŒिी । दे„ि न सक¤गU परा§ बिभŒिी॥ 3॥ ुा»िल का`य बिचारि बगUôरी । करिगU¤गU चागU कयरसल कबि मôरी॥ गUराि NUदय¡ दसरथ पयर ुार्§ । `नय »ýगU दसा दयसगU दय„दार्§॥ 4॥

suni sura binaya ¢hŒRhi pachitŒtī, bhaiu¡ saroja bipina himarŒtī. dekhi deva puni kahahi ò nihorī, mŒtu tohi nahi ò thoriu khorī.1. bisamaya haraṣa rahita raghuraµu, tumha jŒnahu saba rŒma prabhŒµu. jīva karama basa sukha dukha bhŒgī, jŒia avadha deva hita lŒgī.2. bŒra bŒra gahi carana sa ¡kocī, calī bicŒri bibudha mati pocī. µu¡ ca nivŒsu nīci karatµutī, dekhi na sakahi ò parŒi bibhµutī.3. Œgila kŒju bicŒri bahorī, karihahi ò cŒha kusala kabi morī. haraṣi hṛdaya¡ dasaratha pura Œī, janu graha dasŒ dusaha dukhadŒī.4.

दô0—नामय मंथरा मंदमिि चेरी कारक§ केररि। ु`स पेंUारी िागिU करि »र्§ »िरा मिि ¨ेररि॥ 12॥

nŒmu mantharŒ mandamati cerī kaikai keri, ajasa pe¢Œrī tŒhi karī gaī girŒ mati pheri.12.

चौ0—दी„ मंथरा न»Lर बनावा । मं`यल मं»ल बा` बˇावा॥ पŒछेUसि लô»‹गU कागU 'UछागUŒ । राम ििलकयर सयनि भा 'Uर दागŒU॥ 1॥ कर§ बिचाLर कयरबय्ि कयर`ािी । गUô§ ुका`य कवनि बिˇि रािी॥ दे„ि ला»ि मˇय कयरंिUल किरािी । `िमि »व¡ िक§ ले'¡U केरगिU भा¡िी॥ 2॥ भरि मािय प¤गU »§ बिल„ानी । का ुनमनि गUसि कगU ग¡Uसि रानी॥ “रिLर दे§ न ले§ 'UसासŒ । नारि चरिि करि ÉUार§ ुा¡सŒ॥ 3॥ ग¡सि कगU रानि »ालय ब˙‚U िôरेउU । दी‹गU ल„न सि„ ुस मन मôरेउU॥ िबगय¡U न बôल चेरि ब˙ि‚U पापिनि । छा˙‚U§ Sवास कारि `नय सा¡पिनि॥ 4॥

dīkha mantharŒ nagaru banŒvŒ, mañjula maṅgala bŒja badhŒvŒ. pµuchesi loganha kŒha uchŒhµu, rŒma tilaku suni bhŒ ura dŒhµu.1. karai bicŒru kubuddhi kujŒtī, hoi akŒju kavani bidhi rŒtī. dekhi lŒgi madhu ku¢ila kirŒtī, jimi gava ¡ takai leu ¡ kehi bhŒ ¡tī.2. bharata mŒtu pahiò gai bilakhŒnī, kŒ anamani hasi kaha ha ¡si rŒnī. µutaru dei na lei usŒsµu, nŒri carita kari ḍhŒrai Œ ¡ sµu.3. ha¡si kaha rŒni gŒlu baRa tore ¡, dīnha lakhana sikha asa mana more ¡. tabahu¡ na bola ceri baRi pŒpini, chŒRai svŒsa kŒri janu sŒ ¡ pini.4.

दô0—सभय रानि कगU कगUसि किन कयरसल रामय मगिUपालय। ल„नय भरिय रिपयदमनय सयनि भा कयरबरी 'Uर सालय॥ 13॥

sabhaya rŒni kaha kahasi kina kusala rŒmu mahipŒlu, lakhanu bharatu ripudamanu suni bhŒ kubarī ura sŒlu.13.

चौ0—कि सि„ दे§ गUमगिU कô'U मार्§ । »ालय करब केरगिU कर बलय पार्§॥ रामगिU छा˙ि‚ कयरसल केरगि ुा`Œ । `ेगिU `नेसय दे§ `यबरा`Œ॥ 1॥ भय'U कौसिलगिU बिˇि ुिि दागिUन । दे„ि »रब रगUि 'Uर नागिUन॥ दे„गयU कस न `ा§ सब सôभा । `ô ुवलôकि मôर मनय छôभा॥ 2॥ पŒिय बिदेस न सôचय ियगUारेउU । `ानिि गUगयU बस नागयU गUमारेउU॥ नीद बगयUि पिýय से` ियरार्§U । ल„गयU न भŒप कपंU चियरार्§॥ 3॥ सयनि पिýय बचन मलिन मनय`ानी। Ûायकी रानि ुब रगयU ुर»ानी॥ पयनि ुस कबगय¡U कगUसि घार¨रôरी । िब ˇरि `ीभ कÉ‚Uाव'¡U िôरी॥ 4॥

kata sikha dei hamahi kou mŒī, gŒlu karaba kehi kara balu pŒī. rŒmahi chŒRi kusala kehi Œjµu, jehi janesu dei jubarŒjµu.1. bhayau kausilahi bidhi ati dŒhina, dekhata garaba rahata ura nŒhina. dekhahu kasa na jŒi saba sobhŒ, jo avaloki mora manu chobhŒ.2. pµutu bidesa na socu tumhŒre ¡ , jŒnati hahu basa nŒhu hamŒre ¡. nīda bahuta priya seja turŒī, lakhahu na bhµupa kapa¢a caturŒī.3. suni priya bacana malina manu jŒnī, jhukī rŒni aba rahu aragŒnī. puni asa kabahu¡ kahasi gharaphorī, taba dhari jībha kaRhŒvau ¡ torī.4.

दô0—काने „ôरेU कŒरबरेU कयरंिUल कयरचाली `ानि। ििय बिसेाि पयनि चेरि कगिU भरिमािय मयसयकानि॥ 14॥

kŒne khore kµubare ku¢ila kucŒlī jŒni, tiya biseṣi puni ceri kahi bharatamŒtu musukŒni.14.

चौ0—पिýयबादिनि सि„ दी‹िगU'¡U िôगUी । सपनेगय¡U िô पर कôपय न मôगUी॥ सयदिनय सयमं»ल दायकयर सôर्§ । िôर कगUा ¨यरर `ेगिU दिन गUôर्§॥ 1॥ `े˘U Sवामि सेवक लघाय भार्§ । यगU दिनकर कयरल रीिि सयगUार्§॥ राम ििलकयर `ौउ सा¡चेगय¡U काली । दे'¡U मा»य मन भावि ुाली॥ 2॥ कौस¸या सम सब मगUिारी । रामगिU सगU` सयभाय¡ पिुारी॥ मô पर कर¤गU सनेगयU बिसेाी । माउ करि पýीिि परीछा दे„ी॥ 3॥ `ौउ बिˇि `नमय दे§ करि छôगŒU । गUôगय¡U राम सिय पŒि पयिôगŒU॥ पýान िेउ ुˇिक रामय पिýय मôरेउU । िि‹गU केउर ििलक छôभय कस िôरेउU॥ 4॥

priyabŒdini sikha dīnhiu ¡ tohī, sapanehu ¡ to para kopu na mohī. sudinu sumaṅgala dŒyaku soī, tora kahŒ phura jehi dina hoī.1. je¢ha svŒmi sevaka laghu bhŒī, yaha dinakara kula rīti suhŒī. rŒma tilaku jau ¡ sŒ ¡cehu¡ kŒlī, deu ¡ mŒgu mana bhŒvata Œlī.2. kausalyŒ sama saba mahatŒrī, rŒmahi sahaja subhŒya ¡ piŒrī. mo para karahi ò sanehu biseṣī, mai ò kari prīti parīchŒ dekhī.3. jau¡ bidhi janamu dei kari chohµu, hohu ¡ rŒma siya pµuta putohµu. prŒna te¡ adhika rŒmu priya more ¡, tinha ke ¡ tilaka chobhu kasa tore ¡.4.

दô0—भरि सपथ िôगिU सˆय कगयU परिगUरि कपंU दयरा'U। गUरा समय बिसम'U करसि कारन मôगिU सयना'U॥ 15॥

bharata sapatha tohi satya kahu parihari kapa¢a durŒu, haraṣa samaya bisamau karasi kŒrana mohi sunŒu.15.

चौ0—०क¤गU बार ुास सब पŒ`ी । ुब कछयU कगUब `ीभ करि दŒ`ी॥ ¨रôराU `ô»य कपाLर ुभा»ा । भले'U कगUि दय„ र'UरेUगिU ला»ा॥ 1॥ कगU¤गU ÛाŒ˘िU ¨यररि बाि बनार्§ । िे पिýय ियगUगिU कLर§ माउ मार्§॥ गUमगय¡U कगUबि ुब ˘UकयररसôगUािी । ना¤गU ि मौन रगUब दिनय रािी॥ 2॥ करि कयररूरप बिˇि परबस की‹गUा । बवा सô लयनिु लगिUु `ô दी‹गUा॥ कô'U नहप गUô'U गUमगिU का गUानी। चेरि छा˙ि‚U ुब गUôब कि रानी॥ 3॥ `ाराU `ô»य सयभा'U गUमारा । ुनभल दे„ि न `ा§ ियगUारा॥ िािेउ कछयUक बाि ुनयसारी । छमिु देबि ब˙ि‚U चŒक गUमारी॥ 4॥

ekahiò bŒra Œsa saba pµujī, aba kachu kahaba jībha kari dµujī. phorai jogu kapŒru abhŒgŒ, bhaleu kahata dukha raurehi lŒgŒ.1. kahahiò jhµu¢hi phuri bŒta banŒī, te priya tumhahi karui mai ò mŒī. hamahu¡ kahabi aba ¢hakurasohŒtī, nŒhī ¡ ta mauna rahaba dinu rŒtī.2. kari kurµupa bidhi parabasa kīnhŒ, bavŒ so lunia lahia jo dīnhŒ. kou nṛpa hou hamahi kŒ hŒnī, ceri chŒRi aba hoba ki rŒnī.3. jŒrai jogu subhŒu hamŒrŒ, anabhala dekhi na jŒi tumhŒrŒ. tŒte¡ kachuka bŒta anusŒrī, chamia debi baRi cµuka hamŒrī.4.

दô0—»ŒÉ‚U कपंU पिýय बचन सयनि िीय ुˇरबयˇि रानि। सयरमाया बस बारिनिगिU सयNUद `ानि पििुानि॥ 16॥

gµuRha kapa¢a priya bacana suni tīya adharabudhi rŒni, suramŒyŒ basa bairinihi suhṛda jŒni patiŒni.16.

चौ0—सादर पयनि पयनि पŒ¡छिि ुôगUी। सबरी »ान मह»ी `नय मôगUी॥ िसि मिि ¨िररी ुगU§ `सि भाबी । रगUसी चेरि घाि `नय ¨राबी॥ 1॥ ियगU पŒ¡छगयU माउ कगUि ˙ेUरा“¡र ।ˇरेUगयU मôर घार¨रôरी ना“¡र॥ स`ि पýिीिि बगयUबिˇि »Éि‚U छôली । ुवˇ साÉ‚Uसािी िब बôली॥ 2॥ पिýय सिय रामय कगUा ियगU रानी । रामगिU ियगU पिýय सô ¨यररि बानी॥ रगUा पýथम ुब िे दिन बीिेU । सम'U ¨िररेउU रिपय गUô¤गU पिरीिे॥ 3॥ भानय कमल कयरल पôानिगUारा । बिनय `ल `ारि कर§ सô§ छारा॥ `रि ियगारि चगU सविि '„ारी । रू¡रˇगयU करि 'Uपा'U बर बारी॥ 4॥

366 * ŚR’ RMACARITAMNASA* sŒdara puni puni pµu¡ chati ohī, sabarī gŒna mṛgī janu mohī. tasi mati phirī ahai jasi bhŒbī, rahasī ceri ghŒta janu phŒbī.1. tumha pµu ¡ chahu mai ò kahata ḍerŒµu¡ , dharehu mora gharaphorī nŒµu ¡. saji pratīti bahubidhi gaRhi cholī, avadha sŒRhasŒtī taba bolī.2. priya siya rŒmu kahŒ tumha rŒnī, rŒmahi tumha priya so phuri bŒnī. rahŒ prathama aba te dina bīte, samau phire ¡ ripu hohi ò pirīte.3. bhŒnu kamala kula poṣanihŒrŒ, binu jala jŒri karai soi chŒrŒ. jari tumhŒri caha savati ukhŒrī, rµu¡ dhahu kari upŒu bara bŒrī.4.

दô0—ियगUगिU न सôचय सôगUा» बल नि` बस `ानगयU रा'U। मन मलीन मयगU मी˘U नहपय रा'Uर सरल सयभा'U॥ 17॥

tumhahi na socu sohŒga bala nija basa jŒnahu rŒu, mana malīna muha mī¢ha nṛpu rŒura sarala subhŒu.17.

चौ0—चियर »¡भीर राम मगUिारी । बीचय पा§ नि` बाि स¡वारी॥ प˘U० भरिय भŒप ननिु'UरेउU । राम मािय मि `ानब र'UरेउU॥ 1॥ सेव¤गU सकल सविि मंôगिU नीकेउर । »रबिि भरि मािय बल पी केउर॥ सालय ियगUार कौसिलगिUमार्§ । कपंU चियर न¤गU गUô§ `नार्§॥ 2॥ रा`गिU ियगU पर पýेमय बिसेाी । सविि सयभा'U सक§ न¤गU दे„ी॥ रचि पýपंचय भŒपगिU ुपनार्§ । राम ििलक गिUि ल»न ˇरार्§॥ 3॥ यगU कयरल 'Uचिि राम कगय¡U ंUीका । सबगिU सôगUा§ मôगिU सय˘िU नीका॥ ुा»िलि बाि समयÛिा ˙ULर मôगUी ।दे'U दा'U ¨िररि सô ¨रलय ुôगUी॥ 4॥

catura ga¡bhīra rŒma mahatŒrī, bīcu pŒi nija bŒta sa ¡vŒrī. pa¢hae bharatu bhµupa naniaure¡, rŒma mŒtu mata jŒnaba raure ¡.1. sevahiò sakala savati mohi nīke ¡, garabita bharata mŒtu bala pī ke ¡. sŒlu tumhŒra kausilahi mŒī, kapa¢a catura nahi ò hoi janŒī.2. rŒjahi tumha para premu biseṣī, savati subhŒu sakai nahi ò dekhī. raci prapañcu bhµupahi apanŒī, rŒma tilaka hita lagana dharŒī.3. yaha kula ucita rŒma kahu¡ ¢īkŒ, sabahi sohŒi mohi su¢hi nīkŒ. Œgili bŒta samujhi ḍaru mohī, deu daiu phiri so phalu ohī.4.

दô0—रचि पचि कôंिUक कयरंिUलपन की‹गेUसि कपंU पýबôˇय। कगिUसि कथा सि सविि कार `ेगिU बिˇि बाÉ‚U बिरôˇय॥ 18॥

raci paci ko¢ika ku¢ilapana kīnhesi kapa¢a prabodhu, kahisi kathŒ sata savati kai jehi bidhi bŒRha birodhu.18.

चौ0—भावी बस पýिीिि 'Uर ुार्§ । पŒ¡छ रानि पयनि सपथ देवार्§॥ का पŒ¡छगयU ियगU ुबगय¡U न`ाना। नि` गिUि ुनगिUि पसय पगिUचाना॥ 1॥ भय'U पा„य दिन स`ि समा`Œ । ियगU पार्§ सयˇि मôगिU सन ुा`Œ॥ „ा§ु पगिUरिु रा` ियगUारेउU । सˆय कगेउU न¤गU दôाय गUमारेउU॥ 2॥ `ौउ ुसˆय कछयU कगUब बनार्§ । िौ बिˇि दे§गिU गUमगिU स`ार्§॥ रामगिU ििलक कालि `ौउ भय“र । ियगU कगय¡U बिपिि बी`य बिˇि बय“र॥ 3॥ रेU„ „¡चा§ कगU'¡U बलय भाी । भामिनि भ§गयU दŒˇU क§ मा„ी॥ `ौउ सयि सगिUि करगयU सेवकार्§ । िौ घार रगगयU न ुान 'Uपार्§॥ 4॥

bhŒvī basa pratīti ura Œī, pµu ¡ cha rŒni puni sapatha devŒī. kŒ pµu¡ chahu tumha abahu¡ na jŒnŒ, nija hita anahita pasu pahicŒnŒ.1. bhayau pŒkhu dina sajata samŒjµu, tumha pŒī sudhi mohi sana Œjµu. khŒia pahiria rŒja tumhŒre¡, satya kahe ¡ nahi ò doṣu hamŒre ¡.2. jau¡ asatya kachu kahaba banŒī, tau bidhi deihi hamahi sajŒī. rŒmahi tilaka kŒli jau ¡ bhayaµu, tumha kahu¡ bipati bīju bidhi bayaµu.3. rekha kha¡ cŒi kahau¡ balu bhŒṣī, bhŒmini bhaihu dµudha kai mŒkhī. jau¡ suta sahita karahu sevakŒī, tau ghara rahahu na Œna upŒī.4.

दô0—क…ýŒ¡ बिनिगिU दी‹गU दय„य ियगUगिU कौसिला¡ देब। भरिय बंदि»हगU से§ग¤गU ल„नय राम केर नेब॥ 19॥

kadrµu¡ binatahi dīnha dukhu tumhahi kausilŒ ¡ deba, bharatu bandigṛha seihahi ò lakhanu rŒma ke neba.19.

चौ0—काकयसयिा सयनि कंयU बानी । कगिU न सक§ कछयU सगUमि सय„ानी॥ िन पसे'U कदली `िमि का¡पी । कयरबरीउ दसन `ीभ िब चा¡पी॥ 1॥ कगिU कगिU कôंिUक कपंU कगUानी । ˇीर`य ˇरगयU पýबôˇिसि रानी॥ ¨िररा करमय पिýय ला»ि कयरचाली । बकिगिU सरागU§ मानि मराली॥ 2॥ सयनय मंथरा बाि ¨यररि िôरी । दगिUनि ुा¡„ि निि ¨ररक§ मôरी॥ दिन पýिि दे„'¡U रािि कयरसपने । कगU'¡U न िôगिU मôग Uबस ुपने॥ 3॥ कागU करौउ स„ि सŒˇ सयभा“र । दागिUन बाम न `ान'¡U का“र॥ 4॥

kaikayasutŒ sunata ka¢u bŒnī, kahi na sakai kachu sahami sukhŒnī. tana paseu kadalī jimi kŒ ¡pī, kubarī ¡ dasana jībha taba cŒ ¡pī.1. kahi kahi ko¢ika kapa¢a kahŒnī, dhīraju dharahu prabodhisi rŒnī. phirŒ karamu priya lŒgi kucŒlī, bakihi sarŒhai mŒni marŒlī.2. sunu mantharŒ bŒta phuri torī, dahini Œ ¡khi nita pharakai morī. dina prati dekhau ¡ rŒti kusapane, kahau¡ na tohi moha basa apane.3. kŒha karaµu¡ sakhi sµudha subhŒµu, dŒhina bŒma na jŒnau ¡ kŒµu.4.

दô0—ुपनेउ चलि न ुा`य ल»ि ुनभल कागयUक की‹गU। केर¤गU ुघा ०कगिU बार मôगिU दाु¡ दयसगU दय„य दी‹गU॥ 20॥

apane¡ calata na Œju lagi anabhala kŒhuka kīnha, kehiò agha ekahi bŒra mohi daia ¡ dusaha dukhu dīnha.20.

चौ0—नागUर `नमय भरब बLर `ार्§ । `िुि न करबि सविि सेवकार्§॥ ुरि बस दा' `िुावि `ागUी। मरनय नीक िेगिU `ीवन चागUी॥ 1॥ दीन बचन कगU बगयUबिˇि रानी । सयनि कयरबरीउ िियमाया ˘Uानी॥ ुस कस कगUगयU मानि मन “रना । सय„य सôगUा»य ियगU कगय¡U दिन दŒना॥ 2॥ `े¤गU रा'Uर ुिि ुनभल िाका । सô§ पा§गिU यगयU ¨रलय परिपाका॥ `ब िेउ कयरमि सयना माउSवामिनि। भŒ„ न बासर नीउद न `ामिनि॥ 3॥ पŒ¡छेU'¡U »यनि‹गU रेU„ िि‹गU „ा¡ची । भरि भयुाल गUôगिंU यगU सा¡ची॥ भामिनि करगयU ि कगUौउ 'Uपा“र । गाU ियगUरीउ सेवा बस रा“र॥ 4॥

naihara janamu bharaba baru jŒī, jiata na karabi savati sevakŒī. ari basa daiu jiŒvata jŒhī, maranu nīka tehi jīvana cŒhī.1. dīna bacana kaha bahubidhi rŒnī, suni kubarī ¡ tiyamŒyŒ ¢hŒnī. asa kasa kahahu mŒni mana µ unŒ, sukhu sohŒgu tumha kahu¡ dina dµunŒ.2. jehi ò rŒura ati anabhala tŒkŒ, soi pŒihi yahu phalu paripŒkŒ. jaba te ¡ kumata sunŒ mai ò svŒmini, bhµukha na bŒsara nīnda na jŒmini.3. pµu¡ cheu¡ guninha rekha tinha khŒ ¡ cī, bharata bhuŒla hohi ò yaha sŒ ¡cī. bhŒmini karahu ta kahau ¡ upŒµu, hai tumharī ¡ sevŒ basa rŒµu.4.

दô0—पर'¡U कŒरप ियु बचन पर सक'¡U पŒि पिि ˆया»ि। कगUसि मôर दय„य दे„ि ब˙‚U कस न करब गिUि ला»ि॥ 21॥

parau¡ kµupa tua bacana para sakau ¡ pµuta pati tyŒgi, kahasi mora dukhu dekhi baRa kasa na karaba hita lŒgi.21.

चौ0—कयरबरीउ करि कबयली कारकेरर्§ । कपंU छयUरी 'Uर पागUन ंेUर्§॥ ल„§ न रानि निकंU दय„य कारसें । चर§ गUरिि ििन बलिपसय `ासेउ॥ 1॥ सयनि बाि महदय ुंि क˘Uôरी । देिि मनगय¡U मˇय मागयUर घाôरी॥ कगU§ चेरि सयˇि ुगU§ कि नागUीउ । Sवामिनि कगिUगयU कथा मôगिU पागUीउ॥ 2॥ दय§ बरदान भŒप सन थािी । मा»गयU ुा`य `य˙‚UावगयU छािी॥ सयिगिU रा`य रामगिU बनबासŒ । देगयU लेगयU सब सविि गयUलासŒ॥ 3॥ भŒपिि राम सपथ `ब करर्§ । िब मा»ेगयU `े¤गU बचनय न ंUरर्§॥ गUô§ ुका`य ुा`य निसि बीिेउ । बचनय मôर पिýय मानेगयU `ी िें॥ 4॥

kubarī¡ kari kabulī kaikeī, kapa¢a churī ura pŒhana ¢eī. lakhai na rŒni nika¢a dukhu kaise¡, carai harita tina balipasu jaise ¡.1. sunata bŒta mṛdu anta ka¢horī, deti manahu ¡ madhu mŒhura ghorī. kahai ceri sudhi ahai ki nŒhī ¡, svŒmini kahihu kathŒ mohi pŒhī ¡.2. dui baradŒna bhµupa sana thŒtī, mŒgahu Œju juRŒvahu chŒtī. sutahi rŒju rŒmahi banabŒsµu, dehu lehu saba savati hulŒsµu.3. bhµupati rŒma sapatha jaba karaī, taba mŒgehu jehi ò bacanu na ¢araī. hoi akŒju Œju nisi bīte ¡, bacanu mora priya mŒnehu jī te ¡.4.

दô0—ब˙‚U कयरघािय करि पािकिनि कगेUसि कôप»हग¡U `ागयU। का`य स¡वारेUगयU स`» सबय सगUसा `नि पििुागयU॥ 22॥

baRa kughŒtu kari pŒtakini kahesi kopagṛha ¡ jŒhu, kŒju sa ¡vŒrehu sajaga sabu sahasŒ jani patiŒhu.22.

चौ0—कयरबरिगिU रानि पýानपिýय `ानी। बार बार ब˙ि‚U बय्ि ब„ानी॥ िôगिU सम गिUि न मôर संसारा । बगेU `ाि क§ भ§सि ुˇारा॥ 1॥ `ौउ बिˇि पयरब मनôरथय काली । करौउ िôगिU च„ पŒिरि ुाली॥ बगयUबिˇि चेरिगिU ुादLर देर्§ । कôपभवन »वनी कारकेरर्§॥ 2॥ बिपिि बी`य बरा रििय चेरी । भय§¡ भ§ कयरमिि कारकर्§ केररी॥ पा§ कपंU `लय ुंकयरर `ामा। बर दô'U दल दय„ ¨रल परिनामा॥ 3॥ कôप समा`य सा`ि सबय सôर्§ । रा`य करि नि` कयरमिि बि»ôर्§॥ रा'Uर न»र कôलागUलय गUôर्§ । यगU कयरचालि कछयU `ान न कôर्§॥ 4॥

kubarihi rŒni prŒnapriya jŒnī, bŒra bŒra baRi buddhi bakhŒnī. tohi sama hita na mora saṁsŒrŒ, bahe jŒta kai bhaisi adhŒrŒ.1. jau¡ bidhi puraba manorathu kŒlī, karau ¡ tohi cakha pµutari Œlī. bahubidhi cerihi Œdaru deī, kopabhavana gavanī kaikeī.2. bipati bīju baraṣŒ ritu cerī, bhui ò bhai kumati kaikaī kerī. pŒi kapa¢a jalu aṅkura jŒmŒ, bara dou dala dukha phala parinŒmŒ.3. kopa samŒju sŒji sabu soī, rŒju karata nija kumati bigoī. rŒura nagara kolŒhalu hoī, yaha kucŒli kachu jŒna na koī.4.

दô0—पýमयदिि पयर नर नारि सब स`¤गU सयमं»लचार। ०क पýबिस¤गU ०क निर्»म¤गU भीर भŒप दरबार॥ 23॥

pramudita pura nara nŒri saba sajahi ò sumaṅgalacŒra, eka prabisahi ò eka nirgamahi ò bhīra bhµupa darabŒra.23.

चौ0—बाल स„ा सयनि गिUय¡ गUरागUीउ । मिलि दस पा¡च राम प¤गU `ागUीउ॥ पýभय ुादर¤गU पýेमय पगिUचानी । पŒ¡छ¤गU कयरसल „ेम महदय बानी॥ 1॥ ¨िरर¤गU भवन पिýय ुायसय पार्§ । करि परसपर राम ब˙‚Uार्§॥ कô रघायबीर सरिस संसारा । सीलय सनेगयU निबागUनिगUारा॥ 2॥ `े¤गU `े¤गU `ôनि करम बस भýमगUीउ । िग¡U िग¡U र्§सय दे'U यगU गUमगUीउ॥ सेवक गUम Sवामी सियनागŒU । गUô'U नाि यगU ुôर निबागŒU॥ 3॥ ुस ुभिलाय न»र सब कागŒU । कारकयसयिा NUदय¡ ुिि दागŒU॥ कô न कयरसं»िि पा§ नसार्§ । रगU§ न नीच मिेउ चियरार्§॥ 4॥

bŒla sakhŒ suni hiya¡ haraṣŒhī¡, mili dasa pŒ ¡ca rŒma pahi ò jŒhī ¡. prabhu Œdarahiò premu pahicŒnī, pµu ¡ chahiò kusala khema mṛdu bŒnī.1. phirahiò bhavana priya Œyasu pŒī, karata parasapara rŒma baRŒī. ko raghubīra sarisa saṁsŒrŒ, sīlu sanehu nibŒhanihŒrŒ.2. jehiò jehiò joni karama basa bhramahī ¡, taha ¡ taha ¡ īsu deu yaha hamahī ¡. sevaka hama svŒmī siyanŒhµu, hou nŒta yaha ora nibŒhµu.3. asa abhilŒṣu nagara saba kŒhµu, kaikayasutŒ hṛdaya ¡ ati dŒhµu. ko na kusaṅgati pŒi nasŒī, rahai na nīca mate ¡ caturŒī.4.

दô0—सा¡Ûा समय सानंद नहपय »य'U कारकर्§U »ेग¡U। »वनय नि˘यUरिा निकंU किय `नय ˇरि देगU सनेग¡U॥ 24॥

sŒ¡jha samaya sŒnanda nṛpu gayau kaikaī geha ¡, gavanu ni¢huratŒ nika¢a kiya janu dhari deha saneha ¡.24.

चौ0—कôपभवन सयनि सकयरचे'U रा“ । भय बस ु»गयU˙‚U पर§ न पा“र॥ सयरपिि बस§ बागU¡बल `ाकेउर । नरपिि सकल रगU¤गU Lर„ िाकेउर॥ 1॥ सô सयनि ििय रिस »य'U सय„ार्§ । दे„गयU काम पýिाप ब˙‚Uार्§॥ सŒल कयरलिस ुसि ु¡»वनिगUारेU । िे रििनाथ सयमन सर मारेU॥ 2॥ सभय नरेUसय पिýया प¤गU »य“र । दे„ि दसा दय„य दाLरन भय“र॥ भŒमि सयन पंयU मôंU पयराना । दि० ˙Uारि िन भŒान नाना॥ 3॥ कयरमििगिU कसि कयरबेािा ¨राबी । ुन ुगिUवािय सŒच `नय भाबी॥ `ा§ निकंU नहपय कगU महदय बानी । पýानपिýया केरगिU गेUिय रिसानी॥ 4॥

kopabhavana suni sakuceu rŒµu, bhaya basa agahuRa parai na pŒµu. surapati basai bŒha¡bala jŒke ¡, narapati sakala rahahi ò rukha tŒke ¡ .1. so suni tiya risa gayau sukhŒī, dekhahu kŒma pratŒpa baRŒī. sµula kulisa asi a ¡gavanihŒre, te ratinŒtha sumana sara mŒre.2. sabhaya naresu priyŒ pahi ò gayaµu, dekhi dasŒ dukhu dŒruna bhayaµu. bhµumi sayana pa¢u mo¢a purŒnŒ, die ḍŒri tana bhµuṣana nŒnŒ.3. kumatihi kasi kubeṣatŒ phŒbī, ana ahivŒtu sµuca janu bhŒbī. jŒi nika¢a nṛpu kaha mṛdu bŒnī, prŒnapriyŒ kehi hetu risŒnī.4.

छंU0—केरगिU गेUिय रानि रिसानि परसि पानि पििगिU नेवारर्§। मानगय¡U सरôा भयुं» भामिनि बिाम भा¡िि निगUारर्§॥ दô'U बासना रसना दसन बर मरम ˘UागULर दे„र्§। . ियलसी नहपिि भविŽयिा बस काम कौियक ले„र्§॥

Chaṁ.: kehi hetu rŒni risŒni parasata pŒni patihi nevŒraī, mŒnahu¡ saroṣa bhuaṅga bhŒmini biṣama bhŒ ¡ti nihŒraī. dou bŒsanŒ rasanŒ dasana bara marama ¢hŒharu dekhaī, tulasī nṛpati bhavatabyatŒ basa kŒma kautuka lekhaī.

चौ0—ुनगिUि िôर पिýया केर§¡ की‹गUा । केरगिU दय§ सिर केरगिU `मय चगU ली‹गUा॥ कगयU केरगिU रंUकगिU करौउनरेUसŒ ।कगयU केरगिU नहपगिU निकासौउ देसŒ॥ 1॥ सक'¡U िôर ुरि ुमर'U मारी । कागU कींU बपयरेU नर नारी॥ `ानसि मôर सयभा'U बरôरूर । मनय िव ुानन चंद चकôरूर॥ 2॥ पिýया पýान सयि सरबसय मôरेउU । परि`न पý`ा सकल बस िôरेउU॥ `ौउ कछयU कगUौउ कपंयU करििôगUी । भामिनि राम सपथ सि मôगUी॥ 3॥ बिगUसि मा»य मनभाविि बािा । भŒान स`गिU मनôगUर »ािा॥ घारी कयरघारी समयÛिा `िय¡दे„Œ ।बे»ि पिýया परिगUरगिU कयरबेाŒ॥ 4॥

anahita tora priyŒ keiò kīnhŒ, kehi dui sira kehi jamu caha līnhŒ. kahu kehi raṅkahi karau ¡ naresµu, kahu kehi nṛpahi nikŒsau ¡ desµu.1. sakau¡ tora ari amarau mŒrī, kŒha kī¢a bapure nara nŒrī. jŒnasi mora subhŒu barorµu, manu tava Œnana canda cakorµu.2. priyŒ prŒna suta sarabasu more ¡, parijana prajŒ sakala basa tore ¡. jau¡ kachu kahau¡ kapa¢u kari tohī, bhŒmini rŒma sapatha sata mohī.3. bihasi mŒgu manabhŒvati b ŒtŒ, bhµuṣana sajahi manohara gŒtŒ. gharī kugharī samujhi jiya ¡ dekhµu, begi priyŒ pariharahi kubeṣµu.4.

दô0—यगU सयनि मन »यनि सपथ ब˙ि‚U बिगUसि 'U˘Uी मििमंद। भŒान स`िि बिलôकि मह»य मनगUय¡U किराििनि ¨ंरद॥ 26॥

yaha suni mana guni sapatha baRi bihasi u¢hī matimanda, bhµuṣana sajati biloki mṛgu manahu ¡ kirŒtini phanda.26.

चौ0—पयनि कगU रा'U सयNUद `िय¡ `ानी। पýेम पयलकि महदय मं`यल बानी॥ भामिनि भय'U िôर मनभावा । घार घार न»र ुनंद बˇावा॥ 1॥ रामगिU दे'¡U कालि `यबरा`Œ । स`गिU सयलôचनि मं»ल सा`Œ॥ दलकि 'U˘ेU'U सयनि NUद'U क˘Uôरूर । `नय छयU§ »य'U पाक बरिôरूर॥ 2॥ ०ेसि'U पीर बिगUसि िे¤गU »ôर्§ । चôर नारि `िमि पý»ंिU न रôर्§॥ ल„¤गU न भŒप कपंU चियरार्§ । कôंिU कयरंिUल मनि »यरूर पÉ‚Uार्§॥ 3॥ `lपि नीिि निपयन नरनागŒU । नारिचरिि `लनिˇि ुव»ागŒU॥ कपंU सनेगयU बÉ‚Uा§ बगUôरी । बôली बिगUसि नयन मयगयU मôरी॥ 4॥

puni kaha rŒu suhṛda jiya¡ jŒnī, prema pulaki mṛdu mañjula bŒnī. bhŒmini bhayau tora manabhŒvŒ, ghara ghara nagara ananda badhŒvŒ.1. rŒmahi deu¡ kŒli jubarŒjµu, sajahi sulocani maṅgala sŒjµu. dalaki u¢heu suni hṛdau ka¢horµu, janu chui gayau pŒka baratorµu.2. aisiu pīra bihasi tehi ò goī, cora nŒri jimi praga¢i na roī. lakhahiò na bhµupa kapa¢a caturŒī, ko¢i ku¢ila mani gurµu paRhŒī.3. jadyapi nīti nipuna naranŒhµu, nŒricarita jalanidhi avagŒhµu. kapa¢a sanehu baRhŒi bahorī, bolī bihasi nayana muhu morī.4.

दô0—मा»य मा»य पा कगUगयU पिय कबगय¡U न देगयU न लेगयU। देन कगेUगयU बरदान दय§ िे'U पावि संदेगयU॥ 27॥

mŒgu mŒgu pai kahahu piya kabahu ¡ na dehu na lehu, dena kahehu baradŒna dui teu pŒvata sandehu.27.

चौ0—`ाने'¡U मरमय रा'U ग¡Uसि कगUर्§ । ियगUगिU कôगUाब परम पिýय ुगUर्§॥ थािी रा„ि न मा»िगयU का“र । बिसरि »य'U मôगिU भôर सयभा“र॥ 1॥ ÛाŒ˘ेUगय¡U गUमगिU दôाय `नि देगŒU । दय§ कार चारि मा»ि मकयर लेगŒU॥ रघायकयरल रीिि सदा चलि ुार्§ । पýान `ागय¡U बLर बचनय न `ार्§॥ 2॥ न¤गU ुसˆय सम पािक पयं`ा । »िरि सम गUô¤गU कि कôंिUक »यं`ा॥ सˆयमŒल सब सयकहरि सयगUा० । बेद पयरान बिदिि मनय »ा०॥ 3॥ िेगिU पर राम सपथ करि ुार्§ । सयकहरि सनेगU ुवˇि रघायरार्§॥ बाि दहÉ‚Uा§ कयरमिि ग¡Uसि बôली । कयरमि कयरबिगU» कयरलगU `नय „ôली॥ 4॥

jŒneu¡ maramu rŒu ha¡si kahaī, tumhahi kohŒba parama priya ahaī. thŒtī rŒkhi na mŒgihu kŒµu, bisari gayau mohi bhora subhŒµu.1. jhµu¢hehu¡ hamahi doṣu jani dehµu, dui kai cŒri mŒgi maku lehµu. raghukula rīti sadŒ cali Œī, prŒna jŒhu ¡ baru bacanu na jŒī.2. nahiò asatya sama pŒtaka puñjŒ, giri sama hohi ò ki ko¢ika guñjŒ. satyamµula saba sukṛta suhŒe, beda purŒna bidita manu gŒe.3. tehi para rŒma sapatha kari Œī, sukṛta saneha avadhi raghurŒī. bŒta dṛRhŒi kumati ha¡si bolī, kumata kubihaga kulaha janu kholī.4.

दô0—भŒप मनôरथ सयभ» बनय सय„ सयबिगंU» समा`य। भि¸िलनि `िमि छा˙‚Uन चगUिि बचनय भयंकLर बा`य॥ 28॥

bhµupa manoratha subhaga banu sukha subihaṅga samŒju, bhillini jimi chŒRana cahati bacanu bhayaṅkaru bŒju.28.

चौ0—सयनगयU पýानपिýय भावि `ी का । देगयU ०क बर भरिगिU ंUीका॥ मा»'¡U दŒसर बर कर `ôरी । पयरवगयU नाथ मनôरथ मôरी॥ 1॥ िापस बेा बिसेाि 'Uदासी । चौदगU बरिस रामय बनबासी॥ सयनि महदय बचन भŒप गिUय¡ सôकŒर । ससि कर छयUुि बिकल `िमि कôकŒर॥ 2॥ »य'U सगUमि न¤गU कछयU कगिUुावा । `नय सचान बन ÛापंेU'U लावा॥ बिबरन भय'U निपंU नरपालŒ । दामिनि गUने'U मनगय¡U िLर िालŒ॥ 3॥ माथेउ गUाथ मŒदि दô'U लôचन । िनय ˇरि सôचय ला» `नय सôचन॥ मôर मनôरथय सयरिLर ¨Œरला । ¨ररि करिनि `िमि गUिे'U समŒला॥ 4॥ ुवˇ 'U`ारि की‹िगU कारकेर§Z । दी‹िगUसि ुचल बिपिि कार ने§Z॥ 5॥

sunahu prŒnapriya bhŒvata jī kŒ, dehu eka bara bharatahi ¢īkŒ. mŒgau¡ dµusara bara kara jorī, puravahu nŒtha manoratha morī.1. tŒpasa beṣa biseṣi udŒsī, caudaha barisa rŒmu banabŒsī. suni mṛdu bacana bhµupa hiya ¡ sokµu, sasi kara chuata bikala jimi kokµu.2. gayau sahami nahi ò kachu kahi ŒvŒ, janu sacŒna bana jhapa¢eu lŒvŒ. bibarana bhayau nipa¢a narapŒlµu, dŒmini haneu manahu ¡ taru tŒlµu.3. mŒthe¡ hŒtha mµudi dou locana, tanu dhari socu lŒga janu socana. mora manorathu surataru phµulŒ, pharata karini jimi hateu samµulŒ.4. avadha ujŒri kīnhi kaikeī¡, dīnhisi acala bipati kai neī ¡.5.

दô0—कवनेउ ुवसर का भय'U »य'¡U नारि बिSवास। `ô» सि्ि ¨रल समय `िमि `ििगिU ुबिlा नास॥ 29॥

kavane¡ avasara kŒ bhayau gayau ¡ nŒri bisvŒsa, joga siddhi phala samaya jimi jatihi abidyŒ nŒsa.29.

चौ0—०गिU बिˇि रा'U मन¤गU मन Ûा¡„ा । दे„ि कयरभा¡िि कयरमिि मन मा„ा॥ भरिय कि रा'Uर पŒि न गUôउगUी । ुानेगयU मôल बेसागिU कि मôगUी॥ 1॥ `ô सयनि सLर ुस ला» ियगUारेउU । कागेU न बôलगयU बचनय स¡भारेउU॥ देगयU 'UिLर ुनय करगयU कि नागUीउ । सˆयसंˇ ियगU रघायकयरल मागUीउ॥ 2॥ देन कगेUगयU ुब `नि बLर देगŒU । ि`गयU सˆय `» ुप`सय लेगŒ॥ सˆय सरागिU कगेUगUयU बLर देना । `ानेगयU ले§गिU मा»ि चबेना॥ 3॥ सिबि दˇीचि बलि `ô कछयU भाा । िनय ˇनय ि`े'U बचन पनय रा„ा॥ ुिि कंयU बचन कगUिि कारकेरर्§ । मानगय¡U लôन `रे पर देर्§॥ 4॥

378 * ŚR’ RMACARITAMNASA* ehi bidhi rŒu manahiò mana jhŒ ¡khŒ, dekhi kubhŒ ¡ ti kumati mana mŒkhŒ. bharatu ki rŒura pµuta na hoṁhī, Œnehu mola besŒhi ki mohī.1. jo suni saru asa lŒga tumhŒre¡, kŒhe na bolahu bacanu sa ¡bhŒre¡. dehu utaru anu karahu ki nŒhī ¡, satyasandha tumha raghukula mŒhī ¡.2. dena kahehu aba jani baru dehµu, tajahu satya jaga apajasu lehµu. satya sarŒhi kahehu baru denŒ, jŒnehu leihi mŒgi cabenŒ.3. sibi dadhīci bali jo kachu bhŒṣŒ, tanu dhanu tajeu bacana panu rŒkhŒ. ati ka¢u bacana kahati kaikeī, mŒnahu¡ lona jare para deī.4.

दô0—ˇरम ˇयरंUˇर ˇीर ˇरि नयन 'UघारेU राय¡। सिLर ˇयनि ली‹िगU 'Uसास ुसि मारेUसि मôगिU कयर˘Uाय¡॥ 30॥

dharama dhurandhara dhīra dhari nayana ughŒre rŒya ¡, siru dhuni līnhi usŒsa asi mŒresi mohi ku¢hŒya ¡.30.

चौ0—ुा»ेउ दी„ि `रि रिस भारी । मनगय¡U रôा िरवारि 'Uघारी॥ मŒ˘िU कयरबय्ि ˇार नि˘यUरार्§ । ˇरी कŒरबरीउ सान बनार्§॥ 1॥ ल„ी मगUीप कराल क˘Uôरा । सˆय कि `ीवनय ले§गिU मôरा॥ बôले रा'U क˘िUन करि छािी । बानी सबिनय िासय सôगUािी॥ 2॥ पिýया बचन कस कगUसि कयरभा¡िी । भीर पýिीिि पýीिि करि गUा¡िी॥ मôरेउ भरिय रामय दय§ ुा¡„ी । सˆय कगU'¡U करि संकLर सा„ी॥ 3॥ ुवसि दŒिय माउ प˘U§ब पýािा । ०ेगU¤गU बे»ि सयनि दô'U भýािा॥ सयदिन सôˇि सबय सा`य स`ार्§ । दे'¡U भरि कगय¡U रा`य ब`ार्§॥ 4॥

Œge¡ dīkhi jarata risa bhŒrī, manahu ¡ roṣa taravŒri ughŒrī. mµu¢hi kubuddhi dhŒra ni¢hurŒī, dharī kµubarī ¡ sŒna banŒī.1. lakhī mahīpa karŒla ka¢horŒ, satya ki jīvanu leihi morŒ. bole rŒu ka¢hina kari chŒtī, bŒnī sabinaya tŒsu sohŒtī.2. priyŒ bacana kasa kahasi kubhŒ¡ tī, bhīra pratīti prīti kari hŒ ¡ tī. more¡ bharatu rŒmu dui Œ ¡ khī, satya kahau ¡ kari saṅkaru sŒkhī.3. avasi dµutu mai ò pa¢haiba prŒtŒ, aihahiò begi sunata dou bhrŒtŒ. sudina sodhi sabu sŒju sajŒī, deu ¡ bharata kahu ¡ rŒju bajŒī.4.

दô0—लôभय न रामगिU रा`य कर बगयUि भरि पर पýीिि। माउ ब˙‚U छôंU बिचारि `िय¡ करि रगे'¡U नहपनीिि॥ 31॥

lobhu na rŒmahi rŒju kara bahuta bharata para prīti, maiò baRa cho¢a bicŒri jiya ¡ karata raheu ¡ nṛpanīti.31.

चौ0—राम सपथ सि कगU'¡U सयभा“र । राममािय कछयU कगेU'U न का“र॥ माउ सबय की‹गU िôगिU बिनय पŒ¡छेउU ।िेगिU िेउ परेU'U मनôरथय छŒUछेउU॥ 1॥ रिस परिगULर ुब मं»ल सा`Œ । कछयU दिन »०¡ भरि `यबरा`Œ॥ ०कगिU बाि मंôगिU दय„य ला»ा। बर दŒसर ुसमं`स मा»ा॥ 2॥ ु`गŒ¡U NUद'U `रि िेगिU ुा¡चा । रिस परिगUास कि सा¡चेगय¡U सा¡चा॥ कगयU ि`ि रôाय राम ुपराˇŒ । सबय कô'U कगU§ रामय सय˘िU साˇŒ॥ 3॥ ियगŒ¡U सरागUसि करसि सनेगŒU । ुब सयनि मôगिU भय'U संदेगŒU॥ `ासय सयभा'U ुरिगिU ुनयकŒरला । सô किमि करिगिU मािय पýििकŒरला॥ 4॥

rŒma sapatha sata kahau¡ subhŒµu, rŒmamŒtu kachu kaheu na kŒµu. maiò sabu kīnha tohi binu pµu ¡ che¡, tehi te ¡ pareu manorathu chµuche ¡.1. risa pariharu aba maṅgala sŒjµu, kachu dina gae ¡ bharata jubarŒjµu. ekahi bŒta mohi dukhu lŒgŒ, bara dµusara asamañjasa mŒgŒ.2. ajahµu¡ hṛdau jarata tehi Œ ¡ cŒ, risa parihŒsa ki sŒ ¡ cehu¡ sŒ ¡ cŒ. kahu taji roṣu rŒma aparŒdhµu, sabu kou kahai rŒmu su¢hi sŒdhµu.3. tuhµu¡ sarŒhasi karasi sanehµu, aba suni mohi bhayau sandehµu. jŒsu subhŒu arihi anukµulŒ, so kimi karihi mŒtu pratikµulŒ.4.

दô0—पिýया गUास रिस परिगUरगिU मा»य बिचारि बिबेकयर। `े¤गU दे„ौउ ुब नयन भरि भरि रा` ुभिोकयर॥ 32॥

priyŒ hŒsa risa pariharahi mŒgu bicŒri bibeku, jehiò dekhau ¡ aba nayana bhari bharata rŒja abhiṣeku.32.

चौ0—`ि०े मीन बLर बारि बिगUीना । मनि बिनय ¨रनिकयर `ि०े दय„ दीना॥ कगU'¡U सयभा'U न छलय मन मागUीउ । `ीवनय मôर राम बिनय नागUीउ॥ 1॥ समयÛिा दे„य `िय¡ पिýया पýबीना । `ीवनय राम दरस ुाˇीना॥ सयनि महदय बचन कयरमिि ुिि `रर्§ । मनगय¡U ुनल ुागयUिि घाहि परर्§॥ 2॥ कगU§ करगयU किन कôंिU 'Uपाया । §गUा¡ न ला»िगिU रा'Uरि माया॥ देगयU कि लेगयU ु`सय करि नागUीउ । मôगिU न बगयUि पýपंच सôगUागUीउ॥ 3॥ रामय साˇय ियगU साˇय सयाने । राममािय भलि सब पगिUचाने॥ `स कौसिला¡ मôर भल िाका । िस ¨रलय 'U‹गUगिU दे'¡U करि साका॥ 4॥

jiai mīna baru bŒri bihīnŒ, mani binu phaniku jiai dukha dīnŒ. kahau¡ subhŒu na chalu mana mŒhī¡ , jīvanu mora rŒma binu nŒhī ¡.1. samujhi dekhu jiya ¡ priyŒ prabīnŒ, jīvanu rŒma darasa ŒdhīnŒ. suni mṛdu bacana kumati ati jaraī, manahu ¡ anala Œhuti ghṛta paraī.2. kahai karahu kina ko¢i upŒyŒ, ihŒ¡ na lŒgihi rŒuri mŒyŒ. dehu ki lehu ajasu kari nŒhī ¡, mohi na bahuta prapañca sohŒhī ¡.3. rŒmu sŒdhu tumha sŒdhu sayŒne, rŒmamŒtu bhali saba pahicŒne. jasa kausilŒ¡ mora bhala tŒkŒ, tasa phalu unhahi deu ¡ kari sŒkŒ.4.

दô0—गUôि पýािय मयनिबेा ˇरि `ौउ न रामय बन `ा¤गU। मôर मरनय रा'Uर ु`स नहप समयÛिाु मन मा¤गU॥ 33॥

hota prŒtu munibeṣa dhari jau ¡ na rŒmu bana jŒhi ò, mora maranu rŒura ajasa nṛpa samujhia mana mŒhi ò.33.

चौ0—ुस कगिU कयरंिUल भर्§ 'U˘िU ˘UाÉU‚ी । मानगय¡U रôा िरंU»िनि बाÉ‚Uी॥ पाप पगUार पý»ंU भ§ सôर्§ । भरी कýरôˇ `ल `ा§ न `ôर्§॥ 1॥ दô'U बर कŒरल क˘िUन गU˘U ˇारा । भव¡र कŒरबरी बचन पýचारा॥ ÉUागUि भŒपरूरप िLर मŒला । चली बिपिि बारिˇि ुनयकŒरला॥ 2॥ ल„ी नरेUस बाि ¨यररि सा¡ची । ििय मिस मीचय सीस पर नाची॥ »गिU पद बिनय की‹गU बा˘Uारी । `नि दिनकर कयरल गUôसि कयर˘Uारी॥ 3॥ मा»य माथ ुबगUीउ दे'¡U िôगUी । राम बिरग¡U `नि मारसि मôगUी॥ रा„य राम कगय¡U `ेगिU िेगिU भा¡िी । ना¤गU ि `रिगिU `नम भरि छािी॥ 4॥

382 * ŚR’ RMACARITAMNASA* asa kahi ku¢ila bhaī u¢hi ¢hŒRhī, mŒnahu¡ roṣa taraṅgini bŒRhī. pŒpa pahŒra praga¢a bhai soī, bharī krodha jala jŒi na joī.1. dou bara kµula ka¢hina ha¢ha dhŒrŒ, bhava¡ ra kµubarī bacana pracŒrŒ. ḍhŒhata bhµuparµupa taru mµulŒ, calī bipati bŒridhi anukµulŒ.2. lakhī naresa bŒta phuri sŒ ¡ cī, tiya misa mīcu sīsa para nŒcī. gahi pada binaya kīnha bai¢hŒrī, jani dinakara kula hosi ku¢hŒrī.3. mŒgu mŒtha abahī ¡ deu¡ tohī, rŒma biraha ¡ jani mŒrasi mohī. rŒkhu rŒma kahu ¡ jehi tehi bhŒ ¡ tī, nŒhi ò ta jarihi janama bhari chŒtī.4.

दô0—दे„ी Žयाˇि ुसाˇ नहपय परेU'U ˇरनि ˇयनि माथ। कगUि परम ुारि बचन राम राम रघायनाथ॥ 34॥

dekhī byŒdhi asŒdha nṛpu pareu dharani dhuni mŒtha, kahata parama Œrata bacana rŒma rŒma raghunŒtha.34.

चौ0—Žयाकयरल रा'U सिथिल सब »ािा । करिनि कलपिLर मनगय¡U निपािा॥ कंर˘यU सŒ„ मय„ ुाव न बानी । `नय पा˘Uीनय दीन बिनय पानी॥ 1॥ पयनि कग U कंयU क˘Uôर कारकेरर्§ । मनगय¡U घाय मगUय¡U मागयUर देर्§॥ `ौउ ुंिगय¡U ुस करिबय रगेU“र । मा»य मा»य ियग केर¤गU बल कगेU“र॥ 2॥ दय§ कि गUô§ ०क समय भयुाला । ग¡Uसब ˘U˘Uा§ ¨यरला'Uब »ाला॥ दानि कगUा'Uब ुLर कहरपनार्§ । गUô§ कि „ेम कयरसल रौिार्§॥ 3॥ छा˙‚UगयU बचनय कि ˇीर`य ˇरगŒ । `नि ुबला `िमि कLरना करगŒU॥ िनय ििय िनय ˇामय ˇनय ˇरनी । सˆयसंˇ कगय¡U िहन सम बरनी॥ 4॥

byŒkula rŒu sithila saba gŒtŒ, karini kalapataru manahu ¡ nipŒtŒ. kaṁ¢hu sµukha mukha Œva na bŒnī, janu pŒ¢hīnu dīna binu pŒnī.1. puni kaha ka¢u ka¢hora kaikeī, manahu¡ ghŒya mahu ¡ mŒhura deī. jau¡ antahu ¡ asa karatabu raheµu, mŒgu mŒgu tumha kehi ò bala kaheµu.2. dui ki hoi eka samaya bhuŒlŒ, ha ¡saba ¢ha¢hŒi phulŒuba gŒlŒ. dŒni kahŒuba aru kṛpanŒī, hoi ki khema kusala rautŒī.3. chŒRahu bacanu ki dhīraju dharahµu, jani abalŒ jimi karunŒ karahµu. tanu tiya tanaya dhŒmu dhanu dharanī, satyasandha kahu ¡ tṛna sama baranī.4.

दô0—मरम बचन सयनि रा'U कगU कगयU कछयU दôाय न िôर। ला»े'U िôगिU पिसाच `िमि कालय कगUावि मôर॥ 35॥

marama bacana suni rŒu kaha kahu kachu doṣu na tora, lŒgeu tohi pisŒca jimi kŒlu kahŒvata mora.35.

चौ0—चगUि न भरि भŒपिगिU भôरेउ । बिˇि बस कयरमिि बसी `िय िôरेउU॥ सô सबय मôर पाप परिनामŒ । भय'U कयर˘UागUर `े¤गU बिˇि बामŒ॥ 1॥ सयबस बसिगिU ¨िररि ुवˇ सयगUार्§ । सब »यन ˇाम राम पýभयिार्§॥ करिगU¤गU भा§ सकल सेवकार्§ । गUô§गिU ििगय¡U पयर राम ब˙‚Uार्§॥ 2॥ िôर कलंकयर मôर पछििा“र । मय०गय¡U न मिंिUगिU न `ा§गिU का“र॥ ुब िôगिU नीक ला» कLर सôर्§ । लôचन ुôंU बा˘यU मयगयU »ôर्§॥ 3॥ `ब ल»ि `िुाउ कगU'¡U कर `ôरी । िब ल»ि `नि कछयU कगUसि बगUôरी॥ ¨िररि पछििागUसि ुंि ुभा»ी ।मारसि »ा§ नगUारूर ला»ी॥ 4॥

cahata na bharata bhµupatahi bhore ¡, bidhi basa kumati basī jiya tore ¡. so sabu mora pŒpa parinŒmµu, bhayau ku¢hŒhara jehi ò bidhi bŒmµu.1. subasa basihi phiri avadha suhŒī, saba guna dhŒma rŒma prabhutŒī. karihahiò bhŒi sakala sevakŒī, hoihi tihu ¡ pura rŒma baRŒī.2. tora kalaṅku mora pachitŒµu, muehu¡ na mi¢ihi na jŒihi kŒµu. aba tohi nīka lŒga karu soī, locana o¢a bai¢hu muhu goī.3. 384 * ŚR’ RMACARITAMNASA* jaba lagi jiau¡ kahau¡ kara jorī, taba lagi jani kachu kahasi bahorī. phiri pachitaihasi anta abhŒgī, mŒrasi gŒi nahŒrµu lŒgī.4.

दô0—परेU'U रा'U कगिU कôंिU बिˇि कागेU करसि निदानय। कपंU सयानि न कगUिि कछयU `ा»िि मनगय¡U मसानय॥ 36॥

pareu rŒu kahi ko¢i bidhi kŒhe karasi nidŒnu, kapa¢a sayŒni na kahati kachu jŒgati manahu ¡ masŒnu.36.

चौ0—राम राम रंU बिकल भयुालŒ । `नय बिनय पं„ बिगंU» बेगUालŒ॥ NUदय¡ मनाव भôLर `नि गUôर्§ । रामगिU `ा§ कगाU `नि कôर्§॥ 1॥ 'Uद'U करगय `नि रबि रघायकयरल »यर । ुवˇ बिलôकि सŒल गUô§गिU 'Uर॥ भŒप पýीिि कारक§ क˘िUनार्§ । 'Uभय ुवˇि बिˇि रची बनार्§॥ 2॥ बिलपि नहपगिU भय'U भिनयसारा । बीना बेनय सं„ ˇयनि mारा॥ पÉ‚U¤गU भांU »यन »ाव¤गU »ायक । सयनि नहपगिU `नय ला»ंिगंU सायक॥ 3॥ मं»ल सकल सôगUा¤गU न कारसेउ । सगU»ामिनिगिU बिभŒान `ासेउ॥ िेगिंUU निसि नीद परी न¤गU कागŒU । राम दरस लालसा 'UछागŒU॥ 4॥

rŒma rŒma ra¢a bikala bhuŒlµu, janu binu paṅkha bihaṅga behŒlµu. hṛdaya¡ manŒva bhoru jani hoī, rŒmahi jŒi kahai jani koī.1. udau karahu jani rabi raghukula gura, avadha biloki sµula hoihi ura. bhµupa prīti kaikai ka¢hinŒī, ubhaya avadhi bidhi racī banŒī.2. bilapata nṛpahi bhayau bhinusŒrŒ, bīnŒ benu saṅkha dhuni dvŒrŒ. paRhahiò bhŒ¢a guna gŒvahiò gŒyaka, sunata nṛpahi janu lŒgahi ò sŒyaka.3. maṅgala sakala sohŒhi ò na kaise ¡, sahagŒminihi bibhµuṣana jaise ¡. tehiò nisi nīda parī nahi ò kŒhµu, rŒma darasa lŒlasŒ uchŒhµu.4.

दô0—mार भीर सेवक सचिव कगU¤गU 'Uदिि रबि दे„ि। `ा»े'U ु`गय¡U न ुवˇपिि कारनय कवनय बिसेाि॥ 37॥

dvŒra bhīra sevaka saciva kahahi ò udita rabi dekhi, jŒgeu ajahu ¡ na avadhapati kŒranu kavanu biseṣi.37.

चौ0—पछिले पगUर भŒपय निि `ा»ा। ुा`य गUमगिU ब˙‚U ुचर`य ला»ा॥ `ागयU सयमं˜ा `»ावगयU `ार्§ । की`िु का`य र`ायसय पार्§॥ 1॥ »० सयमं˜ाय िब रा'Uर मागUीउ । दे„ि भयावन `ाि ˙ेUरागUीउ॥ ˇा§ „ा§ `नय `ा§ न गेUरा । मानगय¡U बिपिि बिाद बसेरा॥ 2॥ पŒछेउU कô'U न “रिLर देर्§ । »० `े¤गU भवन भŒप कारकेरर्§॥ कगिU `य`ीव बा˘U सिLर नार्§ । दे„ि भŒप »िि »य'U सय„ार्§॥ 3॥ सôच बिकल बिबरन मगिU परेU“र । मानगय¡U कमल मŒलय परिगUरेU“र॥ सचि'U सभीि सक§ न¤गU पŒछी । बôली ुसयभ भरी सयभ छŒछी॥ 4॥

pachile pahara bhµupu nita jŒgŒ, Œju hamahi baRa acaraju lŒgŒ. jŒhu sumantra jagŒvahu jŒī, kījia kŒju rajŒyasu pŒī.1. gae sumantru taba rŒura mŒhī ¡, dekhi bhayŒvana jŒta ḍerŒhī ¡. dhŒi khŒi janu jŒi na herŒ, mŒnahu¡ bipati biṣŒda baserŒ.2. pµuche¡ kou na µutaru deī, gae jehi ò bhavana bhµupa kaikeī. kahi jayajīva bai¢ha siru nŒī, dekhi bhµupa gati gayau sukhŒī.3. soca bikala bibarana mahi pareµu, mŒnahu¡ kamala mµulu parihareµu. saciu sabhīta sakai nahi ò pµuchī, bolī asubha bharī subha chµuchī.4.

दô0—परी न रा`गिU नीद निसि गेUिय `ान `»दीसय। रामय रामय रंिU भôLर किय कगU§ न मरमय मगUीसय॥ 38॥

parī na rŒjahi nīda nisi hetu jŒna jagadīsu, rŒmu rŒmu ra¢i bhoru kiya kahai na maramu mahīsu.38.

चौ0—ुानगयU रामगिU बे»ि बôलार्§ । समाचार िब पŒ¡छेUगयU ुार्§॥ चले'U सयमं˜ाय राय Lर„ `ानी। ल„ी कयरचालि की‹िगU कछयU रानी॥ 1॥ सôच बिकल म» पर§ न पा“र । रामगिU बôलि कगिUगिU का रा“र॥ 'Uर ˇरि ˇीर`य »य'U दयुारेउU । पŒ¡छ¤गU सकल दे„ि मनय मारेउU॥ 2॥ समाˇानय करि सô सबगUी का । »य'U `गUा¡ दिनकर कयरल ंUीका॥ राम सयमं˜ागिU ुावि दे„ा । ुादLर की‹गU पििा सम ले„ा॥ 3॥ निर„ि बदनय कगिU भŒप र`ार्§ । रघायकयरलदीपगिU चले'U लेवार्§॥ रामय कयरभा¡िि सचिव स¡»`ागUीउ । दे„ि लô» `ग¡U िग¡U बिल„ागUीउ॥ 4॥

Œnahu rŒmahi begi bolŒī, samŒcŒra taba pµu ¡ chehu Œī. caleu sumantru rŒya rukha jŒnī, lakhī kucŒli kīnhi kachu rŒnī.1. soca bikala maga parai na pŒµu, rŒmahi boli kahihi kŒ rŒµu. ura dhari dhīraju gayau duŒre¡,p µ u¡ chahi ò sakala dekhi manu mŒre ¡.2. samŒdhŒnu kari so sabahī kŒ, gayau jahŒ ¡ dinakara kula ¢īkŒ. rŒma sumantrahi Œvata dekhŒ, Œdaru kīnha pitŒ sama lekhŒ.3. nirakhi badanu kahi bhµupa rajŒī, raghukuladīpahi caleu levŒī. rŒmu kubhŒ¡ ti saciva sa¡ ga jŒhī ¡, dekhi loga jaha ¡ taha ¡ bilakhŒhī ¡.4.

दô0—`ा§ दी„ रघायबंसमनि नरपिि निपंU कयरसा`य। सगUमि परेU'U ल„ि ¤सघिानिगिU मनगय¡U बह् »`रा`य॥ 39॥

jŒi dīkha raghubaṁsamani narapati nipa¢a kusŒju, sahami pareu lakhi siṅghinihi manahu ¡ bṛddha gajarŒju.39.

चौ0—सŒ„¤गU ुˇर `र§ सबय ुं»Œ । मनगय¡U दीन मनिगUीन भŒुं»Œ॥ सLरा समीप दी„ि कारकेरर्§ । मानगय¡U मीचय घारीउ »नि लेर्§॥ 1॥ कLरनामय महदय राम सयभा“र । पýथम दी„ दय„य सयना न का“र॥ िदपि ˇीर ˇरि सम'U बिचारी । पŒ¡छी मˇयर बचन मगUिारी॥ .2॥ मôगिU कगयU मािय िाि दय„ कारन । करिु `िन `े¤गU गUô§U निवारन॥ सयनगयU राम सबय कारन ०गŒU । रा`गिU ियगU पर बगयUि सनेगŒU॥ 3॥ देन कगेU‹िगU मôगिU दय§ बरदाना । मा»े'¡U `ô कछयU मôगिU सôगUाना॥ सô सयनि भय'U भŒप 'Uर सôचŒ । छा˙ि‚U न सक¤गU ियगUार स¡कôचŒ॥ 4॥

sµukhahiò adhara jarai sabu aṅgµu, manahu ¡ dīna manihīna bhµuaṅgµu. saruṣa samīpa dīkhi kaikeī, mŒnahu¡ mīcu gharī ¡ gani leī.1. karunŒmaya mṛdu rŒma subhŒµu, prathama dīkha dukhu sunŒ na kŒµu. tadapi dhīra dhari samau bicŒrī, pµu ¡ chī madhura bacana mahatŒrī.2. mohi kahu mŒtu tŒta dukha kŒrana, karia jatana jehi ò hoi nivŒrana. sunahu rŒma sabu kŒrana ehµu, rŒjahi tumha para bahuta sanehµu.3. dena kahenhi mohi dui baradŒnŒ, mŒgeu¡ jo kachu mohi sohŒnŒ. so suni bhayau bhµupa ura socµu, chŒRi na sakahi ò tumhŒra sa ¡kocµu.4.

दô0—सयि सनेगयU §ि बचनय 'Uि संकंU परेU'U नरेUसय। सकगयU ि ुायसय ˇरगयU सिर मेंUगयU क˘िUन कलेसय॥ 40॥

suta sanehu ita bacanu uta saṅka¢a pareu naresu, sakahu ta Œyasu dharahu sira me¢ahu ka¢hina kalesu.40.

चौ0—निˇरक बा˘िU कगU§ कंयU बानी । सयनि क˘िUनिा ुिि ुकयरलानी॥ `ीभ कमान बचन सर नाना । मनगय¡U मगिUप महदय ल‘छ समाना॥ 1॥ `नय क˘Uôरपनय ˇरेउ सरीरूर । सि„§ ˇनयाबिlा बर बीरूर॥ सबय पýसं»य रघायपििगिU सयनार्§ । बा˘िU मनगय¡U िनय ˇरि नि˘यUरार्§॥ 2॥ मन मयसयका§ भानयकयरल भानŒ । रामय सगU` ुानंद निˇानŒ॥ बôले बचन बि»ि सब दŒान । महदय मं`यल `नय बा» बिभŒान॥ 3॥ सयनय `ननी सô§ सयिय ब˙‚Uभा»ी । `ô पििय मािय बचन ुनयरा»ी॥ िनय मािय पििय िôानिगUारा । दयर्लभ `ननि सकल संसारा॥ 4॥

388 * ŚR’ RMACARITAMNASA* nidharaka bai¢hi kahai ka¢u bŒnī, sunata ka¢hinatŒ ati akulŒnī. jībha kamŒna bacana sara nŒnŒ, manahu¡ mahipa mṛdu laccha samŒnŒ.1. janu ka¢horapanu dhare¡ sarīrµu, sikhai dhanuṣabidyŒ bara bīrµu. sabu prasaṅgu raghupatihi sunŒī, bai¢hi manahu ¡ tanu dhari ni¢hurŒī.2. mana musukŒi bhŒnukula bhŒnµu, rŒmu sahaja Œnanda nidhŒnµu. bole bacana bigata saba dµuṣana, mṛdu mañjula janu bŒga bibhµuṣana.3. sunu jananī soi sutu baRabhŒgī, jo pitu mŒtu bacana anurŒgī. tanaya mŒtu pitu toṣanihŒrŒ, durlabha janani sakala saṁsŒrŒ.4.

दô0—मयनि»न मिलनय बिसेाि बन सबगिU भा¡िि गिUि मôर। िेगिU मग¡U पििय ुायसय बगयUरि संमि `ननी िôर॥ 41॥

munigana milanu biseṣi bana sabahi bhŒ ¡ti hita mora, tehi maha ¡ pitu Œyasu bahuri saṁmata jananī tora.41.

चौ0—भरिय पýानपिýय पाव¤गU रा`Œ । बिˇि सब बिˇि मôगिU सनमय„ ुा`Œ॥ `ौउ न `ा'¡U बन ०ेसेगयU का`ा । पýथम »निु मôगिU मŒÉ‚U समा`ा॥ 1॥ सेव¤गU ुर¡U˙यU कलपिLर ˆया»ी । परिगUरि ुमहि ले¤गU बिाय मा»ी॥ िे'U न पा§ ुस सम'U चयकागUीउ । दे„य बिचारि मािय मन मागUीउ॥ 2॥ ुंब ०क दय„य मôगिU बिसेाी । निपंU बिकल नरनायकयर दे„ी॥ थôरि¤गU बाि पििगिU दय„ भारी । गUôिि पýिीिि न मôगिU मगUिारी॥ 3॥ रा'U ˇीर »यन 'Uदˇि ु»ाˇŒ । भा मôगिU िेउ कछयU ब˙‚U ुपराˇŒ॥ `ािेउ मôगिU न कगUि कछयU रा“र । मôरि सपथ िôगिU कगयU सििभा“र॥ 4॥

bharatu prŒnapriya pŒvahiò rŒjµu, bidhi saba bidhi mohi sanamukha Œjµu. jau¡ na jŒu¡ bana aisehu kŒjŒ, prathama gania mohi mµuRha samŒjŒ.1. sevahiò ara¡ḍu kalapataru tyŒgī, parihari amṛta lehi ò biṣu mŒgī. teu na pŒi asa samau cukŒhī¡, dekhu bicŒri mŒtu mana mŒhī ¡.2. amba eka dukhu mohi biseṣī, nipa¢a bikala naranŒyaku dekhī. thorihi ò bŒta pitahi dukha bhŒrī, hoti pratīti na mohi mahatŒrī.3. rŒu dhīra guna udadhi agŒdhµu, bhŒ mohi te ¡ kachu baRa aparŒdhµu. jŒte¡ mohi na kahata kachu rŒµu, mori sapatha tohi kahu satibhŒµu.4.

दô0—सगU` सरल रघायबर बचन कयरमिि कयरंिUल करि `ान। चल§ `ôउक `ल बकýर»िि `lपि सलिलय समान॥ 42॥

sahaja sarala raghubara bacana kumati ku¢ila kari jŒna, calai joṅka jala bakragati jadyapi salilu samŒna.42.

चौ0—रगUसी रानि राम Lर„ पार्§ । बôली कपंU सनेगयU `नार्§॥ सपथ ियगUार भरि कार ुाना। गेUिय न दŒसर माउ कछयU `ाना॥ 1॥ ियगU ुपराˇ `ô»य न¤गU िािा । `ननी `नक बंˇय सय„दािा॥ राम सˆय सबय `ô कछयU कगUगŒU । ियगU पििय मािय बचन रि ुगUगŒU॥ 2॥ पििगिU बयÛा§ कगUगय बलि सôर्§ । चौथेउपन `े¤गU ु`सय न गUôर्§॥ ियगU सम सयुन सयकहरि `े¤गU दी‹गUे । 'Uचिि न िासय निरादLर की‹गेU॥ 3॥ ला»¤गU कयरमय„ बचन सयभ कारसे । म»ग¡U »यादिक िीरथ `ासे॥ रामगिU मािय बचन सब भा० । `िमि सयरसरि »ि सलिल सयगUा०॥ 4॥

rahasī rŒni rŒma rukha pŒī, bolī kapa¢a sanehu janŒī. sapatha tumhŒra bharata kai ŒnŒ, hetu na dµusara mai ò kachu jŒnŒ.1. tumha aparŒdha jogu nahi ò tŒtŒ, jananī janaka bandhu sukhadŒtŒ. rŒma satya sabu jo kachu kahahµu, tumha pitu mŒtu bacana rata ahahµu.2. pitahi bujhŒi kahahu bali soī, cauthempana jehi ò ajasu na hoī. tumha sama suana sukṛta jehiò dīnhe, ucita na tŒsu nirŒdaru kīnhe.3. lŒgahiò kumukha bacana subha kaise, magaha¡ gayŒdika tīratha jaise. rŒmahi mŒtu bacana saba bhŒe, jimi surasari gata salila suhŒe.4. 390 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

दô0—»§ मयLरछा रामगिU सयमिरि नहप ¨िररि करवंU ली‹गU। सचिव राम ुा»मन कगिU बिनय समय सम की‹गU॥ 43॥

gai muruchŒ rŒmahi sumiri nṛpa phiri karava¢a līnha, saciva rŒma Œgamana kahi binaya samaya sama kīnha.43

चौ0—ुवनिप ुकनि रामय प»य ˇारेU । ˇरि ˇीर`य िब नयन 'UघारेU॥ सचिव¡ स¡भारि रा'U बा˘Uारे U। चरन परि नहप रामय निगUारेU॥ 1॥ लि० सनेगU बिकल 'Uर लार्§ । »ा मनि मनगय¡U ¨रनिक ¨िररि पार्§॥ रामगिU चिि§ रगेU'U नरनागŒU । चला बिलôचन बारि पýबागŒU॥ 2॥ सôक बिबस कछयU कगाU न पारा । NUदय¡ ल»ावि बार¤गU बारा॥ बिˇिगिU मनाव रा'U मन मागUीउ । `े¤गU रघायनाथ न कानन `ागUीउ॥ 3॥ सयमिरि मगेUसगिU कगU§ निगUôरी । बिनिी सयनगयU सदासिव मôरी॥ ुासयिôा ियगU ुवÉUर दानी । ुारिि गUरगयU दीन `नय `ानी॥ 4॥

avanipa akani rŒmu pagu dhŒre, dhari dhīraju taba nayana ughŒre. saciva¡ sa¡ bhŒri rŒu b ai¢hŒre, carana parata nṛpa rŒmu nihŒre.1. lie saneha bikala ura lŒī, gai mani manahu ¡ phanika phiri pŒī. rŒmahi citai raheu naranŒhµu, calŒ bilocana bŒri prabŒhµu.2. soka bibasa kachu kahai na p ŒrŒ, hṛdaya¡ lagŒvata bŒrahi ò bŒrŒ. bidhihi manŒva rŒu mana mŒhī ¡, jehi ò raghunŒtha na kŒnana jŒhī ¡.3. sumiri mahesahi kahai nihorī, binatī sunahu sadŒsiva morī. Œsutoṣa tumha avaḍhara dŒnī, Œrati harahu dīna janu jŒnī.4.

दô0—ियगU पýेरक सब केर NUदय¡ सô मिि रामगिU देगयU। बचनय मôर ि`ि रगU¤गU घार परिगUरि सीलय सनेगयU॥ 44॥

tumha preraka saba ke hṛdaya ¡ so mati rŒmahi dehu, bacanu mora taji rahahi ò ghara parihari sīlu sanehu.44.

चौ0—ु`सय गUô'U `» सय`सय नसा“र । नरक परौउ बLर सयरपयLर `ा“र॥ सब दय„ दयसगU सगUावगयUमôगUी ।लôचन ुôंU रामय `नि गUôउगUी॥ 1॥ ुस मन »यन§ रा'U न¤गU बôला । पीपर पाि सरिस मनय ˙Uôला॥ रघायपिि पििगिU पýेमबस `ानी। पयनि कछयU कगिUगिU मािय ुनयमानी॥ 2॥ देस काल ुवसर ुनयसारी । बôले बचन बिनीि बिचारी॥ िाि कगU'¡U कछयU कर'¡U ÉिU˘ार्§। ुनयचििय छमब `ानि लरिकार्§॥ 3॥ ुिि लघाय बाि ला»ि दय„य पावा । कागय¡U न मôगिU कगिU पýथम `नावा॥ दे„ि »ôसा§¡गिU पŒ¡छि'¡U मािा । सयनि पýसं»य भ० सीिल »ािा॥ 4॥

ajasu hou jaga sujasu nasŒµu, naraka parau ¡ baru surapuru jŒµu. saba dukha dusaha sahŒvahu mohī, locana o¢a rŒmu jani hoṁhī.1. asa mana gunai rŒu nahi ò bolŒ, pīpara pŒta sarisa manu ḍolŒ. raghupati pitahi premabasa jŒnī, puni kachu kahihi mŒtu anumŒnī.2. desa kŒla avasara anusŒrī, bole bacana binīta bicŒrī. tŒta kahau¡ kachu karau¡ ḍhi¢hŒī, anucitu chamaba jŒni larikŒī .3. ati laghu bŒta lŒgi dukhu pŒvŒ, kŒhu¡ na mohi kahi prathama janŒvŒ. dekhi gosŒi òhi pµu¡ chiu¡ mŒtŒ, suni prasaṅgu bhae sītala gŒtŒ.4.

दô0—मं»ल समय सनेगU बस सôच परिगUरिु िाि। ुायसय दे§ु गUराि गिUय¡ कगिU पयलकेर पýभय »ाि॥ 45॥

392 * ŚR’ RMACARITAMNASA* maṅgala samaya saneha basa soca pariharia tŒta, Œyasu deia haraṣi hiya ¡ kahi pulake prabhu gŒta.45.

चौ0—ˇ‹य `नमय `»िीिल िासŒ । पििगिU पýमôदय चरिि सयनि `ासŒ॥ चारि पदारथ करिल िाकेउर । पिýय पििय मािय पýान सम `ाकेउर॥ 1॥ ुायसय पालि `नम ¨रलय पार्§ । ०ेगU'¡U बे»ि¤गU गUô'U र`ार्§॥ बिदा मािय सन ुाव'¡U मा»ी। चलिगU'¡U बनगिU बगयUरि प» ला»ी॥ 2॥ ुस कगिU राम »वनय िब की‹गUा । भŒप सôक बस 'UिLर न दी‹गUा॥ न»र Žयापि »§ बाि सयिीछी । छयUुि चÉU‚ी `नय सब िन बीछी॥ 3॥ सयनि भ० बिकल सकल नर नारी । बेलि बिंUप `िमि दे„ि दवारी॥ `ô `ग¡U सयन§ ˇयन§ सिLर सôर्§ । ब˙‚U बिादय न¤गU ˇीर`य गUôर्§॥ 4॥

dhanya janamu jagatītala tŒsµu, pitahi pramodu carita suni jŒsµu. cŒri padŒratha karatala tŒke ¡, priya pitu mŒtu prŒna sama jŒke ¡.1. Œyasu pŒli janama phalu pŒī, aihau ¡ begihi ò hou rajŒī. bidŒ mŒtu sana Œvau¡ mŒgī, calihau ¡ banahi bahuri paga lŒgī.2. asa kahi rŒma gavanu taba kīnhŒ, bhµupa soka basa utaru na dīnhŒ. nagara byŒpi gai bŒta sutīchī, chuata caRhī janu saba tana bīchī.3. suni bhae bikala sakala nara nŒrī, beli bi¢apa jimi dekhi davŒrī. jo jaha¡ sunai dhunai siru soī, baRa biṣŒdu nahi ò dhīraju hoī.4.

दô0—मय„ सय„ा¤गU लôचन dव¤गU सôकयर न NUदय¡ समा§। मनगय¡U कLरन रस कंUकर्§ 'Uिरी ुवˇ ब`ा§॥ 46॥

mukha sukhŒhi ò locana sravahi ò soku na hṛdaya ¡ samŒi, manahu¡ karuna rasa ka¢akaī utarī avadha bajŒi.46.

चौ0—मिलेगिU माÛा बिˇि बाि बे»ारी । `गU¡ िग¡U दे¤गU कारक§गिU »ारी॥ ०गिU पापिनिगिU बŒÛिा का परेU“र । छा§ भवन पर पावकयरर ˇरेU“र॥ 1॥ नि` कर नयन काÉि‚U चगU दी„ा । ˙Uारि सयˇा बिाय चागUि ची„ा॥ कयरंिUल क˘Uôर कयरबय्िुभा»ी । भ§ रघायबंस बेनय बन ुा»ी॥ 2॥ पालव बा˘िU पे˙‚äU ०¤गU कांUा । सय„ मगय¡U सôक ˘UांयU ˇरि ˘UांUा॥ सदा रामय ०गिU पýान समाना । कारन कवन कयरंिUलपनय ˘Uाना॥ 3॥ सˆय कगU¤गU कबि नारि सयभा“र । सब बिˇि ु»गयU ु»ाˇ दयरा“र॥ नि` पýिि¤बबय बLरकयर »गिU `ार्§ । `ानि न `ा§ नारि »िि भार्§॥ 4॥

milehi mŒjha bidhi bŒta begŒrī, jaha ¡ taha ¡ dehi ò kaikaihi gŒrī. ehi pŒpinihi bµujhi kŒ pareµu, chŒi bhavana para pŒvaku dhareµu.1. nija kara nayana kŒRhi caha dīkhŒ, ḍŒri sudhŒ biṣu cŒhata cīkhŒ. ku¢ila ka¢hora kubuddhi abhŒgī, bhai raghubaṁsa benu bana Œgī.2. pŒlava bai¢hi peRu ehi ò kŒ¢Œ, sukha mahu¡ soka ¢hŒ¢u dhari ¢hŒ¢Œ. sadŒ rŒmu ehi prŒna samŒnŒ, kŒrana kavana ku¢ilapanu ¢hŒnŒ.3. satya kahahi ò kabi nŒri subhŒµu, saba bidhi agahu agŒdha durŒµu. nija pratibi òbu baruku gahi jŒī, jŒni na jŒi nŒri gati bhŒī.4.

दô0—कागU न पावकयर `ारि सक का न समय…ý समा§। का न करा ुबला पýबल केरगिU `» कालय न „ा§॥ 47॥

kŒha na pŒvaku jŒri saka kŒ na samudra samŒi, kŒ na karai abalŒ prabala kehi jaga kŒlu na khŒi.47.

चौ0—का सयना§ बिˇि कागU सयनावा । का दे„ा§ चगU कागU दे„ावा॥ ०क कगU¤गU भल भŒप न की‹गUा । बLर बिचारि न¤गU कयरमििगिU दी‹गUा॥ 1॥ `ô गU˘िU भय'U सकल दय„ भा`नय । ुबला बिबस ‚यानय »यनय »ा `नय॥ ०क ˇरम परमििि पगिUचाने । नहपगिU दôसय न¤गU दे¤गU सयाने॥ 2॥ सिबि दˇीचि गUरिचंद कगUानी । ०क ०क सन कगU¤गU ब„ानी॥ ०क भरि कर संमि कगUगUीउ । ०क 'Uदास भाय¡ सयनि रगUगUीउ॥ 3॥ कान मŒदि कर रद »गिU`ीगUा। ०क कगU¤गU यगU बाि ुलीगUा॥ सयकहरि `ा¤गU ुस कगUि ियगUारेU । रामय भरि कगय¡U पýानपिुारेU॥ .4॥

394 * ŚR’ RMACARITAMNASA* kŒ sunŒi bidhi kŒha sunŒvŒ, kŒ dekhŒi caha kŒha dekhŒvŒ. eka kahahiò bhala bhµupa na kīnhŒ, baru bicŒri nahi ò kumatihi dīnhŒ.1. jo ha¢hi bhayau sakala dukha bhŒjanu, abalŒ bibasa gyŒnu gunu gŒ janu. eka dharama paramiti pahicŒne, nṛpahi dosu nahi ò dehi ò sayŒne.2. sibi dadhīci haricanda kahŒnī, eka eka sana kahahi ò bakhŒnī. eka bharata kara saṁmata kahahī¡, eka udŒsa bhŒya ¡ suni rahahī ¡.3. kŒna mµudi kara rada gahi jīhŒ, eka kahahi ò yaha bŒta alīhŒ. sukṛta jŒhi ò asa kahata tumhŒre, rŒmu bharata kahu ¡ prŒnapiŒre.4.

दô0—चंदय चवा बLर ुनल कन सयˇा गUô§ बिािŒल। सपनेगय¡U कबगय¡ न कर¤गU किछयU भरिय राम पýििकŒरल॥ 48॥

candu cavai baru anala kana sudhŒ hoi biṣatµula, sapanehu¡ kabahu¡ na karahiò kichu bharatu rŒma pratikµula.48.

दô0—सीय कि पिय स¡»य परिगUरिगिU ल„नय कि रगिUगU¤गU ˇाम। रा`य कि भŒ¡`ब भरि पयर नहपय कि `ि§गिU बिनय राम॥ 49॥

sīya ki piya sa ¡ gu pariharihi lakhanu ki rahihahi ò dhŒma, rŒju ki bhµu ¡jaba bharata pura nṛpu ki jiihi binu rŒma.49.

चौ0—ुस बिचारि 'Uर छा˙‚UगयU कôगŒU । सôक कलंक कô˘िU `नि गUôगŒU॥ भरिगिU ुवसि देगयU `यबरा`Œ । कानन कागU राम कर का`Œ॥ 1॥ नागिUन रामय रा` केर भŒ„े ।ˇरम ˇयरीन बिाय रस रूर„े॥ »यर »हगU बसगय¡U रामय ि`ि »ेगŒU । नहप सन ुस बLर दŒसर लेगŒ॥ 2॥ `ौउ न¤गU ल»िगगयU कगेउU गUमारे । न¤गU ला»िगिU कछयU गUाथ ियगUारेU॥ `ौउ परिगUास की‹िगU कछयU गUôर्§ । िौ कगिU पý»ंU `नावगयU सôर्§॥ 3॥ राम सरिस सयि कानन`ô»Œ । कागU कगिUगिU सयनि ियगU कगय¡U लô»Œ॥ 'U˘UगयU बे»ि सô§ करगयU 'Uपार्§ । `ेगिU बिˇि सôकयर कलंकयर नसार्§॥ 4॥

asa bicŒri ura chŒRahu kohµu, soka kalaṅka ko¢hi jani hohµu. bharatahi avasi dehu jubarŒjµu, kŒnana kŒha rŒma kara kŒjµu.1. 396 * ŚR’ RMACARITAMNASA* nŒhina rŒmu rŒja ke bhµukhe, dharama dhurīna biṣaya rasa rµukhe. gura gṛha basahu¡ rŒmu taji gehµu, nṛpa sana asa baru dµusara lehµu.2. jau¡ nahi ò lagihahu kahe ¡ hamŒre, nahiò lŒgihi kachu hŒtha tumhŒre. jau¡ parihŒsa kīnhi kachu hoī, tau kahi praga¢a janŒvahu soī.3. rŒma sarisa suta kŒnana jogµu, kŒha kahihi suni tumha kahu ¡ logµu. u¢hahu begi soi karahu upŒī, jehi bidhi soku kalaṅku nasŒī.4.

छंU0—`ेगिU भा¡िि सôकयर कलंकयर `ा§ 'Uपाय करि कयरल पालगUी। गU˘िU ¨ेरLर रामगिU `ाि बन `नि बाि दŒसरि चालगUी॥ `िमि भानय बिनय दिनय पýान बिनय िनय चंद बिनय `िमि `ामिनी। ििमि ुवˇ ियलसीदास पýभय बिनय समयÛिा ˇौउ `िय¡ भामिनी॥

Chaṁ. : jehi bhŒ ¡ ti soku kalaṅku jŒi upŒya kari kula pŒlahī, ha¢hi pheru rŒmahi jŒta bana jani bŒta dµusari cŒlahī. jimi bhŒnu binu dinu prŒna binu tanu canda binu jimi jŒminī, timi avadha tulasīdŒsa prabhu binu samujhi dhau¡ jiya¡ bhŒminī.

चौ0—'UिLर न दे§ दयसगU रिस रूर„ी । मह»ि‹गU चििव `नय बाघिानि भŒ„ी॥ Žयाˇि ुसाˇि `ानि िि‹गU ˆया»ी । चलीउ कगUि मििमंद ुभा»ी॥ .1॥ रा`य करि यगU दाु¡ बि»ôर्§ । की‹गेUसि ुस `स कर§ न कôर्§॥ ०गिU बिˇि बिलप¤गU पयर नर नारीउ । दे¤गU कयरचालिगिU कôंिUक »ारीउ॥ .2॥ `र¤गU बिाम `र ले¤गU 'Uसासा । कवनि राम बिनय `ीवन ुासा॥ बिपयल बियô» पý`ा ुकयरलानी । `नय `लचर »न सŒ„ि पानी॥ 3॥ ुिि बिाद बस लô» लô»ा§Z । »० मािय प¤गU रामय »ôसा§Z॥ मय„ पýस‹न चिि चौ»यन चा“र । मिंUा सôचय `नि रा„ा रा“र॥ 4॥

utaru na dei dusaha risa rµukhī, mṛginha citava janu bŒghini bhµukhī. byŒdhi asŒdhi jŒni tinha tyŒgī, calī ¡ kahata matimanda abhŒgī.1. rŒju karata yaha daia¡ bigoī, kīnhesi asa jasa karai na koī. ehi bidhi bilapahiò pura nara nŒrī ¡, dehi ò kucŒlihi ko¢ika gŒrī ¡.2. jarahiò biṣama jara lehiò usŒsŒ, kavani rŒma binu jīvana ŒsŒ. bipula biyoga prajŒ akulŒnī, janu jalacara gana sµukhata pŒnī.3. ati biṣŒda basa loga logŒī ¡, gae mŒtu pahi ò rŒmu gosŒī ¡. mukha prasanna cita cauguna cŒµu, mi¢Œ socu jani rŒkhai rŒµu.4.

दô0—नव »यंदय रघायबीर मनय रा`य ुलान समान। छŒUंU `ानि बन »वनय सयनि 'Uर ुनंदय ुˇिकान॥ 51॥

nava gayandu raghubīra manu rŒju alŒna samŒna, chµu¢a jŒni bana gavanu suni ura anandu adhikŒna.51.

चौ0—रघायकयरलििलक `ôरि दô'U गUाथा । मयदिि मािय पद नाय'U माथा॥ दी‹िगU ुसीस ला§ 'Uर ली‹गे । भŒान बसन निछावरि की‹गेU॥ 1॥ बार बार मय„ चयंबिि मािा । नयन नेगU `लय पयलकिि »ािा॥ »ôद रा„ि पयनि NUदय¡ ल»ा० । dवि पýेमरस पयद सयगUा०॥ 2॥ पýेमय पýमôदय न कछयU कगिU `ार्§ । रंUक ˇनद पदबी `नय पार्§॥ सादर सयंदर बदनय निगUारी । बôली मˇयर बचन मगUिारी॥ 3॥ कगUगयU िाि `ननी बलिगUारी । कब¤गU ल»न मयद मं»लकारी॥ सयकहरि सील सय„ सीव¡ सयगUार्§ । `नम लाभ क§ ुवˇि ुघार्§॥ 4॥

raghukulatilaka jori dou hŒthŒ, mudita mŒtu pada nŒyau mŒthŒ. dīnhi asīsa lŒi ura līnhe, bhµuṣana basana nichŒvari kīnhe.1. 398 * ŚR’ RMACARITAMNASA* bŒra bŒra mukha cumbati mŒtŒ, nayana neha jalu pulakita gŒtŒ. goda rŒkhi puni hṛdaya¡ lagŒe, sravata premarasa payada suhŒe.2. premu pramodu na kachu kahi jŒī, raṅka dhanada padabī janu pŒī. sŒdara sundara badanu nihŒrī, bolī madhura bacana mahatŒrī.3. kahahu tŒta jananī balihŒrī, kabahi ò lagana muda maṅgalakŒrī. sukṛta sīla sukha sīva¡ suhŒī, janama lŒbha kai avadhi aghŒī.4.

दô0—`ेगिU चागUि नर नारि सब ुिि ुारि ०गिU भा¡िि। `िमि चािक चािकि िहािि बहCि्U सरद रििय Sवािि॥ 52॥

jehi cŒhata nara nŒri saba ati Œrata ehi bhŒ ¡ ti, jimi cŒtaka cŒtaki tṛṣita bṛṣ¢i sarada ritu svŒti.52.

चौ0—िाि `ा'U¡ बलि बे»ि नगUागŒU । `ô मन भाव मˇयर कछयU „ागŒU॥ पििय समीप िब `ा०गयU भाुा । भ§ ब˙ि‚U बार `ा§ बलि माुा॥ 1॥ मािय बचन सयनि ुिि ुनयकŒरला । `नय सनेगU सयरिLर केर ¨Œरला॥ सय„ मकरंUद भरेU ŸिायमŒला । निर„ि राम मनय भव¡Lर न भŒला॥ 2॥ ˇरम ˇयरीन ˇरम »िि `ानी। कगेU'U मािय सन ुिि महदय बानी॥ पििा¡ दी‹गU मôगिU कानन रा`Œ । `ग¡U सब भा¡िि मôर ब˙‚U का`Œ॥ 3॥ ुायसय देगि मयदिि मनमािा । `े¤गU मयद मं»ल कानन `ािा॥ `नि सनेगU बस ˙Uरपसि भôरेउU । ुान¡दय ुंब ुनय»ýगU िôरेउU॥ 4॥

tŒta jŒu¡ bali begi nahŒhµu, jo mana bhŒva madhura kachu khŒhµu. pitu samīpa taba jŒehu bhaiŒ, bhai baRi bŒra jŒi bali maiŒ.1. mŒtu bacana suni ati anukµulŒ, janu saneha surataru ke phµulŒ. sukha makaranda bhare śriyamµulŒ, nirakhi rŒma manu bhava ¡ru na bhµulŒ.2. dharama dhurīna dharama gati jŒnī, kaheu mŒtu sana ati mṛdu bŒnī. pitŒ¡ dīnha mohi kŒnana rŒjµu, jaha ¡ saba bhŒ ¡ ti mora baRa kŒjµu.3. Œyasu dehi mudita mana mŒtŒ, jehi ò muda maṅgala kŒnana jŒtŒ. jani saneha basa ḍarapasi bhore¡,Œ n a¡du amba anugraha tore ¡.4.

दô0—बरा चारिदस बिपिन बसि करि पििय बचन पýमान। ुा§ पाय पययनि दे„िगU'¡U मनय `नि करUिस मलान॥ 53॥

baraṣa cŒridasa bipina basi kari pitu bacana pramŒna, Œi pŒya puni dekhihau ¡ manu jani karasi malŒna.53.

चौ0—बचन बिनीि मˇयर रघायबर U केर । सर सम ल»े मािय 'Uर करकेर॥ सगUमि सŒ„ि सयनि सीिलि बानी । `िमि `वास परेउU पावस पानी॥ 1॥ कगिU न `ा§ कछयU NUदय बिादŒ । मनगय¡U मह»ी सयनि केरगरि नादŒ॥ नयन स`ल िन थर थर का¡पी । मा`गिU „ा§ मीन `नय मापी॥ 2॥ ˇरि ˇीर`य सयि बदनय निगUारी । »द»द बचन कगUिि मगUिारी॥ िाि पििगिU ियगU पýानपिुारेU । दे„ि मयदिि निि चरिि ियगUारेU॥ 3॥ रा`य देन कगय¡U सयभ दिनसाˇा। कगेU'U `ान बन केर¤गU ुपराˇा॥ िाि सयनावगयU मôगिU निदानŒ । कô दिनकर कयरल भय'U कहरसानŒ॥ 4॥

bacana binīta madhura raghubara ke, sara sama lage mŒtu ura karake. sahami sµukhi suni sītali bŒnī, jimi javŒsa pare ¡ pŒvasa pŒnī.1. kahi na jŒi kachu hṛdaya biṣŒdµu, manahu¡ mṛgī suni kehari nŒdµu. nayana sajala tana thara thara kŒ ¡ pī, mŒjahi khŒi mīna janu mŒpī.2. dhari dhīraju suta badanu nihŒrī, gadagada bacana kahati mahatŒrī. tŒta pitahi tumha prŒnapiŒre, dekhi mudita nita carita tumhŒre.3. rŒju dena kahu¡ subha dina sŒdhŒ, kaheu jŒna bana kehi ò aparŒdhŒ. tŒta sunŒvahu mohi nidŒnµu, ko dinakara kula bhayau kṛsŒnµu.4.

दô0—निर„ि राम Lर„ सचिवसयि कारनय कगेU'U बयÛा§। सयनि पýसं»य रगिU मŒक `िमि दसा बरनि न¤गU `ा§॥ 54॥

nirakhi rŒma rukha sacivasuta kŒranu kaheu bujhŒi, suni prasaṅgu rahi mµuka jimi dasŒ barani nahi ò jŒi.54.

चौ0—रा„ि न सक§ न कगिU सक `ागŒU । दयगŒ¡U भा¡िि 'Uर दाLरन दागŒU॥ लि„ि सयˇाकर »ा लि„ि रागŒU । बिˇि »िि बाम सदा सब कागŒU॥ 1॥ ˇरम सनेगU 'Uभय¡ मिि घोरी । भ§ »िि सा¡प छयUछयंUदरि केररी॥ रा„'¡U सयिगिU कर'¡U ुनयरôˇŒ । ˇरमय `ा§ ुLर बंˇय बिरôˇŒ॥ 2॥ कगU'¡U `ान बन िौ ब˙ि‚U गUानी। संकंU सôच बिबस भ§ रानी॥ बगयUरि समयÛिा ििय ˇरमय सयानी । रामय भरिय दô'U सयि सम `ानी॥ 3॥ सरल सयभा'U राम मगUिारी । बôली बचन ˇीर ˇरि भारी॥ िाि `ा'¡ बलि की‹गेUगयU नीका । पििय ुायसय सब ˇरमक ंUीकाU॥ 4॥

rŒkhi na sakai na kahi saka jŒhµu, duhµu ¡ bhŒ ¡ ti ura dŒruna dŒhµu. likhata sudhŒkara gŒ likhi rŒhµu, bidhi gati bŒma sadŒ saba kŒhµu.1. dharama saneha ubhaya¡ mati gherī, bhai gati sŒ ¡ pa chuchundari kerī. rŒkhau¡ sutahi karau¡ anurodhµu, dharamu jŒi aru bandhu birodhµu.2. kahau¡ jŒna bana tau baRi hŒnī, saṅka¢a soca bibasa bhai rŒnī. bahuri samujhi tiya dharamu sayŒnī, rŒmu bharatu dou suta sama jŒnī.3. sarala subhŒu rŒma mahatŒrī, bolī bacana dhīra dhari bhŒrī. tŒta jŒu¡ bali kīnhehu nīkŒ, pitu Œyasu saba dharamaka ¢īkŒ.4.

दô0—रा`य देन कगिU दी‹गU बनय मôगिU न सô दय„ लेसय। ियगU बिनय भरिगिU भŒपििगिU पý`गिU पýचं˙U कलेसय॥ 55॥

rŒju dena kahi dīnha banu mohi na so dukha lesu, tumha binu bharatahi bhµupatihi prajahi pracaṁḍa kalesu.55.

चौ0—`ौउ केरवल पििय ुायसय िािा । िौ `नि `ागयU `ानि ब˙ि‚U मािा॥ `ौउ पििय मािय कगेU'U बन `ाना। िौ कानन सि ुवˇ समाना॥ 1॥ पििय बनदेव मािय बनदेवी । „» मह» चरन सरôLरगU सेवी॥ ुंिगय¡U 'Uचिि नहपगिU बनबासŒ । बय बिलôकि गिUय¡ गUô§ गUरा¡सŒ॥ 2॥ ब˙‚Uभा»ी बनय ुवˇुभा»ी । `ô रघायबंसििलक ियगU ˆया»ी॥ `ौउ सयि कगUौउ सं» मôगिU लेगŒU । ियगरेU NUदय¡ गUô§ संदेगŒU॥ 3॥ पŒि परम पिýय ियगU सबगUी केर । पýान पýान केर `ीवन `ी केर॥ िे ियगU कगUगयU मािय बन `ा“¡र । माउ सयनि बचन बा˘िU पछििा“¡र॥ 4॥

jau¡ kevala pitu Œyasu tŒtŒ, tau jani jŒhu jŒni baRi mŒtŒ. jau¡ pitu mŒtu kaheu bana jŒnŒ, tau kŒnana sata avadha samŒnŒ.1. pitu banadeva mŒtu banadevī, khaga mṛga carana saroruha sevī. antahu ¡ ucita nṛpahi banabŒsµu, baya biloki hiya ¡ hoi harŒ ¡ sµu.2. baRabhŒgī banu avadha abhŒgī, jo raghubaṁsatilaka tumha tyŒgī. jau¡ suta kahau¡ saṅga mohi lehµu, tumhare hṛdaya ¡ hoi sandehµu.3. pµuta parama priya tumha sabahī ke, prŒna prŒna ke jīvana jī ke. te tumha kahahu mŒtu bana jŒµu ¡,m a i ò suni bacana bai¢hi pachitŒµu ¡.4. “In any case if it be your father’s command alone, my boy, then go not, remembering

दô0—यगU बिचारि न¤गU कर'¡U गU˘U ÛाŒ˘U सनेगयU बÉ‚Uा§। मानि मािय कर नाि बलि सयरिि बिसरि `नि `ा§॥ 56॥

402 * ŚR’ RMACARITAMNASA* yaha bicŒri nahi ò karau ¡ ha¢ha jhµu¢ha sanehu baRhŒi, mŒni mŒtu kara nŒta bali surati bisari jani jŒi.56.

चौ0—देव पििर सब ियगUगिU »ôसा§Z । रा„गय¡U पलक नयन की ना§Z॥ ुवˇि ुंबय पिýय परि`न मीना ।ियगU कLरनाकर ˇरम ˇयरीना॥ .1॥ ुस बिचारि सô§ करगयU 'Uपार्§ । सबगिU `िुि `े¤गU भेउंUगयU ुार्§॥ `ागयU सय„ेन बनगिU बलि `ा“¡र । करि ुनाथ `न परि`न »ा“¡र॥ .2॥ सब कर ुा`य सयकहरि ¨रल बीिा । भय'U कराल कालय बिपरीिा॥ बगयUबिˇि बिलपि चरन लपंUानी । परम ुभा»िनि ुापयगिU `ानी॥ .3॥ दाLरन दयसगU दागयU 'Uर Žयापा । बरनि न `ा¤गU बिलाप कलापा॥ राम 'U˘Uा§ मािय 'Uर लार्§ । कगिU महदय बचन बगयUरि समयÛार्§॥ .4॥

deva pitara saba tumhahi gosŒī¡, rŒkhahu ¡ palaka nayana kī nŒī ¡. avadhi ambu priya parijana mīnŒ, tumha karunŒkara dharama dhurīnŒ.1. asa bicŒri soi karahu upŒī, sabahi jiata jehi ò bhe ¡ ¢ahu Œī. jŒhu sukhena banahi bali jŒµu ¡, kari anŒtha jana parijana gŒµu ¡.2. saba kara Œju sukṛta phala bītŒ, bhayau karŒla kŒlu biparītŒ. bahubidhi bilapi carana lapa¢Œnī, parama abhŒgini Œpuhi jŒnī.3. dŒruna dusaha dŒhu ura byŒpŒ, barani na jŒhi ò bilŒpa kalŒpŒ. rŒma u¢hŒi mŒtu ura lŒī, kahi mṛdu bacana bahuri samujhŒī.4.

दô0—समाचार िेगिU समय सयनि सीय 'U˘Uी ुकयरला§। `ा§ सासय पद कमल `य» बंदि बा˘िU सिLर ना§॥ 57॥

samŒcŒra tehi samaya suni sīya u¢hī akulŒi, jŒi sŒsu pada kamala juga bandi bai¢hi siru nŒi.57.

चौ0—दी‹िगU ुसीस सासय महदय बानी । ुिि सयकयरमारि दे„ि ुकयरलानी॥ बा˘िU नमििमय„ सôचिि सीिा । रूरप रासि पिि पýेम पयनीिा॥ .1॥ चलन चगUि बन `ीवननाथŒ । केरगिU सयकहरिी सन गUô§गिU साथŒ॥ की िनय पýान कि केरवल पýाना । बिˇि करिबय कछयU `ा§ न `ाना॥ .2॥ चाLर चरन न„ ले„िि ˇरनी । नŒपयर मय„र मˇयर कबि बरनी॥ मनगय¡U पýेम बस बिनिी करगUीउ । गUमगिU सीय पद `नि परिगUरगUीउ॥ .3॥ मं`य बिलôचन मôचिि बारी । बôली दे„ि राम मगUिारी॥ िाि सयनगय U सिय ुिि सयकयरमारी । सासय ससयर परि`नगिU पिुारी॥ .4॥

dīnhi asīsa sŒsu mṛdu bŒnī, ati sukumŒri dekhi akulŒnī. bai¢hi namitamukha socati sītŒ, rµupa rŒsi pati prema punītŒ.1. calana cahata bana jīvananŒthµu, kehi sukṛtī sana hoihi sŒthµu. kī tanu prŒna ki kevala prŒnŒ, bidhi karatabu kachu jŒi na jŒnŒ.2. cŒru carana nakha lekhati dharanī, nµupura mukhara madhura kabi baranī. manahu¡ prema basa binatī karahī¡, hamahi sīya pada jani pariharahī ¡.3. mañju bilocana mocati bŒrī, bolī dekhi rŒma mahatŒrī. tŒta sunahu siya ati sukumŒrī, sŒsu sasura parijanahi piŒrī.4.

दô0—पििा `नक भŒपाल मनि ससयर भानयकयरल भानय। पिि रबिकयरल काररव बिपिन बिˇय »यन रूरप निˇानय॥ 58॥

pitŒ janaka bhµupŒla mani sasura bhŒnukula bhŒnu, pati rabikula kairava bipina bidhu guna rµupa nīdhŒnµu.58.

चौ0—माउ पयनि पय˜ाबˇŒ पिýय पार्§ । रूरप रासि »यन सील सयगUार्§॥ नयन पयिरि करि पýीिि बÉ‚Uार्§ । रा„े'¡U पýान `ानकि¤गU लार्§॥ .1॥ कलपबेलि `िमि बगयUबिˇि लाली । सीउचि सनेगU सलिल पýििपाली॥ ¨Œरलि ¨रलि भय' U बिˇि बामा । `ानि न `ा§ कागU परिनामा॥ .2॥ पल¡» पी˘U ि`ि »ôद ¤गU˙Uôरा । सिय¡ न दी‹गU प»य ुवनि क˘Uôरा॥ `िुनमŒरि `िमि `ô»वि रगU“¡र । दीप बािि न¤गU ंUारन कगU“¡र॥ .3॥ सô§ सिय चलन चगUिि बन साथा । ुायसय कागU गUô§ रघायनाथा॥ चंद किरन रस रसिक चकôरी । रबि Lर„ नयन सक§ किमि `ôरी॥ 4॥

404 * ŚR’ RMACARITAMNASA* maiò puni putrabadhµu priya pŒī, rµupa rŒsi guna sīla suhŒī. nayana putari kari prīti baRhŒī, rŒkheu¡ prŒna jŒnakihi ò lŒī.1. kalapabeli jimi bahubidhi lŒlī, sīñci saneha salila pratipŒlī. phulata phalata bhayau bidhi bŒmŒ, jŒni na jŒi kŒha parinŒmŒ.2. pala¡ ga pī¢ha taji goda hīṁḍorŒ, siya ¡ na dīnha pagu avani ka¢horŒ. jianamµuri jimi jogavata rahaµu¡ , dīpa bŒti nahi ò ¢Œrana kahaµu ¡.3. soi siya calana cahati bana sŒthŒ, Œyasu kŒha hoi raghµunŒthŒ. canda kirana rasa rasika cakorī, rabi rukha nayana sakai kimi jorī.4.

दô0—करि केरगUरि निसिचर चर¤गU दयC्U `ंिय बन भŒरि। बिा बांिUका¡ कि सôगU सयि सयभ» स`ीवनि मŒरि॥ 59॥

kari kehari nisicara carahi ò duṣ¢a jantu bana bhµuri, biṣa bŒ¢ikŒ ¡ ki soha suta subhaga sajīvani mµuri.59.

चौ0—बन गिUि कôल किराि किसôरी । रचीउ बिरंUचि बिाय सय„ भôरी॥ पागUन कहरमि `िमि क˘िUन सयभा“र । िि‹गUगिU कलेसय न कानन का“र॥ .1॥ कार िापस ििय कानन `ô»Œ । `ि‹गU िप गेUिय ि`ा सब भô»Œ॥ सिय बन बसिगिU िाि केरगिU भा¡िी । चि˜ालि„िि कपि दे„ि ˙ेUरािी॥ .2॥ सयरसर सयभ» बन` बन चारी । ˙Uाबर `ô»य कि गंUसकयरमारी॥ ुस बिचारि `स ुायसय गUôर्§ । माउ सि„ दे'¡U `ानकिगिU सôर्§॥ .3॥ `ौउ सिय भवन रगाU कगU ुंबा । मôगिU कग¡U गUô§ बगयUि ुवलंबा॥ सयनि रघायबीर मािय पिýय बानी । सील सनेगU सयˇा¡ `नय सानी॥ .4॥

bana hita kola kirŒta kisorī, racī ¡ birañci biṣaya sukha bhorī. pŒhana kṛmi jimi ka¢hina subhŒµu, tinhahi kalesu na kŒnana kŒµu.1. kai tŒpasa tiya kŒnana jogµu, jinha tapa hetu tajŒ saba bhogµu. siya bana basihi tŒta kehi bhŒ ¡ tī, citralikhita kapi dekhi ḍerŒtī.2. surasara subhaga banaja bana cŒrī, ḍŒbara jogu ki haṁsakumŒrī. asa bicŒri jasa Œyasu hoī, mai ò sikha deu ¡ jŒnakihi soī.3. jau¡ siya bhavana rahai kaha ambŒ, mohi kaha ¡ hoi bahuta avalambŒ. suni raghubīra mŒtu priya bŒnī, sīla saneha sudhŒ ¡ janu sŒnī.4.

दô0—कगिU पिýय बचन बिबेकमय की‹िगU मािय परििôा। ल»े पýबôˇन `ानकिगिU पý»ंिU बिपिन »यन दôा॥ 60॥

kahi priya bacana bibekamaya kīnhi mŒtu paritoṣa, lage prabodhana jŒnakihi praga¢i bipina guna doṣa.60.

चौ0—मािय समीप कगUि सकयरचागUीउ । बôले सम'U समयÛिा मन मागUीउ॥ रा`कयरमारि सि„ावनय सयनगŒU । ुान भा¡िि `िय¡ `नि कछयU »यनगŒU॥ .1॥ ुापन मôर नीक `ौउ चगUगŒU । बचनय गUमार मानि »हगU रगUगŒU॥ ुायसय मôर सासय सेवकार्§ । सब बिˇि भामिनि भवन भलार्§॥ .2॥ ०गिU िे ुˇिक ˇरमय न¤गU दŒ`ा । सादर सासय ससयर पद पŒ`ा॥ `ब `ब मािय करिगिU सयˇि मôरी । गUô§गिU पýेम बिकल मिि भôरी॥ .3॥ िब िब ियग U कगिU कथा पयरानी । सयंदरि समयÛा०गयU महदय बानी॥ कगU'¡U सयभाय¡ सपथ सि मôगUी ।सयमय„ि मािय गिUि रा„'¡U िôगUी॥ .4॥

mŒtu samīpa kahata sakucŒhī¡, bole samau samujhi mana mŒhī ¡. rŒjakumŒri sikhŒvanu sunahµu, Œna bhŒ ¡ ti jiya ¡ jani kachu gunahµu.1. Œpana mora nīka jau¡ cahahµu, bacanu hamŒra mŒni gṛha rahahµu. Œyasu mora sŒsu sevakŒī, saba bidhi bhŒmini bhavana bhalŒī.2. ehi te adhika dharamu nahiò dµujŒ, sŒdara sŒsu sasura pada pµujŒ. jaba jaba mŒtu karihi sudhi morī, hoihi prema bikala mati bhorī.3. taba taba tumha kahi kathŒ purŒnī, sundari samujhŒehu mṛdu bŒnī. kahau¡ subhŒya¡ sapatha sata mohī, sumukhi mŒtu hita rŒkhau ¡ tohī.4.

दô0—»यर Ÿायिि संमि ˇरम ¨रलय पा§ु बिन¤गU कलेस। गU˘U बस सब संकंU सगेU »ालव नगयUा नरेUस॥ 61॥

gura śruti saṁmata dharama phalu pŒia binahi ò kalesa, ha¢ha basa saba saṅka¢a sahe gŒlava nahuṣa naresa.61.

चौ0—माउ पयनि करि पýवान पििय बानी । बे»ि ¨िररब सयनय सयमय„ि सयानी॥ दिवस `ाि न¤गU ला»िगिU बारा । सयंदरि सि„वनय सयनगयU गUमारा॥ .1॥ `ौउ गU˘U करगयU पýेम बस बामा । िौ ियगU दय„य पा'Uब परिनामा॥ काननय क˘िUन भयंकLर भारी । घाôर घामय गिUम बारि बयारी॥ .2॥ कयरस कंरंUक म» का¡कर नाना । चलब पयादे¤गU बिनय पद˜ाना॥ चरन कमल महदय मं`य ियगUारेU । मार» ु»म भŒमिˇर भारेU॥ .3॥ कंरदर „ôगU नदीउ नद नारेU । ु»म ु»ाˇ न `ा¤गU निगUारेU॥ भालय बाघा बहक केरगUरि ना»ा । कर¤गU नाद सयनि ˇीर`य भा»ा॥ .4॥

maiò puni kari pravŒna pitu bŒnī, begi phiraba sunu sumukhi sayŒnī. divasa jŒta nahi ò lŒgihi bŒrŒ, suṁ dari sikhavanu sunahu hamŒrŒ.1. jau¡ ha¢ha karahu prema basa bŒmŒ, tau tumha dukhu pŒuba parinŒmŒ. kŒnanu ka¢hina bhayaṅkaru bhŒrī, ghora ghŒmu hima bŒri bayŒrī.2. kusa kaṁ¢aka maga kŒ ¡ kara nŒnŒ, calaba pyŒdehi ò binu padatrŒnŒ. carana kamala mṛdu mañju tum hŒre, mŒraga agama bhumidhara bhŒre .3. kandara khoha nadī ¡ nada nŒre, agama agŒdha na jŒhi ò nihŒre. bhŒlu bŒgha bṛka kehari nŒgŒ, karahiò nŒda suni dhīraju bhŒgŒ.4.

दô0—भŒमि सयन बलकल बसन ुसनय कंरद ¨रल मŒल। िे कि सदा सब दिन मिल¤गU सबय§ समय ुनयकŒरल॥ 62॥

bhµumi sayana balakala basana asanu kanda phala mµula, te ki sadŒ saba dina milahi ò sabui samaya anukµula.62.

चौ0—नर ुगUार र`नीचर चरगUीउ । कपंU बेा बिˇि कôंिUक करगUीउ॥ ला»§ ुिि पगUार कर Uपानी । बिपिन बिपिि न¤गU `ा§ ब„ानी॥ .1॥ Žयाल कराल बिगU» बन घाôरा । निसिचर निकर नारि नर चôरा॥ ˙Uरप¤गU ˇीर »गUन सयˇि ुा०¡ । मह»लôचनि ियगU भीLर सयभा०¡॥ .2॥ गंUस»वनि ियग U न¤गU बन `ô»Œ । सयनि ुप`सय मôगिU दे§गिU लô»Œ॥ मानस सलिल सयˇा¡ पýििपाली । `िु§ कि लवन पयôˇि मराली॥ .3॥ नव रसाल बन बिगUरनसीला । सôगU कि कôकिल बिपिन करीला॥ रगUगयU भवन ुस NUदय¡ बिचारी । चंदबदनि दय„य कानन भारी॥ .4॥

nara ahŒra rajanīcara carahī¡, kapa¢a beṣa bidhi ko¢ika karahī ¡. lŒgai ati pahŒra kara pŒnī, bipina bipati nahi ò jŒi bakhŒnī.1. byŒla karŒla bihaga bana ghorŒ, nisicara nikara nŒri nara corŒ. darapahiò dhīra gahana sudhi Œe ¡, mṛgalocani tumha bhīru subhŒe ¡.2. haṁsagavani tumha nahi bana jogµu, suni apajasu mohi deihi logµu. mŒnasa salila sudhŒ¡ pratipŒlī, jiai ki lavana pyodhi marŒlī.3. nava rasŒla bana biharansīlŒ, soha ki kokila bipina karīlŒ. rahahu bhavana asa hṛdaya¡ bicŒrī, candabadani dukhu kŒnana bhŒrī.4. 408 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

दô0—सगU` सयNUद »यर Sवामि सि„ `ô न कर§ सिर मानि। सô पछििा§ ुघा§ 'Uर ुवसि गUô§ गिUि गUानि॥ 63॥

sahaja suhṛda gura svŒmi sikha jo na karai sira mŒni, so pachitŒi aghŒi ura avasi hoi hita hŒni.63.

चौ0—सयनि महदय बचन मनôगUर पिय केर । लôचन ललिि भरेU `ल सिय केर॥ सीिल सि„ दागUक भ§ कारसेउ । चक§गिU सरद चंद निसि `ासेउ॥ .1॥ 'UिLर न ुाव बिकल बादेगUी । ि`न चगUि सयचि Sवामि सनेगUी॥ बरबस रôकि बिलôचन बारी । ˇरि ˇीर`य 'Uर ुवनिकयरमारी॥ .2॥ ला»ि सासय प» कग U कर `ôरी । छमबि देबि ब˙ि‚U ुबिनय मôरी॥ दी‹िगU पýानपिि मôगिU सि„ सôर्§ । `ेगिU बिˇि मôर परम गिUि गUôर्§॥ .3॥ माउ पयनि समयÛिा दी„ि मन मागUीउ । पिय बियô» सम दय„य `» नागUीउ॥ .4॥

suni mṛdu bacana manohara piya ke, locana lalita bhare jala siya ke. sītala sikha dŒhaka bhai kaise¡, cakaihi sarada canda nisi jaise ¡ .1. utaru na Œva bikala baidehī, tajana cahata suci svŒmi sanehī. barabasa roki bilocana bŒrī, dhari dhīraju ura avanikumŒrī.2. lŒgi sŒsu paga kaha kara jorī, chamabi debi baRi abinaya morī. dīnhi prŒnapati mohi sikha soī, jehi bidhi mora parama hita hoī.3. mai ò puni samujhi dīkhi mana mŒhī ¡, piya biyoga sama dukhu jaga nŒhī ¡.4.

दô0—पýाननाथ कLरनायिन संयदर सय„द सय`ान। ियगU बिनय रघायकयरल कयरमयद बिˇय सयरपयर नरक समान॥ 64॥

prŒnanŒtha karunŒyatana sundara sukhada sujŒna, tumha binu raghukula kumuda bidhu surapura naraka samŒna.64.

चौ0—मािय पििा भ»िनी पिýय भार्§ । पिýय परिवाLर सयNUद समयदार्§॥ सासय ससयर »यर स`न सगUार्§ । सयि संयदर सयसील सय„दार्§॥ .1॥ `ग¡U ल»ि नाथ नेगU ुLर नािे । पिय बिनय िियगिU िरनिगयU िे िािे॥ िनय ˇनय ˇामय ˇरनि पयर रा`Œ । पिि बिगUीन सबय सôक समा`Œ॥ .2॥ भô» रô»सम भŒान भारूर । `म `ािना सरिस संसारूर॥ पýाननाथ ियगU बिनय `» मागUीउ । मô कगय¡U सय„द किगय¡U कछयU नागUीउ॥.3॥ `िय बिनय देगU नदी बिनय बारी । िासिु नाथ पयLरा बिनय नारी॥ नाथ सकल सय„ साथ ियगUारेउU । सरद बिमल बिˇय बदनय निगUारेउU॥ .4॥

mŒtu pitŒ bhaginī priya bhŒī, priya parivŒru suhṛda samudŒī. sŒsu sasura gura sajana sahŒī, suta sandara susīla sukhadŒī.1. jaha¡ lagi nŒtha neha aru nŒte, piya binu tiyahi taranihu te tŒte. tanu dhanu dhŒmu dharani pura rŒjµu, pati bihīna sabu soka samŒjµu.2. bhoga rogasama bhµµuṣana bhŒrµu, jama jŒtanŒ sarisa saṁsŒrµu. prŒnanŒtha tumha binu jaga mŒhī ¡, mo kahu sukhada katahu¡ kachu nŒhī¡ .3. jiya binu deha nadī binu bŒrī, taisia nŒtha puruṣa binu nŒrī. nŒtha sakala sukha sŒtha tumhŒre¡, sarada bimala bidhu badanu nihŒre ¡.4.

दô0—„» मह» परि`न न»Lर बनय बलकल बिमल दयकŒरल। नाथ साथ सयरसदन सम परनसाल सय„ मŒल॥ 65॥

khaga mṛga parijana nagaru banu balakala bimala dukµula, nŒtha sŒtha surasadana sama paranasŒla sukha mµula.65.

चौ0—बनदेबीउ बनदेव 'Uदारा । करिगU¤गU सासय ससयर सम सारा॥ कयरस किसलय साथरी सयगUार्§ । पýभय स¡» मं`य मनô` ियरार्§॥ .1॥ कंरद मŒल ¨रल ुमिु ुगUारूर । ुवˇ साˇ सि सरिस पगUारूर॥ छिनय छिनय पýभय पद कमल बिलôकी । रगिUगU'U¡ मयदिि दिवस `िमि कôकी॥.2॥ बन दय„ नाथ कगेU बगयUिेरेU । भय बिाद परििाप घानेरेU॥ पýभय बियô» लवलेस स माना । सब मिलि गUô¤गU न कहरपानिˇाना॥ .3॥ ुस `िय¡ `ानि सय`ान सिरôमनि । ले§ु सं» मôगिU छा˙ि‚Uु `नि॥ बिनिी बगयUि करौउ काSवामी ।कLरनामय 'Uर ुंिर`ामी॥ .4॥

banadebī¡ banadeva udŒrŒ, karihahiò sŒsu sasura sama sŒrŒ. kusa kisalaya sŒtharī suhŒī, prabhu sa ¡ga mañju manoja turŒī.1. kanda mµula phala amia ahŒrµu, avadha saudha sata sarisa pahŒrµu. chinu chinu prabhu pada kamalabilokī, rahihau¡ mudita divasa jimi kokī .2. bana dukha nŒtha kahe bahutere, bhaya biṣŒda paritŒpa ghanere. prabhu biyoga lavalesa samŒnŒ, saba mili hohi ò na kṛpŒnidhŒnŒ.3. asa jiya¡ jŒni sujŒna siromani, leia saṅga mohi chŒRia jani. binatī bahuta karau¡ kŒ svŒmī, karunŒmaya ura antarajŒmī.4.

दô0—रा„िु ुवˇ `ô ुवˇि ल»ि रगUि न `निु¤गU पýान। दीनबंˇय सयंदर सय„द सील सनेग निˇान॥ 66॥

rŒkhia avadha jo avadhi lagi rahata na janiahi ò prŒna, dinabandhu sundara sukhada sīla saneha nidhŒna.66.

चौ0—मôगिU म» चलि न गUô§गिU गUारी । छिनय छिनय चरन सरô` निगUारी॥ सबगिU भा¡िि पिय सेवा करिगUौउ । मार» `निि सकल Ÿाम गUरिगUौउ॥ .1॥ पाय प„ारि बा˘िU िLर छागUीउ । करिगU'U¡ बा'U मयदिि मन मागUीउ॥ Ÿाम कन सगिUि Sयाम िनय दे„ेउ ।कग¡U दय„ सम'U पýानपिि पे„ेउ॥ .2॥ सम मगिU िहन िLरप¸लव ˙Uासी । पाय पलôंिUगिU सब निसि दासी॥ बार बार महदय मŒरिि `ôगUी। ला»िगिU िाि बयारि न मôगUी॥ .3॥ कô पýभय स¡» मôगिU चििवनिगUारा । ¤सघाबˇयगिU `िमि ससक सिुारा॥ माउ सयकयरमारि नाथ बन`ô»Œ । ियगUगिU 'Uचिि िप मô कगय¡U भô»Œ॥ .4॥

mohi maga calata na hoihi hŒrī, chinu chinu carana saroja nihŒrī. sabahi bhŒ¡ ti piya sevŒ karihau¡ , mŒraga janita sakala śrama harihau ¡ .1. pŒya pakhŒri bai¢hi taru chŒhī¡, karihau ¡ bŒu mudita mana mŒhī ¡. śrama kana sahita syŒma tanu dekhe¡, kaha ¡ dukha samau prŒnapati pekhe ¡.2. sama mahi tṛna tarupallava ḍŒsī, pŒya palo¢ihi saba nisi dŒsī. bŒra bŒra mṛdu mµurati johī, lŒgihi tŒta bayŒri na mohī.3. ko prabhu sa¡ga mohi cit avanihŒrŒ, siṅghabadhuhi jimi sasaka siŒrŒ. mai ò sukumŒri nŒtha bana jogµu, tumhahi ucita tapa mo kahu ¡ bhogµu.4.

दô0—०ेसे'U बचन क˘Uôर सयनि `ौउ न NUद'U बिल»ान। िौ पýभय बिाम बियô» दय„ सगिUगU¤गU पाव¡र पýान॥ 67॥

aiseu bacana ka¢hora suni jau ¡ na hṛdaya bilagŒna, tau prabhu biṣama biyoga dukha sahihahi ò pŒva¡ ra prŒna.67.

चौ0—ुस कगिU सीय बिकल भ§ भारी । बचन बियô»य न सकी स¡भारी॥ दे„ि दसा रघायपिि `िय¡ `ाना। गU˘िU रा„ेउ न¤गU रा„िगिU पýाना॥ .1॥ कगेU'U कहरपाल भानयकयरलनाथा । परिगUरि सôचय चलगयU बन साथा॥ न¤गU बिाद कर ुवसLर ुा`Œ । बे»ि करगयU बन »वन समा`Œ॥ .2॥ कगिU पिýय बचन पिýया समयÛार्§ । ल»े मािय पद ुासिा पार्§॥ बे»ि पý`ा दय„ मेंUUब ुार्§ । `ननी नि˘यUर बिसरि `नि `ार्§॥ .3॥ ¨िररिगिU दसा बिˇि बगयUरि कि मôरी । दे„िगU'¡U नयन मनôगUर `ôरी॥ सयदिन सयघारी िाि कबगUô§गिU। `ननी `िुि बदन बिˇय `ô§गिU॥ .4॥

asa kahi sīya bikala bhai bhŒrī, bacana biyogu na sakī sa ¡bhŒrī. dekhi dasŒ raghupati jiya¡ jŒnŒ, ha¢hi rŒkhe ¡ nahi ò rŒkhihi prŒnŒ.1. 412 * ŚR’ RMACARITAMNASA* kaheu kṛpŒla bhŒnukulanŒthŒ, parihari socu calahu bana sŒthŒ. nahiò biṣŒda kara avasaru Œjµu, begi karahu bana gavana samŒjµu.2. kahi priya bacana priyŒ samujhŒī, lage mŒtu pada Œsiṣa pŒī. begi prajŒ dukha me¢aba Œī, jananī ni¢hura bisari jani jŒī.3. phirihi dasŒ bidhi bahuri ki morī, dekhihau ¡ nayana manohara jorī. sudina sugharī tŒta kaba hoihi, jananī jiata badana bidhu joihi.4.

दô0—बगयUरि ब‘छ कगिU लालय कगिU रघायपिि रघायबर िाि। कब¤गU बôला§ ल»ा§ गिUय¡ गUराि निर„िग'¡U »ाि॥ 68॥

bahuri baccha kahi lŒlu kahi raghupati raghubara tŒta, kabahiò bolŒi lagŒi hiya ¡ haraṣi nirakhihau ¡ gŒta.68.

चौ0—ल„ि सनेगU कािरि मगUिारी । बचनय न ुाव बिकल भ§ भारी॥ राम पýबôˇय की‹गU बिˇि नाना । सम'U सनेगयU न `ा§ ब„ाना॥ .1॥ िब `ानकी सासय प» ला»ी। सयनिु माय माउ परम ुभा»ी॥ सेवा समय दाु¡ बनय दी‹गUा । मôर मनôरथय स¨रल न की‹गUा॥ .2॥ ि`ब छôभय `नि छा˙ि‚Uु छôगŒU । करमय क˘िUन कछयU दôसय न मôगŒU॥ सयनि सिय बचन सासय ुकयरलानी । दसा कवनि बिˇि कगUौउ ब„ानी॥.3॥ बार¤गU बार ला§ 'Uर ली‹गUी । ˇरि ˇीर`य सि„ ुासिा दी‹गUी॥ ुचल गUô'U ुगिUवािय ियगUारा । `ब ल»ि »ं» `मयन `ल ˇारा॥ .4॥

lakhi saneha kŒtari mahatŒrī, bacanu na Œva bikala bhai bhŒrī. rŒma prabodhu kīnha bidhi nŒnŒ, samau sanehu na jŒi bakhŒnŒ.1. taba jŒnakī sŒsu paga lŒgī, sunia mŒya mai ò parama abhŒgī. sevŒ samaya daia ¡ banu dīnhŒ, mora manorathu saphala na kīnhŒ.2. tajaba chobhu jani chŒRia chohµu, karamu ka¢hina kachu dosu na mohµu. suni siya bacana sŒsu akulŒnī, dasŒ kavani bidhi kahau ¡ bakhŒnī.3. bŒrahi ò bŒra lŒi ura līnhī, dhari dhīraju sikha Œsiṣa dīnhī. acala hou ahivŒtu tumhŒrŒ, jaba lagi gaṅga jamuna jala dhŒrŒ.4.

दô0—सीिगिU सासय ुसीस सि„ दी‹िगU ुनेक पýकार। चली ना§ पद पदयम सिLर ुिि गिUि बार¤गU बार॥ 69॥

sītahi sŒsu asīsa sikha dīnhi aneka prakŒra, calī nŒi pada paduma siru ati hita bŒrahi ò bŒra .67.

चौ0—समाचार `ब लछिमन पा० । Žयाकयरल बिल„ बदन 'U˘िU ˇा०॥ कंरप पयलक िन नयन सनीरा । »गेU चरन ुिि पýेम ुˇीरा॥ .1॥ कगिU न सकि कछयU चििवि˘UाÉे‚ ।मीनय दीन `नय `ल िेउ काÉ‚ेU॥ सôचय NUदय¡ बिˇि का गUôनिगUारा । सबय सय„य सयकहरिय सिरान गUमारा॥.2॥ मô कगय¡U कागUU कगUब रघायनाथा । र„िगU¤गU भवन कि लेगU¤गU साथा॥ राम बिलôकि बंˇय कर `ôरेउU । देगU »ेगU सब सन िहनय िôरेउU॥ .3॥ बôले बचनय राम नय ना»र । सील सनेगU सरल सय„ सा»र॥ िाि पýेम बस `नि कदरागŒU । समयÛिा NUदय¡ परिनाम 'UछागUŒ॥ .4॥

samŒcŒra jaba lachimana pŒe, byŒkula bilakha badana u¢hi dhŒe. kampa pulaka tana nayana sanīrŒ, gahe carana ati prema adhīrŒ.1. kahi na sakata kachu citavata¢hŒRhe, mīnu dīna janu jala te ¡ kŒRhe. socu hṛdaya¡ bidhi kŒ honihŒrŒ, sabu sukhu sukṛtu sirŒna hamŒrŒ.2. mo kahu¡ kŒha kahaba raghunŒthŒ, rakhihahiò bhavana ki lehahi ò sŒthŒ. rŒma biloki bandhu kara jore ¡, deha geha saba sana tṛnu tore ¡.3. bole bacanu rŒma naya nŒgara, sīla saneha sarala sukha sŒgara. tŒta prema basa jani kadarŒhµu, samujhi hṛdaya ¡ parinŒma uchŒhµu.4.

दô0—मािय पििा »यLर Sवामि सि„ सिर ˇरि कर¤गU सयभाय¡। लगेU'U लाभय िि‹गU `नम कर निLर `नमय `» `ाय¡॥ 70॥

mŒtu pitŒ guru svŒmi sikha sira dhari karahi ò subhŒya¡ , laheu lŒbhu tinha janama kara nataru janamu jaga jŒya ¡ .70.

चौ0—ुस `िय¡ `ानि सयनगय U सि„ भार्§ । करगयU मािय पििय पद सेवकार्§॥ भवन भरिय रिपयसŒदनय नागUीउ । रा'U बह् मम दय„य मन मागUीउ॥ .1॥ माउ बन `ा'¡U ियगUगिU ले§ साथा । गUô§ सबगिU बिˇि ुवˇ ुनाथा॥ »यLर पििय मािय पý`ा परिवारूर । सब कगय¡U पर§ दयसगU दय„ भारूर॥ .2॥ रगUगयU करगयU सब कर परििôाŒ । निLर िाि गUô§गिU ब˙‚U दôाŒ॥ `ासय रा` पिýय पý`ा दय„ारी । सô नहपय ुवसि नरक ुˇिकारी॥ .3॥ रगUगयU िाि ुसि नीिि बिचारी । सयनि ल„नय भ० Žयाकयरल भारी॥ सिुरेउU बचन सŒ„ि »० कारसेउ । परसि ियगिUन िामरसय `ासेउ॥ .4॥

asa jiya¡ jŒni sunahu sikha bhŒī, karahu mŒtu pitu pada sevakŒī. bhavana bharatu ripusµudanu nŒhī ¡, rŒu bṛddha mama dukhu mana mŒhī ¡.1. maiò bana jŒu¡ tumhahi lei sŒthŒ, hoi sabahi bidhi avadha anŒthŒ. guru pitu mŒtu prajŒ parivŒrµu, saba kahu¡ parai dusaha dukha bhŒrµu.2. rahahu karahu saba kara paritoṣµu, nataru tŒta hoihi baRa doṣµu. jŒsu rŒja priya prajŒ dukhŒrī, so nṛpu avasi naraka adhikŒrī.3. rahahu tŒta asi nīti bicŒrī, sunata lakhanu bhae byŒkula bhŒrī. siare¡ bacana sµukhi gae kaise¡, parasata tuhina tŒmarasu jaise ¡.4.

दô0—'UिLर न ुावि पýेम बस »गेU चरन ुकयरला§। नाथ दासय माउ Sवामि ियगU ि`गयU ि कागU बसा§॥ 71॥

utaru na Œvata prema basa gahe carana akulŒi, nŒtha dŒsu mai ò svŒmi tumha tajahu ta kŒha basŒi.71.

चौ0—दी‹िगU मôगिU सि„ नीकि »ôसा§Z । ला»ि ु»म ुपनी कदरा§Z॥ नरबर ˇीर ˇरम ˇयर ˇारी । नि»म नीिि कगय¡U िे ुˇिकारी॥ .1॥ माउ सिसय पýभय सनेग¡U पýििपाला । मंदLर मेLर कि ले¤गU मराला॥ »यर पििय मािय न `ान'¡U कागŒU । कगU'¡U सयभा'U नाथ पििुागŒU॥ .2॥ `ग¡U ल»ि `»ि सनेगU स»ार्§ । पýीिि पýिीिि नि»म नि`य »ार्§॥ मôरे सब§ ०क ियग Sवामी ।दीनबंˇय 'Uर ुंिर`ामी॥ .3॥ ˇरम नीिि 'Uपदेसिु िागUी । कीरिि भŒिि सय»िि पिýय `ागUी॥ मन कýरम बचन चरन रि गUôर्§ । कहरपा¤सˇय परिगUरिु कि सôर्§॥ .4॥

dīnhi mohi sikha nīki gosŒī¡, lŒgi agama apanī kadarŒī ¡. narabara dhīra dharama dhura dhŒrī, nigama nīti kahu ¡ te adhikŒrī.1. maiò sisu prabhu saneha¡ pratipŒlŒ, mandaru meru ki lehi ò marŒlŒ. gura pitu mŒtu na jŒnau ¡ kŒhµu, kahau¡ subhŒu nŒtha patiŒhµu.2. jaha¡ lagi jagata saneha sagŒī, prīti pratīti nigama niju gŒī. more sabai eka tumha svŒmī, dīnabandhu ura antarajŒmī.3. dharama nīti upadesia tŒhī, kīrati bhµuti sugati priya jŒhī. mana krama bacana carana rata hoī, kṛpŒsindhu pariharia ki soī.4.

दô0—कLरना¤सˇय सयबंˇय केर सयनि महदय बचन बिनीि। समयÛा० 'Uर ला§ पýभय `ानि सनेग¡U सभीि॥ 72॥

karunŒsindhu subandhu ke suni mṛdu bacana binīta, samujhŒe ura lŒi prabhu jŒni saneha ¡ sabhīta.72.

चौ0—मा»गयU बिदा मािय सन `ार्§ । ुावगयU बे»ि चलगयU बन भार्§॥ मयदिि भ० सयनि रघायबर बानी । भय'U लाभ ब˙‚U »§ ब˙ि‚U गUानी॥ .1॥ गUरािि NUदय¡ मािय प¤गU ुा० । मनगय¡U ुंˇ ¨िररि लôचन पा०॥ `ा§ `ननि प» नाय'U माथा। मनय रघायनंदन `ानकि साथा॥ .2॥ पŒ¡छेU मािय मलिन मन दे„ी । ल„न कगUी सब कथा बिसेाी॥ »र्§ सगUमि सयनि बचन क˘Uôरा । मह»ी दे„ि दव `नय चगयU ुôरा॥ .3॥ ल„न ल„े'U भा ुनरथ ुा`Œ । ०¤गU सनेगU बस करब ुका`Œ॥ मा»ि बिदा सभय सकयरचागUीउ । `ा§ सं» बिˇि कगिUगिU कि नागUीउ॥.4॥

mŒgahu bidŒ mŒtu sana jŒī, Œvahu begi calahu bana bhŒī. mudita bhae suni raghubara bŒnī, bhayau lŒbha baRa gai baRi hŒnī.1. haraṣita hṛdaya¡ mŒtu pahi ò Œe, manahu ¡ andha phiri locana pŒe. jŒi janani paga nŒyau mŒthŒ, manu raghunandana jŒnaki sŒthŒ.2. pµu¡ che mŒtu malina mana dekhī, lakhana kahī saba kathŒ biseṣī. gaī sahami suni bacana ka¢horŒ, mṛgī dekhi dava janu cahu orŒ.3. lakhana lakheu bhŒ anaratha Œjµu, ehi ò saneha basa karaba akŒjµu. mŒgata bidŒ sabhaya sakucŒhī¡, jŒi saṅga bidhi kahihi ki nŒhī ¡.4.

दô0—समयÛिा सयमि˜ा¡ राम सिय रूरपय सयसीलय सयभा'U। नहप सनेगयU ल„ि ˇयने'U सिLर पापिनि दी‹गU कयरदा'U॥ 73॥

samujhi sumitrŒ ¡ rŒma siya rµupu susīlu subhŒu, nṛpa sanehu lakhi dhuneu siru pŒpini dīnha kudŒu.73.

चौ0—ˇीर`य ˇरेU'U कयरुवसर `ानी। सगU` सयNUद बôली महदय बानी॥ िाि ियगUारि मािय बादेगUी । पििा रामय सब भा¡िि सनेगUी॥ .1॥ ुवˇ िगUा¡ `ग¡U राम निवासŒ । िग¡U§¡ दिवसय `ग¡U भानय पýकासŒ॥ `ौउ पा सीय रामय बन `ागUीउ । ुवˇ ियगUार का`य कछयU नागUीउ॥.2॥ »यर पििय मािय बंˇय सयर सा§Z । से§ु¤गU सकल पýान की ना§Z॥ रामय पýानपिýय `ीवन `ी केर । Sवारथ रगिUि स„ा सबगUी केर॥ .3॥ पŒ`नीय पिýय परम `गUा¡ िेउ । सब मानिु¤गU राम केर नािेउ॥ ुस `िय¡ `ानि सं» बन `ागŒU । लेगयU िाि `» `ीवन लागŒU॥ .4॥

dhīraju dhareu kuavasara jŒnī, sahaja suhṛda bolī mṛdu bŒnī. tŒta tumhŒri mŒtu baidehī, pitŒ rŒmu saba bha ¡ti sanehī.1. avadha tahŒ¡ jaha¡ rŒma nivŒsµu, taha ¡iò divasu jaha ¡ bhŒnu prakŒsµu. jaµu¡ pai sīya rŒmu bana jŒhī ¡, avadha tumhŒra kŒju kachu nŒhī ¡.2. gura pitu matu bandhu sura sŒī ¡, seiahi ò sakala prŒna kī nŒī ¡. rŒmu pranapriya jīvana jī ke, svŒratha rahita sakhŒ sabahī ke.3. pµujanīya priya parama jahŒ ¡ te¡, saba mŒniahi ò rŒma ke nŒte ¡. asa jiya¡ jŒni saṅga bana jŒhµu, lehu tŒta jaga jīvana lŒhµu.4.

दô0—भŒरि भा» भा`नय भयगयU मôगिU समेि बलि `ा'¡U। `ौउ ियगUरेउU मन छा˙ि‚U छलय की‹गU राम पद ˘Uा'¡U॥ 74॥

bhµuri bhŒga bhŒjanu bhayahu mohi sameta bali jŒu ¡, jau¡ tumhare ¡ mana chŒRi chalu kīnha rŒma pada ¢hŒu ¡.74.

चौ0—पय˜ाविी `यबिी `» सôर्§ । रघायपिि भ»िय `ासय सयिय गUôर्§॥ निLर बा¡Ûा भलि बादि बिुानी । राम बिमय„ सयि िेउ गिUि `ानी॥ .1॥ ियगUरेU¤गU भा» रामय बन`ागUीउ । दŒसर गेUिय िाि कछयU नागUीउ॥ सकल सयकहरि कर ब˙‚U ¨रलय ०गŒU । राम सीय पद सग` सनेगUŒ॥ .2॥ रा»य रôाय §रिा मदय मôगŒU । `नि सपनेगय¡U §‹गU केर बस गUôगŒU॥ सकल पýकार बिकार बिगUार्§ । मन कýरम बचन करेUगयU सेवकार्§॥ .3॥ ियगU कगय¡U बन सब भा¡िि सयपासŒ । स¡» पििय मािय रामय सिय `ासŒ॥ `े¤गU न रामय बन लगU¤गU कलेसŒ । सयि सô§ करेUगयU §गU§ 'UपदेसŒ॥ .4॥

putravatī jubatī jaga soī, raghupati bhagatu jŒsu sutu hoī. nataru bŒ¡ jha bhali bŒdi biŒnī, rŒma bimukha suta te ¡ hita jŒnī.1. tumharehiò bhŒga rŒmu bana jŒhī ¡, dµusara hetu tŒta kachu nŒhī ¡. sakala sukṛta kara baRa phalu ehµu, rŒma sīya pada sahaja sanehµu.2. 418 * ŚR’ RMACARITAMNASA* rŒgu roṣu iriṣŒ madu mohµu, jani sapanehu ¡ inha ke basa hohµu. sakala prakŒra bikŒra bihŒī, mana krama bacana karehu sevakŒī.3. tumha kahu¡ bana saba bhŒ ¡ ti supŒsµu, sa¡ga pitu mŒtu rŒmu siya jŒsµu. jehi ò na rŒmu bana lahahi ò kalesµu, suta soi karehu ihai upadesµu.4.

छंU0—'Uपदेसय यगयU `े¤गU िाि ियगUरेU राम सिय सय„ पावगUीउ। पििय मािय पिýय परिवार पयर सय„ सयरिि बन बिसरावगUीउ॥ ियलसी पýभयगिU सि„ दे§ ुायसय दी‹गU पयनि ुासिा दर्§।. रिि गUô'U ुबिरल ुमल सिय रघायबीर पद निि निि नर्§॥

Chaṁ.: upadesu yahu jehi ò tŒta tumhare rŒma siya sukha pŒvahī ¡, pitu mŒtu priya parivŒra pura sukha surati bana bisarŒvahī¡. tulasī prabhuhi sikha dei Œyasu dīnha puni Œsiṣa daī, rati hou abirala amala siya raghubīra pada nita nita naī.

चौ0—»० ल„नय `ग¡U `ानकिनाथŒ । भे मन मयदिि पा§ पिýय साथŒ॥ बंदि राम सिय चरन सयगUा० । चले सं» नहपमंदिर ुा०॥ .1॥ कगU¤गU परसपर पयर U नर नारी । भलि बना§ बिˇि बाि बि»ारी॥ िन कहरस मन दय„य बदन मलीने । बिकल मनगय¡U मा„ी मˇय छीने॥ .2॥ कर मी`¤गU सिLर ˇयनि पछििागUीउ । `नय बिनय पं„ बिगU» ुकयरलागUीउ॥ भ§ ब˙ि‚U भीर भŒप दरबारा । बरनि न `ा§ बिादय ुपारा॥ .3॥ सचिव¡ 'U˘Uा§ रा'U बा˘UारेU ।कगिU पिýय बचन रामय प»य ˇारेU॥ सिय समेि दô'U िनय निगUारी । Žयाकयरल भय'U भŒमिपिि भारी॥ .4॥

gae lakhanu jaha¡ jŒnakinŒthµu, bhe mana mudita pŒi priya sŒthµu. bandi rŒma siya carana suhŒe, cale saṅga nṛpamandira Œe.1. kahahiò parasapara pura nara nŒrī, bhali banŒi bidhi bŒta bigŒrī. tana kṛsa mana dukhu badana malīne, bikala manahu ¡ mŒkhī madhu chīne.2. kara mījahiò siru dhuni pachitŒhī¡, janu binu paṅkha bihaga akulŒhī ¡. bhai baRi bhīra bhµupa darabŒrŒ, barani na jŒi biṣŒdu apŒrŒ.3. sciva¡ u¢hŒi rŒu bai¢hŒre, kahi priya bacana rŒmu pagu dhŒre. siya sameta dou tanaya nihŒrī, byŒkula bhayau bhµumipati bhŒrī.4.

दô0—सीय सगिUि सयि सयभ» दô'U दे„ि दे„ि ुकयरला§। बार¤गU बार सनेगU बस रा'U ले§ 'Uर ला§॥ 76॥

sīya sahita suta subhaga dou dekhi dekhi akulŒi, bŒrahiò bŒra saneha basa rŒu lei ura lŒi.76.

चौ0—सक§ न बôलि बिकल नरनागŒU । सôक `निि 'Uर दाLरन दागŒU॥ ना§ सीसय पद ुिि ुनयरा»ा । 'U˘िU रघायबीर बिदा िब मा»ा॥ .1॥ पििय ुसीस ुायसय मôगिU दी`ा । गUरा समय बिसम'U कि की`ा॥ िाि कि०¡ पिýय पýेम पýमादŒ । `सय `» `ा§ गUô§ ुपबादŒ॥ .2॥ सयनि सनेगU बस 'U˘िU नरनागUा¡ । बा˘UारेU रघायपिि »गिU बागUा¡॥ सयनगयU िाि ियगU कगय¡U मयनि कगUगUीउ । रामय चराचर नायक ुगUगUीउ॥.3॥ सयभ ुLर ुसयभ करम ुनयगUारी । र्§सय दे§ ¨रलय NUदय¡ बिचारी॥ कर§ `ô करम पाव ¨रल सôर्§ । नि»म नीिि ुसि कगU सबय कôर्§॥ .4॥

420 * ŚR’ RMACARITAMNASA* sakai na boli bikala naranŒhµu, soka janita ura dŒruna dŒhµu. nŒi sīsu pada ati anurŒgŒ, u¢hi raghubīra bidŒ taba mŒgŒ.1. pitu asīsa Œyasu mohi dījai, haraṣa samaya bisamau kata kījai. tŒta kie¡ priya prema pramŒdµu, jasu jaga jŒi hoi apabŒdµu.2. suni saneha basa u¢hi naranŒhŒ¡, bai¢hŒre raghupati gahi bŒhŒ ¡. sunahu tŒta tumha kahu¡ muni kahahī¡, rŒmu carŒcara nŒyaka ahahī ¡.3. subha aru asubha karama anuhŒrī, īsu dei phalu hṛdaya ¡ bicŒrī. karai jo karama pŒva phala soī, nigama nīti asi kaha sabu koī.4.

दô0—ुौLर कराU ुपराˇय कô'U ुौर पाव ¨रल भô»य। ुिि बिचि˜ा भ»वंि »िि कô `» `ाना `ô»य॥ 77॥

auru karai aparŒdhu kou aura pŒva phala bhogu, ati bicitra bhagavanta gati ko jaga jŒnai jogu.77.

चौ0—राय¡ राम रा„न गिUि ला»ी। बगयUि 'Uपाय कि० छलय ˆया»ी॥ ल„ी राम Lर„ रगUि न `ाने । ˇरम ˇयरंˇर ˇीर सयाने॥ .1॥ िब नहप सीय ला§ 'Uर ली‹गUी । ुिि गिUि बगयUि भा¡िि सि„ दी‹गUी॥ कगि U बन केर दय„ दयसगU सयना० । सासय ससयर पििय सय„ समयÛा०॥.2॥ सिय मनय राम चरन ुनयरा»ा । घाLर न सय»मय बनय बिामय न ला»ा॥ ुौर'U सब¤गU सीय समयÛार्§ । कगिU कगिU बिपिन बिपिि ुˇिकार्§॥ .3॥ सचिव नारि »यर नारि सयानी । सगिUि सनेगU कगU¤गU महदय बानी॥ ियगU कगय¡U िौ न दी‹गU बनबासŒ । करगयU `ô कगU¤गU ससयर »यर सासŒ॥.4॥

rŒya¡ rŒma rŒkhana hita lŒgī, bahuta upŒya kie chalu tyŒgī. lakhī rŒma rukha rahata na jŒne, dharama dhurandhara dhīra sayŒne.1. taba nṛpa sīya lŒi ura līnhī, ati hita bahuta bhŒ ¡ ti sikha dīnhī. kahi bana ke dukha dusaha sunŒe, sŒsu sasura pitu sukha samujhŒe.2. siya manu rŒma carana anurŒgŒ, gharu na sugamu banu biṣamu na lŒgŒ. aurau sabahiò sīya samujhŒī, kahi kahi bipina bipati adhikŒī.3. saciva nŒri gura nŒri sayŒnī, sahita saneha kahahi ò mṛdu bŒnī. tumha kahu¡ tau na dīnha banabŒsµu, karahu jo kahahi ò sasura gura sŒsµu.4.

दô0—सि„ सीिलि गिUि मˇयर महदय सयनि सीिगिU न सôगUानि। सरद चंद चंदिनि ल»ि `नय चकर्§ ुकयरलानि॥ 78॥

sikha sītali hita madhura mṛdu suni sītahi na sohŒni, sarada canda candini lagata janu cakaī akulŒni.78.

चौ0—सीय सकयरच बस 'UिLर न देर्§ । सô सयनि िमकि 'U˘Uी कारकेरर्§॥ मयनि पंU भŒान भा`न ुानी। ुा»ेउ ˇरि बôली महदय बानी॥ .1॥ नहपगिU पýानपिýय ियगU रघायबीरा । सील सनेगU न छा˙ि‚UगिU भीरा॥ सयकहरिय सय`सय परलôकयर नसा“र । ियगUगिU `ान बन कगिUगिU न का“र॥.2॥ ुस बिचारि सô§ करगय U `ô भावा। राम `ननि सि„ सयनि सय„य पावा॥ भŒपगिU बचन बानसम ला»े । कर¤गU न पýान पयान ुभा»े॥ .3॥ लô» बिकल मयLरछिि नरनागŒU । कागU करिु कछयU सŒÛा न कागŒ॥ रामय ियरि मयनि बेाय बनार्§ । चले `नक `ननिगिU सिLर नार्§॥ .4॥

sīya sakuca basa utaru na deī, so suni tamaki u¢hī kaikeī. muni pa¢a bhµuṣana bhŒjana Œnī, Œge ¡ dhari bolī mṛdu bŒnī.1. nṛpahi prŒnapriya tumha raghubīrŒ, sīla saneha na chŒRihi bhīrŒ. sukṛtu sujasu paraloku nasŒµu, tumhahi jŒna bana kahihi na kŒµu.2. asa bicŒri soi karahu jo bhŒvŒ, rŒma janani sikha suni sukhu pŒvŒ. bhµupahi bacana bŒnasama lŒge, karahi ò na prŒna payŒna abhŒge.3. loga bikala muruchita naranŒhµu, kŒha karia kachu sµujha na kŒhµu. rŒmu turata muni beṣu banŒī, cale janaka jananihi siru nŒī.4.

दô0—स`ि बन सा`य समा`य सबय बनििा बंˇय समेि। बंदि बिपý »यर चरन पýभय चले करि सबगिU ुचेि॥ 79॥

saji bana sŒju samŒju sabu banitŒ bandhu sameta, bandi bipra gura carana prabhu cale kari sabahi aceta.79.

चौ0—निकसि बसिD्U mार भ० ˘ाÉ‚ेU । दे„े लô» बिरगU दव दाÉ‚ेU॥ कगिU पिýय बचन सकल समयÛा० । बिपý बहंद रघायबीर बôला०॥ .1॥ »यर सन कगिU बरासन दी‹गेU । ुादर दान बिनय बस की‹गेU॥ `ाचक दान मान संिôो । मीि पयनीि पýेम परििôो॥ .2॥ दासीउ दास बôला§ बगUôरी । »यरगिU सौउपि बôले कर `ôरी॥ सब कार सार स¡भार »ôसा§Z । करबि `नक `ननी की ना§Z॥ .3॥ बार¤गU बार `ôरि `य» पानी । कगUि रामय सब सन महदय बानी॥ सô§ सब भा¡िि मôर गिUिकारी । `ेगिU िेउ रगाU भयुाल सय„ारी॥ .4॥

nikasi basiṣ¢ha dvŒra bhae ¢hŒRhe, dekhe loga biraha dava dŒRhe. kahi priya bacana sakala samujhŒe, bipra bṛnda raghubīra bolŒe.1. gura sana kahi baraṣŒsana dīnhe, Œdara dŒna binaya basa kīnhe. jŒcaka dŒna mŒna santoṣe, mīta punīta prema paritoṣe.2. dŒsī¡ dŒsa bolŒi bahorī, gurahi saumpi bole kara jorī. saba kai sŒra sa¡bhŒra gosŒī¡, karabi janaka jananī kī nŒī ¡.3. bŒrahi ò bŒra jori juga pŒnī, kahata rŒmu saba sana mṛdu bŒnī. soi saba bhŒ¡ ti mora hitakŒrī, jehi te ¡ rahai bhuŒla sukhŒrī.4.

दô0—मािय सकल मôरेU बिरग¡U `े¤गU न गUô¤गU दय„ दीन। सô§ 'Uपा'U ियगU करेUगयU सब पयर `न परम पýबीन॥ 80॥

mŒtu sakala more biraha ¡ jehi ò na hohi ò dukha dīna, soi upŒu tumha karehu saba pura jana parama prabīna.80.

चौ0—०गिU बिˇि राम सबगिU समयÛावा । »यर पद पदयम गUराि सिLर नावा॥ »नपिि »ौरि »िरीसय मनार्§ । चले ुसीस पा§ रघायरार्§॥ .1॥ राम चलि ुिि भय'U बिादŒ । सयनि न `ा§ पयर ुारि नादŒ॥ कयरस»यन लंक ुवˇ ुिि सôकŒर । गUरा बिाद बिबस सयरलôकŒर॥.2॥ »§ मयLरछा िब भŒपिि `ा»े । बôलि सयमं˜ाय कगUन ुस ला»े॥ रामय चले बन पýान न `ागUीउ । केरगिU सय„ ला»ि रगUि िन मागUीउ॥.3॥ ०गिU िेउ कवन Žयथा बलवाना । `ô दय„य पा§ ि`¤गU िनय पýाना॥ पयनि ˇरि ˇीर कगU§ नरनागŒU । ला रथय सं» स„ा ियगU `ागŒU॥ .4॥

ehi bidhi rŒma sabahi samujhŒvŒ, gura pada paduma haraṣi siru nŒvŒ. ganapati gauri girīsu manŒī, cale asīsa pŒi raghurŒī.1. rŒma calata ati bhayau biṣŒdµu, suni na jŒi pura Œrata nŒdµu. kusaguna laṅka avadha ati sokµu, haraṣa biṣŒda bibasa suralokµu.2. gai muruchŒ taba bhµupati jŒge, boli sumantru kahana asa lŒge. rŒmu cale bana prŒna na jŒhī ¡, kehi sukha lŒgi rahata tana mŒhī ¡.3. ehi te¡ kavana byathŒ balavŒnŒ, jo dukhu pŒi tajahi ò tanu prŒnŒ. puni dhari dhīra kahai naranŒhµu, lai rathu saṅga sakhŒ tumha jŒhµu.4.

दô0—सय˘िU सयकयरमार कयरमार दô'U `नकसयिा सयकयरमारि। रथ चÉ‚Uा§ दे„रा§ बनय ¨िररेUगयU »०¡ दिन चारि॥ 81॥

su¢hi sukumŒra kumŒra dou janakasutŒ sukumŒri, ratha caRhŒi dekharŒi banu phirehu gae ¡ dina cŒri.81.

चौ0—`ौउ न¤गU ¨िरर¤गU ˇीर दô'U भार्§ । सˆयसंˇ दहÉ‚Uबýि रघायरार्§॥ िौ ियगU बिनय करेUगयU कर `ôरी । ¨ेररिु पýभय मिथिलेसकिसôरी॥ .1॥ `ब सिय कानन दे„ि ˙ेUरार्§ । कगेUगयU मôरि सि„ ुवसLर पार्§॥ सासय ससयर ुस कगेU'U स¡देसŒ । पय˜िा ¨िररिु बन बगयUि कलेसŒ॥ .2॥ पििय»हगU कबगय¡U कबगय¡U ससयरारी । रगेUगयU `गUा¡ Lरचि गUô§ ियगUारी॥ ०गिU बिˇि करेUगयU 'Uपाय कदंबा । ¨िरर§ ि गUô§ पýान ुवलंबा॥ .3॥ ना¤गU ि मôर मरनय परिनामा । कछयU न बसा§ भ०¡ बिˇि बामा॥ ुस कगिU मयLरछि परा मगिU रा“र । रामय ल„नय सिय ुानि दे„ा“र॥ .4॥

jau¡ nahiò phirahiò dhīra dou bhŒī, satyasandha dṛRhabrata raghurŒī. tau tumha binaya karehu kara jorī, pheria prabhu mithilesakisorī.1. jaba siya kŒnana dekhi ḍerŒī, kahehu mori sikha avasaru pŒī. sŒsu sasura asa kaheu sa ¡desµu, putri phiria bana bahuta kalesµu.2. pitugṛha kabahu¡ kabahu¡ sasurŒrī, rahehu jahŒ ¡ ruci hoi tumhŒrī. ehi bidhi karehu upŒya kadambŒ, phirai ta hoi prŒna avalambŒ.3. nŒhi ò ta mora maranu parinŒmŒ, kachu na basŒi bhae ¡ bidhi bŒmŒ. asa kahi muruchi parŒ mahi rŒµu, rŒmu lakhanu siya Œni dekhŒµu.4.

दô0—पा§ र`ायसय ना§ सिLर रथय ुिि बे» बना§। »य'U `गUा¡ बागेUर न»र सीय सगिUि दô'U भा§॥ 82॥

pŒi rajŒyasu nŒi siru rathu ati bega banŒi, gayau jahŒ ¡ bŒhera nagara sīya sahita dou bhŒi.82.

चौ0—िब सयमं˜ा नहप बचन सयना० । करि बिनिी रथ रामय चÉ‚Uा०॥ चÉि‚U रथ सीय सगिUि दô'U भार्§ । चले NUदय¡ ुवˇगिU सिLर नार्§॥ .1॥ चलि रामय ल„ि ुवˇ ुनाथा । बिकल लô» सब ला»े साथा॥ कहरपा¤सˇय बगयUबिˇि समयÛाव¤ग ।¨िरर¤गU पýेम बस पयनि ¨िररि ुाव¤गU॥ .2॥ ला»िि ुवˇ भयावनि भारी । मानगय¡U कालरािि ु¡ˇिुारी॥ घाôर `ंिय सम पयर नर नारी । ˙Uरप¤गU ०कगिU ०क निगUारी॥ .3॥ घार मसान परि`न `नय भŒिा । सयि गिUि मीि मनगय¡U `मदŒिा॥ बा»‹गU बिंUप बेलि कयरिगUलागUीउ । सरिि सरôवर दे„ि न `ागUीउ॥ .4॥

taba sumantra nṛpa bacana sunŒe, kari binatī ratha rŒmu caRhŒe. caRhi ratha sīya sahita dou bhŒī, cale hṛdaya ¡ avadhahi siru nŒī.1. calata rŒmu lakhi avadha anŒthŒ, bikala loga saba lŒge sŒthŒ. kṛpŒsindhu bahubidhi samujhŒvahiò, phirahi ò prema basa puni phiri Œvahi ò.2. lŒgati avadha bhayŒvani bhŒrī, mŒnahu ¡ kŒlarŒti a ¡dhiŒrī. ghora jantu sama pura nara nŒrī, ḍarapahi ò ekahi eka nihŒrī.3. ghara masŒna parijana janu bhµutŒ, suta hita mīta manahu ¡ jamadµutŒ. bŒganha bi¢apa beli kumhilŒhī ¡, sarita sarovara dekhi na jŒhī ¡.4.

दô0—गUय »य कôंिU‹गU केरलिमह» पयरपसय चािक मôर। पिक रथां» सयक सारिका सारस गंUस चकôर॥ 83॥

haya gaya ko¢inha kelimṛga purapasu cŒtaka mora, pika rathŒṅga suka sŒrikŒ sŒrasa haṁsa cakora.83.

चौ0—राम बियô» बिकल सब ˘UाÉ‚ेU । `ग¡U िग¡U मनगय¡U चि˜ा लि„ि काÉ‚ेU॥ न»Lर स¨रल बनय »गUबर भारी । „» मह» बिपयल सकल नर नारी॥ .1॥ बिˇि कारकर्§ किराििनि की‹गUी । `े¤गU दव दयसगU दसगय¡U दिसि दी‹गUी॥ सगिU न सकेर रघायबर बिरगUा»ी । चले लô» सब Žयाकयरल भा»ी॥ .2॥ सब¤गU बिचाLर की‹गU मनमागUीउ । राम ल„न सिय बिनय सय„य नागUीउ॥ `गUा¡ रामय िग¡U सबय§ समा`Œ । बिनय रघायबीर ुवˇ न¤गU का`Œ॥ .3॥ चले साथ ुस मं˜ाय दहÉ‚Uार्§ । सयर दयर्लभ सय„ सदन बिगUार्§॥ राम चरन पंक` पिýय `ि‹गUगUी । बिाय भô» बस कर¤गU कि िि‹गUगUी॥ 4॥

426 * ŚR’ RMACARITAMNASA* rŒma biyoga bikala saba ¢hŒRhe, jaha¡ taha¡ manahu¡ citra likhi kŒRhe. nagaru saphala banu gahabara bhŒrī, khaga mṛga bipula sakala nara nŒrī.1. bidhi kaikaī kirŒtini kīnhī, jehi ò dava dusaha dasahu ¡ disi dīnhī. sahi na sake raghubara birahŒgī, cale loga saba byŒkula bhŒgī.2. sabahi ò bicŒru kīnha mana mŒhī ¡, rŒma lakhana siya binu sukhu nŒhī ¡. jahŒ¡ rŒmu taha¡ sabui samŒjµu, binu raghubīra avadha nahi ò kŒjµu.3. cale sŒtha asa mantru dṛRhŒī, sura durlabha sukha sadana bihŒī. rŒma carana paṅkaja priya jinhahī, biṣaya bhoga basa karahi ò ki tinhahī.4.

दô0—बालक बह् बिगUा§ »हग¡U ल»े लô» सब साथ। िमसा िीर निवासय किय पýथम दिवस रघायनाथ॥ 84॥

bŒlaka bṛddha bihŒi gṛha ¡ lage loga saba sŒtha, tamasŒ tīra nivŒsu kiya prathama divasa raghunŒtha.84.

चौ0—रघायपिि पý`ा पýेमबस दे„ी । सदय NUदय¡ दय„य भय'U बिसेाी॥ कLरनामय रघायनाथ »ôसा¡र्§ । बे»ि पा§ु¤गU पीर परार्§॥ .1॥ कगिU सपýेम महदय बचन सयगUा० । बगयUबिˇि राम लô» समयÛा०॥ कि० ˇरम 'Uपदेस घानेरेU । लô» पýेम बस ¨िरर¤गU न ¨ेररेU॥ .2॥ सीलय सनेगयU छा˙ि‚U न¤गU `ार्§ । ुसमं`स बस भे रघायरार्§॥ लô» सô» Ÿाम बस »० सôर्§ । कछयUक देवमाया¡ मिि मôर्§॥ .3॥ `ब¤गU `ाम `य» `ामिनि बीिी । राम सचिव सन कगेU'U सपýीिी॥ „ô` मारि रथय गUा¡कगयU िािा । ुान 'Uपाय¡ बनिगिU न¤गU बािा॥ .4॥

raghupati prajŒ premabasa dekhī, sadaya hṛdaya ¡ dukhu bhayau biseṣī. karunŒmaya raghunŒtha gosŒ ¡ ī, begi pŒiahi ò pīra parŒī.1. kahi saprema mṛdu bacana suhŒe, bahubidhi rŒma loga samujhŒe. kie dharama upadesa ghanere, loga prema basa phirahi ò na phere.2. sīlu sanehu chŒRi nahi ò jŒī, asamañjasa basa bhe raghurŒī. loga soga śrama basa gae soī, kachuka devamŒyŒ ¡ mati moī.3. jabahiò jŒma juga jŒmini bītī, rŒma saciva sana kaheu saprītī. khoja mŒri rathu hŒ ¡ kahu tŒtŒ, Œna upŒya ¡ banihi nahi ò bŒtŒ.4.

दô0—राम ल„न सिय `ान चÉि‚U संभय चरन सिLर ना§। सचिव¡ चलाय'U ियरि रथय §ि 'Uि „ô` दयरा§॥ 85॥

rŒma lakhana siya jŒna caRhi sambhu carana siru nŒi, saciva¡ calŒyau turata rathu ita uta khoja durŒi.85.

चौ0—`ा»े सकल लô» भ०¡ भôरूर । »े रघायनाथ भय'U ुिि सôरूर॥ रथ कर „ô` किगUय¡U न¤गU पाव¤गU । राम राम कगिU चगय¡U दिसि ˇाव¤गU॥ .1॥ मनगय¡U बारिनिˇि बŒ˙‚U `गUा`Œ । भय'U बिकल ब˙‚U बनिक समा`Œ॥ ०कगिU ०क दे¤गU 'UपदेसŒ । ि`े राम गUम `ानि कलेसŒ॥ .2॥ ¤नद¤गU ुापय सरागU¤गU मीना ।ˇि» `ीवनय रघायबीर बिगUीना॥ `ौउ पा पिýय बियô»य बिˇि की‹गUा । िौ कस मरनय न मा»ेउ दी‹गUा॥ .3॥ ०गिU बिˇि करि पýलाप कलापा । ुा० ुवˇ भरेU परििापा॥ बिाम बियô»य न `ा§ ब„ाना । ुवˇि ुास सब रा„¤गU पýाना॥ .4॥

jŒge sakala loga bhae¡ bhorµu, ge raghunŒtha bhayau ati sorµu. ratha kara khoja katahu¡ nahiò pŒvahiò, rŒma rŒma kahi cahu ¡ disi dhŒvahi ò.1. manahu¡ bŒrinidhi bµuRa jahŒjµu, bhayau bikala baRa banika samŒjµu. ekahi eka dehi ò upadesµu, taje rŒma hama jŒni kalesµu.2. nindahi ò Œpu sarŒhahiò mīnŒ, dhiga jīvanu raghubīra bihīnŒ. jau¡ pai priya biyogu bidhi kīnhŒ, tau kasa maranu na mŒge ¡ dīnhŒ.3. ehi bidhi karata pralŒpa kalŒpŒ, Œe avadha bhare paritŒpŒ. biṣama biyogu na jŒi bakhŒnŒ, avadhi Œsa saba rŒkhahi ò prŒnŒ.4.

दô0—राम दरस गिUि नेम बýि ल»े करन नर नारि। मनगय¡U कôक कôकी कमल दीन बिगUीन िमारि॥ 86॥

rŒma darasa hita nema brata lage karana nara nŒri, manahu¡ koka kokī kamala dīna bihīna tamŒri.86.

चौ0—सीिा सचिव सगिUि दô'U भार्§ । सहं»बेरपयर पगय¡Uचे `ार्§॥ 'UिरेUU राम देवसरि दे„ी । की‹गU दं˙Uवि गUराय बिसेाी॥ .1॥ ल„न सचिव¡ सिय¡ कि० पýनामा । सबगिU सगिUि सय„य पाय'U रामा॥ »ं» सकल मयद मं»ल मŒला । सब सय„ करनि गUरनि सब सŒला॥ .2॥ कगिU कगिU कôंिUक कथा पýसं»ा । रामय बिलôक¤गU »ं» िरंU»ा॥ सचिवगिU ुनय`गिU पिýयगिU सयनार्§ । बिबयˇ नदी मगिUमा ुˇिकार्§॥ .3॥ म”ानय की‹गU पंथ Ÿाम »य“र । सयचि `लय पिुि मयदिि मन भय“र॥ सयमिरि `ागिU मिंU§ Ÿाम भारूर । िेगिU Ÿाम यगU लौकिक ŽयवगUारूरU॥ .4॥

sītŒ saciva sahita dou bhŒī, sṛṅgaberapura pahu ¡ce jŒī. utare rŒma devasari dekhī, kīnha daṁḍavata haraṣu biseṣī.1. lakhana saciva¡ siya¡ kie pranŒmŒ, sabahi sahita sukhu pŒyau rŒmŒ. gaṅga sakala muda maṅgala mµulŒ, saba sukha karani harani saba sµulŒ.2. kahi kahi ko¢ika kathŒ prasaṅgŒ, rŒmu bilokahi ò gaṅga taraṅgŒ. sacivahi anujahi priyahi sunŒī, bibudha nadī mahimŒ adhikŒī.3. majjanu kīnha pantha śrama gayaµu, suci jalu piata mudita mana bhayaµu. sumirata jŒhi mi¢ai śrama bhŒrµu, tehi śrama yaha laukika byavahŒrµu.4.

दô0—सय् स“िादानंदमय कंरद भानयकयरल केरिय। चरिि करि नर ुनयगUरि संसहिि सा»र सेिय॥ 87॥

suddha saccidŒnandamaya kanda bhŒnukula ketu, carita karata nara anuharata saṁsṛti sŒgara setu.87.

चौ0—यगU सयˇि »यग¡U निाद `ब पार्§ । मयदिि लि० पिýय बंˇय बôलार्§॥ लि० ¨रल मŒल भेउंU भरि भारा । मिलन चले'U गिUय¡ गUराय ुपारा॥ .1॥ करि दं˙Uवि भेउं ˇरि ुा»ें । पýभयगि बिलôकि ुिि ुनयरा»ेउ॥ सगU` सनेग बिबस रघायरार्§ । पŒ¡छी कयरसल निकंU बा˘Uार्§॥ .2॥ नाथ कयरसल पद पंक` दे„ेउ ।भय'¡U भा»भा`न `न ले„ेउ॥ देव ˇरनि ˇनय ˇामय ियगUारा । माउ `नय नीचय सगिUि परिवारा॥ .3॥ कहरपा करिु पयर ˇारिु पा“र । थापिु `नय सबय लô»य सिगUा“र॥ कगेUगयU सˆय सबय स„ा सय`ाना । मôगिU दी‹गU पििय ुायसय ुाना॥ .4॥

yaha sudhi guha ¡ niṣŒda jaba pŒī, mudita lie priya bandhu bolŒī. lie phala mµula bhe¡ ¢a bhari bhŒrŒ, milana caleu hiya ¡ haraṣu apŒrŒ.1. kari daṁḍavata bhe ¡ ¢a dhari Œge ¡, prabhuhi bilokata ati anurŒge ¡ . sahaja saneha bibasa raghurŒī, pµu ¡ chī kusala nika¢a bai¢hŒī.2. nŒtha kusala pada paṅkaja dekhe¡, bhayau¡ bhŒgabhŒjana jana lekhe ¡ . deva dharani dhanu dhŒmu tumhŒrŒ, maiò janu nīcu sahita parivŒrŒ.3. kṛpŒ karia pura dhŒria pŒµu, thŒpia janu sabu logu sihŒµu. kahehu satya sabu sakhŒ sujŒnŒ, mohi dīnha pitu Œyasu ŒnŒ.4.

दô0—बरा चारिदस बासय बन मयनि बýि बेाय ुगUाLर। »ýाम बासय न¤गU 'Uचिि सयनि »यगUगिU भय'U दय„य भाLर॥ 88॥

baraṣa cŒridasa bŒsu bana muni brata beṣu ahŒru, grŒma bŒsu nahiò ucita suni guhahi bhayau dukhu bhŒru.88. 430 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

चौ0—राम ल„न सिय रूरप निगUारी । कगU¤गU सपýेम »ýाम नर नारी॥ िे पििय मािय कगUगयU स„ि कारसे । `ि‹ग प˘U० बन बालक ०ेसे॥ .1॥ ०क कगU¤गU भल भŒपिि की‹गUा । लôयन लागयU गUमगिU बिˇि दी‹गUा॥ िब निादपिि 'Uर ुनयमाना । िLर ¤ससयपा मनôगUर `ाना॥ .2॥ ला रघायनाथगिU ˘Uा'¡U दे„ावा । कगेU'U राम सब भा¡िि सयगUावा॥ पयर`न करि `ôगUाLर घार ुा० । रघायबर संŠया करन सिˇा०॥ .3॥ »यग¡U स¡वारि सा¡थरी ˙Uसार्§ । कयरस किसलयमय महदयल सयगUार्§॥ सयचि ¨रल मŒल मˇयर महदय `ानी । दôना भरि भरि रा„ेसि पानी॥ .4॥

rŒma lakhana siya rµupa nihŒrī, kahahi ò saprema grŒma nara nŒrī. te pitu mŒtu kahahu sakhi kaise, jinha pa¢hae bana bŒlaka aise.1. eka kahahiò bhala bhµupati kīnhŒ, loyana lŒhu hamahi bidhi dīnhŒ. taba niṣŒdapati ura anumŒnŒ, taru siṁsupŒ manohara jŒnŒ.2. lai raghunŒthahi ¢hŒu¡ dekhŒvŒ, kaheu rŒma saba bhŒ ¡ ti suhŒvŒ. purajana kari johŒru ghara Œe, raghubara sandhyŒ karana sidhŒe.3. guha¡ sa¡ vŒri sŒ¡ tharī ḍasŒī, kusa kisalayamaya mṛdula suhŒī. suci phala mµula madhura mṛdu jŒnī, donŒ bhari bhari rŒkhesi pŒnī.4.

दô0—सिय सयमं˜ा भýािा सगिUि कंरद मŒल ¨रल „ा§। सयन की‹गU रघायबंसमनि पाय पलôंUि भा§॥ 89॥

siya sumantra bhrŒtŒ sahita kanda mµula phala khŒi, sayana kīnha raghubaṁsamani pŒya palo¢ata bhŒi.89.

चौ0—'U˘ेU ल„नय पýभय सôवि `ानी। कगिU सचिवगिU सôवन महदय बानी॥ कछयUक दŒरि स`ि बान सरासन । `ा»न ल»े बा˘िU बीरासन॥ .1॥ »यग¡U बôला§ पागUरूर पýिीिी । ˘Uाव¡ ˘Uाव¡ रा„े ुिि पýीिी॥ ुापय ल„न प¤गU बा˘Uे'U `ार्§ । कंिU भाथी सर चाप चÉ‚Uार्§॥ .2॥ सôवि पýभयगिU निगUारि निादŒ । भय'U पýेम बस NUदय¡ बिादŒ॥ िनय पयलकिि `लय लôचन बगUर्§ । बचन सपýेम ल„न सन कगUर्§॥ .3॥ भŒपिि भवन सयभाय¡ सयगUावा । सयरपिि सदनय न पंUिर पावा॥ मनिमय रचिि चाLर चौबारे । `नय रििपिि नि` गUाथ स¡वारेU॥ .4॥

u¢he lakhanu prabhu sovata jŒnī, kahi sacivahi sovana mṛdu bŒnī. kachuka dµuri saji bŒna sarŒsana, jŒgana lage bai¢hi bīrŒsana.1. guha¡ bolŒi pŒharµu pratītī, ¢hŒva¡ ¢hŒva ¡ rŒkhe ati prītī. Œpu lakhana pahiò bai¢heu jŒī, ka¢i bhŒthī sara cŒpa caRhŒī.2. sovata prabhuhi nihŒri niṣŒdµu, bhayau prema basa hṛdaya ¡ biṣŒdµu. tanu pulakita jalu locana bahaī, bacana saprema lakhana sana kahaī.3. bhµupati bhavana subhŒya¡ suhŒvŒ, surapati sadanu na pa¢atara pŒvŒ. manimaya racita cŒru caubŒre, janu ratipati nija hŒtha sa ¡vŒre.4.

दô0—सयचि सयबिचि˜ा सयभô»मय सयमन सय»ंˇ सयबास। पल¡» मं`य मनिदीप `ग¡U सब बिˇि सकल सयपास॥ 90॥

suci subicitra subhogamaya sumana sugandha subŒsa, pala¡ ga mañju manidīpa jaha ¡ saba bidhi sakala supŒsa.90.

चौ0—बिबिˇ बसन 'पˇान ियरा§Z । छीर ¨ेरन महदय बिसद सयगUा§Z॥ िग¡U सिय रामय सयन निसि करगUीउ । नि` छबि रिि मनô` मदय गUरगUीउ॥ .1॥ िे सिय रामय साथरीउ सô० । Ÿामिि बसन बिनय `ा¤गU न `ô०॥ मािय पििा परि`न पयरबासी । स„ा सयसील दास ुLर दासी॥ .2॥ `ô»व¤गU `ि‹गUगिU पýान की ना§Z । मगिU सôवि िे§ राम »ôसा§Z॥ पििा `नक `» बिदिि पýभा“र । ससयर सयरेUस स„ा रघायरा“र॥ .3॥ रामचंदय पिि सô बादेगUी । सôवि मगिU बिˇि बाम न केरगUी॥ सिय रघायबीर कि कानन`ô»Œ । करम पýˇान सˆय कगU लô»Œ॥ .4॥

432 * ŚR’ RMACARITAMNASA* bibidha basana upadhŒna turŒī¡, chīra phena mṛdu bisada suhŒī ¡. taha¡ siya rŒmu sayana nisi karahī¡, nija chabi rati manoja madu harahī ¡.1. te siya rŒmu sŒtharī ¡ soe, śramita basana binu jŒhi ò na joe. mŒtu pitŒ parijana purabŒsī, sakhŒ susīla dŒsa aru dŒsī.2. jogavahiò jinhahi prŒna kī nŒī ¡, mahi sovata tei rŒma gosŒī ¡. pitŒ janaka jaga bidita prabhŒµu, sasura suresa sakhŒ raghurŒµu.3. rŒmacandu pati so baidehī, sovata mahi bidhi bŒma na kehī. siya raghubīra ki kŒnana jogµu, karama pradhŒna satya kaha logµu.4.

दô0—कारकयनंदिनि मंदमिि क˘िUन कयरंिUलपनय की‹गU। `े¤गU रघायनंदन `ानकिगिU सय„ ुवसर दय„य दी‹गU॥ 91॥

kaikayanandini mandamati ka¢hina ku¢ilapanu kīnha, jehiò raghunandana jŒnakihi sukha avasara dukhu dīnha.91.

चौ0—भ§ दिनकर कयरल बिंUप कयर˘Uारी । कयरमिि की‹गU सब बिSव दय„ारी॥ भय'U बिादय निादगिU भारी । राम सीय मगिU सयन निगUारी॥ .1॥ बôले ल„न मˇयर महदय बानी । ‚यान बिरा» भ»िि रस सानी॥ कागयU न कô'U सय„ दय„ कर दािा । नि` कहरि करम भô» सबय भýािा॥ .2॥ `ô» बियô» भô» भल मंदा । गिUि ुनगिUि मŠयम भýम ¨ंरदा॥ `नमय मरनय `ग¡U ल»ि `» `ालŒ । संपिि बिपिि करमय ुLर कालŒ॥ .3॥ ˇरनि ˇामय ˇनय पयर परिवारूर । सर»य नरकयर `ग¡U ल»ि ŽयवगUारूर॥ दे„िु सयनिु »यनिु मन मागUी ।मôगU मŒल परमारथय नागUीउ॥ .4॥

bhai dinakara kula bi¢apa ku¢hŒrī, kumati kīnha saba bisva dukhŒrī. bhayau biṣŒdu niṣŒdahi bhŒrī, rŒma sīya mahi sayana nihŒrī.1. bole lakhana madhura mṛdu bŒnī, gyŒna birŒga bhagati rasa sŒnī. kŒhu na kou sukha dukha kara d ŒtŒ, nija kṛta karama bhoga sabu bhrŒtŒ.2. joga biyoga bhoga bhala mandŒ, hita anahita madhyama bhrama phandŒ . janamu maranu jaha ¡ lagi jaga jŒlµu, sampati bipati karamu aru kŒlµu.3. dharani dhŒmu dhanu pura parivŒrµu, saragu naraku jaha¡ lagi byavahŒrµu. dekhia sunia gunia mana mŒhī ¡, moha mµula paramŒrathu nŒhī ¡.4.

दô0—सपनेउ गUô§ भि„ारि नहपय रंUकयर नाकपिि गUô§। `ा»ेउ लाभय न गUानि कछयU ििमि पýपंच `िय¡ `ô§॥ 92॥

sapane¡ hoi bhikhŒri nṛpu raṅku nŒkapati hoi, jŒge¡ lŒbhu na hŒni kachu timi prapañca jiya ¡ joi.92.

चौ0—ुस बिचारि न¤गU की`िु रôसŒ । कागयUगिU बादि न दे§ु दôसŒ॥ मôगU निसा¡ सबय सôवनिगUारा । दे„िु सपन ुनेक पýकारा॥ .1॥ ०¤गU `» `ामिनि `ा»¤गU `ô»ी। परमारथी पýपंच बियô»ी॥ `ानिु िब¤गU `ीव `» `ा»ा। `ब सब बिाय बिलास बिरा»ा॥ .2॥ गUô§ बिबेकयर मôगU भýम भा»ा। िब रघायनाथ चरन ुनयरा»ा॥ स„ा परम परमारथय ०गŒU । मन कýरम बचन राम पद नेगŒU॥ .3॥ राम बýrा् परमारथ रूरपा । ुबि»ि ुल„ ुनादि ुनŒपा॥ सकल बिकार रगिUि »िभेदा । कगिU निि नेिि निरूरप¤गU बेदा॥ .4॥

asa bicŒri nahi ò kījia rosµu, kŒhuhi bŒdi na deia dosµu. moha nisŒ¡ sabu sovanihŒrŒ, dekhia sapana aneka prakŒrŒ.1. ehiò jaga jŒmini jŒgahi ò jogī, paramŒrathī prapañca biyogī. jŒnia tabahi ò jīva jaga jŒgŒ, jaba saba biṣaya bilŒsa birŒgŒ.2. hoi bibeku moha bhrama bhŒgŒ, taba raghunŒtha carana anurŒgŒ. sakhŒ parama paramŒrathu ehµu, mana krama bacana rŒma pada nehµu.3. rŒma brahma paramŒratha rµupŒ, abigata alakha anŒdi anµupŒ. sakala bikŒra rahita gatabhedŒ, kahi nita neti nirµupahi ò bedŒ.4.

दô0—भ»ि भŒमि भŒसयर सयरभि सयर गिUि ला»ि कहरपाल। करि चरिि ˇरि मनय` िनय सयनि मिंU¤गU `» `ाल॥ 93॥

bhagata bhµumi bhµusura surabhi sura hita lŒgi kṛpŒla, karata carita dhari manuja tanu sunata mi¢ahi ò jaga jŒla.93.

चौ0—स„ा समयÛिा ुस परिगUरि मôगŒU । सिय रघायबीर चरन रि गUôगŒU॥ कगUि राम »यन भा भिनयसारा । `ा»े `» मं»ल सय„दारा॥ .1॥ सकल सौच करि राम नगUावा । सयचि सय`ान बंU छीर म»ावा॥ ुनय` सगिUि सिर `ंUा बना० । दे„ि सयमं˜ा नयन `ल छा०॥ .2॥ NUदय¡ दागयU ुिि बदन मलीना । कगU कर `ôरि बचन ुिि दीना॥ नाथ कगेU'U ुस कôसलनाथा । ला रथय `ागयU राम केउर साथा॥ .3॥ बनय दे„ा§ सयरसरि ु‹गUवार्§ । ुानेगयU ¨ेररि बे»ि दô'U भार्§॥ ल„नय रामय सिय ुानेगयU ¨ेररी । संसय सकल स¡कôच निबेरी॥ .4॥

sakhŒ samujhi asa parihari mohµu, siya raghubīra carana rata hohµu. kahata rŒma guna bhŒ bhinusŒrŒ, jŒge jaga maṅgala sukhadŒrŒ.1. sakala sauca kari rŒma nahŒvŒ, suci sujŒna ba¢a chīra magŒvŒ. anuja sahita sira ja¢Œ banŒe, dekhi sumantra nayana jala chŒe.2. hṛdaya¡ dŒhu ati badana malīnŒ, kaha kara jori bacana ati dīnŒ. nŒtha kaheu asa kosalanŒthŒ, lai rathu jŒhu rŒma ke ¡ sŒthŒ.3. banu dekhŒi surasari anhavŒī, Œnehu pheri begi dou bhŒī. lakhanu rŒmu siya Œnehu pherī, saṁsaya sakala sa ¡koca niberī.4.

दô0—नहप ुस कगेU'U »ôसा§¡ `स कगU§ करौउ बलि सô§। करि बिनिी पाय‹गU परेU'U दी‹गU बाल `िमि रô§॥ 94॥

nṛpa asa kaheu gosŒi ò jasa kahai karau ¡ bali soi, kari binatī pŒyanha pareu dīnha bŒla jimi roi.94. “The king has commanded me thus; I shall, however, do as my lord bids me, I

चौ0—िाि कहरपा करि की`िु सôर्§ । `ािेउ ुवˇ ुनाथ न गUôर्§॥ मं˜िागिU राम 'U˘Uा§ पýबôˇा । िाि ˇरम मिय ियगU सबय सôˇा॥ .1॥ सिबि दˇीच गUरिचंद नरेUसा । सगेU ˇरम गिUि कôंिU कलेसा॥ रंUििदेव बलि भŒप सय`ाना । ˇरमय ˇरेU'U सगिU संकंU नाना॥ .2॥ ˇरमय न दŒसर सˆय समाना । ुा»म नि»म पयरान ब„ाना॥ माउ सô§ ˇरमय सयलभ करि पावा । ि`ेउ ििगŒ¡U पयर ुप`सय छावा॥ .3॥ संभाविि कगय¡U ुप`स लागŒU । मरन कôंिU सम दाLरन दागŒU॥ ियग सन िाि बगयUि का कगU“¡र । दि०¡ 'UिLर ¨िररि पािकयर लगU“¡र॥ .4॥

tŒta kṛpŒ kari kījia soī, jŒte ¡ avadha anŒtha na hoī. mantrihi rŒma u¢hŒi prabodhŒ, tŒta dharama matu tumha sabu sodhŒ.1. sibi dadhīca haricanda naresŒ, sahe dharama hita ko¢i kalesŒ. rantideva bali bhµupa sujŒnŒ, dharamu dhareu sahi saṅka¢a nŒnŒ.2. dharamu na dµusara satya samŒnŒ, Œgama nigama purŒna bakhŒnŒ. maiò soi dharamu sulabha kari pŒvŒ, taje¡ tihµu ¡ pura apajasu chŒvŒ.3. sambhŒvita kahu ¡ apajasa lŒhµu, marana ko¢i sama dŒruna dŒhµu. tumha sana tŒta bahuta kŒ kahaµu¡,d i e¡ utaru phiri pŒtaku lahaµu ¡.4.

दô0—पििय पद »गिU कगिU कôंिU निि बिनय करब कर `ôरि। ¤चिा कवनिगयU बाि कार िाि करिु `नि मôरि॥ 95॥

pitu pada gahi kahi ko¢i nati binaya karaba kara jori, cintŒ kavanihu bŒta kai tŒta karia jani mori.95.

चौ0—ियगU पयनि पििय सम ुिि गिUि मôरेउU । बिनिी कर'¡U िाि कर `ôरेउU॥ सब बिˇि सô§ करिŽय ियगUारेउU । दय„ न पाव पििय सôच गUमारेउU॥ .1॥ सयनि रघायनाथ सचिव संबादŒ । भय'U सपरि`न बिकल निादŒ॥ पयनि कछयU ल„न कगUी कंयU बानी । पýभय बर`े ब˙‚U ुनयचिि `ानी॥ .2॥ सकयरचि राम नि` सपथ देवार्§ । ल„न स¡देसय कगिUु `नि `ार्§॥ कगU सयमं˜ाय पयनि भŒप स¡देसŒ । सगिU न सकिगिU सिय बिपिन कलेसŒ॥.3॥ `ेगिU बिˇि ुवˇ ुाव ¨िररि सीया । सô§ रघायबरगिU ियगUगिU करनीया॥ निLर निपंU ुवलंब बिगUीना । माउ न `िुब `िमि `ल बिनय मीना॥ .4॥

tumha puni pitu sama ati hita more ¡, binatī karau ¡ tŒta kara jore ¡. saba bidhi soi karatabya tumhŒre¡, dukha na pŒva pitu soca hamŒre ¡.1. suni raghunŒtha saciva sambŒdµu, bhayau saparijana bikala niṣŒdµu. puni kachu lakhana kahī ka¢u bŒnī, prabhu baraje baRa anucita jŒnī.2. sakuci rŒma nija sapatha devŒī, lakhana sa ¡desu kahia jani jŒī. kaha sumantru puni bhµupa sa ¡ desµu, sahi na sakihi siya bipina kalesµu.3. jehi bidhi avadha Œva phiri sīyŒ, soi raghubarahi tumhahi karanīyŒ. nataru nipa¢a avalamba bihīnŒ, mai ò na jiaba jimi jala binu mīnŒ.4.

दô0—म§केउर ससयरेउU सकल सय„ `ब¤गU `गUा¡ मनय मान। िग¡U िब रगिUगिU सय„ेन सिय `ब ल»ि बिपिि बिगUान॥ 96॥

maike¡ sasure ¡ sakala sukha jabahi ò jahŒ ¡ manu mŒna, taha¡ taba rahihi sukhena siya jaba lagi bipati bihŒna.96.

चौ0—बिनिी भŒप की‹गU `ेगिU भा¡िी । ुारिि पýीिि न सô कगिU `ािी॥ पििय स¡देसय सयनि कहरपानिˇाना । सियगिU दी‹ग सि„ कôंिU बिˇाना॥ .1॥ सासय ससयर »यर पिýय परिवारूर । ¨िररगयU ि सब कर मिंाU „भारूर॥ सयनि पिि बचन कगUिि बादेगUी । सयनगयU पýानपिि परम सनेगUी॥ .2॥ पýभय कLरनामय परम बिबेकी । िनय ि`ि रगUिि छा¡गU किमि छेउUकी॥ पýभा `ा§ कग¡U भानय बिगUार्§ । कग¡U चं…िýका चंदय ि`ि `ार्§॥ .3॥ पििगिU पýेममय बिनय सयनार्§ । कगUिि सचिव सन »िरा सयगUार्§॥ ियगU पििय ससयर सरिस गिUिकारी । 'UिLर दे'¡U ¨िररि ुनयचिि भारी॥ .4॥

binatī bhµupa kīnha jehi bhŒ ¡ tī, Œrati prīti na so kahi jŒtī. pitu sa ¡ desu suni kṛpŒnidhŒnŒ, siyahi dīnha sikha ko¢i bidhŒnŒ.1. sŒsu sasura gura priya parivŒrµu, phirahu ta saba kara mi¢ai khabhŒrµu. suni pati bacana kahati baidehī, sunahu prŒnapati parama sanehī.2. prabhu karunŒmaya parama bibekī, tanu taji rahati chŒ ¡ ha kimi che ¡kī. prabhŒ jŒi kaha ¡ bhŒnu bihŒī, kaha ¡ candrikŒ candu taji jŒī.3. patihi premamaya binaya sunŒī, kahati saciva sana girŒ suhŒī. tumha pitu sasura sarisa hitakŒrī, utaru deu ¡ phiri anucita bhŒrī.4.

दô0—ुारिि बस सनमय„ भ§'¡ बिल»य न मानब िाि। ुार`सयि पद कमल बिनय बादि `गUा¡ ल»ि नाि॥ 97॥

Œrati basa sanamukha bhaiu ¡ bilagu na mŒnaba tŒta, Œrajasuta pada kamala binu bŒdi jahŒ ¡ lagi nŒta.97.

चौ0—पििय बाभव बिलास माउ ˙Uी˘Uा । नहप मनि मययकयरंU मिलिि पद पी˘Uा॥ सय„निˇान ुस पििय »हगU मôरेउU । पिय बिगUीन मन भाव न भôरेउU॥ .1॥ ससयर चPरव§ कôसलरा“र । भयवन चारिदस पý»ंU पýभा“र॥ ुा»ेउ गUô§ `ेगिU सयरपिि लेर्§ । ुरˇ ¤सघासन ुासनय देर्§॥ .2॥ ससयर ०िादहस ुवˇ निवासŒ । पिýय परिवाLर मािय सम सासŒ॥ बिनय रघायपिि पद पदयम परा»ा । मôगिU केर'U सपनेगय¡U सय„द न ला»ा॥ .3॥ ु»म पंथ बनभŒमि पगUारा । करि केरगUरि सर सरिि ुपारा॥ कôल किराि कयररंU» बिगंU»ा । मôगिU सब सय„द पýानपिि सं»ा॥ .4॥

pitu baibhava bilŒsa maiò ḍī¢hŒ, nṛpa mani muku¢a milita pada pī¢hŒ. sukhanidhŒna asa pitu gṛha more¡, piya bihīna mana bhŒva na bhore ¡.1. sasura cakkavai kosalarŒµu, bhuvana cŒridasa praga¢a prabhŒµu. Œge¡ hoi jehi surapati leī, aradha siṅghŒsana Œsanu deī.2. sasura etŒdṛsa avadha nivŒsµu, priya parivŒru mŒtu sama sŒsµu. binu raghupati pada padumaparŒgŒ, mohi keu sapanehu¡ sukhada na lŒgŒ.3. agama pantha banabhµumi pahŒrŒ, kari kehari sara sarita apŒrŒ. kola kirŒta kuraṅga bihaṅgŒ, mohi saba sukhada prŒnapati saṅgŒ.4.

दô0—सासय ससयर सन मôरि गय¡Uिि बिनय करबि परि पाय¡। मôर सôचय `नि करिु कछयU माउ बन सय„ी सयभाय¡॥ 98॥

sŒsu sasura sana mori hu ¡ ti binaya karabi pari pŒya ¡, mora socu jani karia kachu mai ò bana sukhī subhŒya ¡.98.

चौ0—पýाननाथ पिýय देवर साथा । बीर ˇयरीन ˇरेउU ˇनय भाथा॥ न¤गU म» Ÿामय भýमय दय„ मन मôरेउU । मôगिU ल»ि सôचय करिु `नि भôरेउU॥ .1॥ सयनि सयमं˜ाय सिय सीिलि बानी । भय'U बिकल `नय ¨रनि मनि गUानी॥ नयन सŒÛा न¤गU सयन§ न काना । कगि न सक§ कछयU ुिि ुकयरलाना॥.2॥ राम पýबôˇय की‹गU बगयU भा¡िी । िदपि गUôिि न¤गU सीिलि छािी॥ `िन ुनेक साथ गिUि की‹गेU । 'Uचिि 'Uिर रघायनंदन दी‹गेU॥ .3॥ मेंिU `ा§ न¤गU राम र`ार्§ । क˘िUन करम »िि कछयU न बसार्§॥ राम ल„न सिय पद सिLर नार्§ । ¨िररेU'U बनिक `िमि मŒर »वा¡र्§॥ .4॥

prŒnanŒtha priya devara sŒthŒ, bīra dhurīna dhare ¡ dhanu bhŒthŒ. nahiò maga śramu bhramu dukha mana more¡, mohi lagi socu karia jani bhore ¡.1. suni sumantru siya sītali bŒnī, bhayau bikala janu phani mani hŒnī. nayana sµujha nahiò sunai na kŒnŒ, kahi na sakai kachu ati akulŒnŒ.2. rŒma prabodhu kīnha bahu bhŒ ¡tī, tadapi hoti nahi ò sītali chŒtī. jatana aneka sŒtha hita kīnhe, ucita utara raghunandana dīnhe.3. me¢i jŒi nahi ò rŒma rajŒī, ka¢hina karama gati kachu na basŒī. rŒma lakhana siya pada siru nŒī, phireu banika jimi mµura gavŒ ¡ ī.4.

दô0—रथय गUा¡केर'U गUय राम िन गेUरि गेUरि गिUगिUना¤गU। दे„ि निाद बिादबस ˇयन¤गU सीस पछििा¤गU॥ 99॥

rathu hŒ ¡ keu haya rŒma tana heri heri hihinŒhi ò, dekhi niṣŒda biṣŒdabasa dhunahi ò sīsa pachitŒhi ò.99.

चौ0—`ासय बियô» बिकल पसय ०ेसेउ । पý`ा मािय पििय `ि§गU¤गU कारसेउ॥ बरबस राम सयमं˜ाय प˘Uा० । सयरसरि िीर ुापय िब ुा०॥ .1॥ मा»ी नाव न केरवंयU ुाना। कगU§ ियगUार मरमय माउ `ाना॥ चरन कमल र` कगय¡U सबय कगUर्§ । मानया करनि मŒरि कछयU ुगUर्§॥ .2॥ छयUुि सिला भ§ नारि सयगUार्§ । पागUन िेउ न का˘U क˘िUनार्§॥ िरनि'U मयनि घारिनी गUô§ `ार्§U । बांU पर§ मôरि नाव 'U˙‚ार्§॥ .3॥ ०¤गU पýििपाल'¡U सबय परिवारूर । न¤गU `ान'¡U कछयU ु'Uर कबारूर॥ `ौउ पýभय पार ुवसि »ा चगगŒU । मôगिU पद पदयम प„ारन कगUगŒU॥ .4॥

jŒsu biyoga bikala pasu aise ¡, prajŒ mŒtu pitu jiihahi ò kaise ¡. barabasa rŒma sumantru pa¢hŒe, surasari tīra Œpu taba Œe.1. mŒgī nŒva na keva¢u ŒnŒ, kahai tumhŒra maramu mai ò jŒnŒ. carana kamala raja kahu¡ sabu kahaī, mŒnuṣa karani mµuri kachu ahaī.2. 440 * ŚR’ RMACARITAMNASA* chuata silŒ bhai nŒri suhŒī, pŒhana te ¡ na kŒ¢ha ka¢hinŒī. taraniu muni gharinī hoi jŒī, bŒ¢a parai mori nŒva uRŒī.3. ehiò pratipŒlau¡ sabu parivŒrµu, nahiò jŒnau ¡ kachu aura kabŒrµu. jau¡ prabhu pŒra avasi gŒ cahahµu, mohi pada paduma pakhŒrana kahahµu.4.

छंU0—पद कमल ˇô§ चÉ‚ा§U नाव न नाथ 'Uिरार्§ चगUौउ। . मôगिU राम रा'Uरि ुान दसरथ सपथ सब साची कगUौउ॥ बLर िीर मारगय¡U ल„नय पा `ब ल»ि न पाय प„ारिगUौउ। . िब ल»ि न ियलसीदास नाथ कहरपाल पाLर 'UिारिगUौउ॥

Chaṁ.: pada kamala dhoi caRhŒi nŒva na nŒtha utarŒī cahau ¡ , mohi rŒma rŒuri Œna dasaratha sapatha saba sŒcī kahau ¡ . baru tīra mŒrahu¡ lakhanu pai jaba lagi na pŒya pakhŒrihau¡ , taba lagi na tulasīdŒsa nŒtha kṛpŒla pŒru utŒrihau ¡ .

दô0—पद प„ारि `लय पान करि ुापय सगिUि परिवार। पििर पाLर करि पýभयगिU पयनि मयदिि »य'U ले§ पार॥ 101॥

pada pakhŒri jalu pŒna kari Œpu sahita parivŒra, pitara pŒru kari prabhuhi puni mudita gayau lei pŒra.101.

चौ0—'Uिरि ˘UाÉ‚U भ० सयरसरि रेUिा । सीय रामय »यगU ल„न समेिा॥ केरवंU 'Uिरि दं˙Uवि की‹गUा । पýभयगिU सकयरच ०गिU न¤गU कछयU दी‹गUा॥.1॥ पिय गिUय की सिय `ाननिगUारी । मनि मयदरी मन मयदिि 'Uिारी॥ कगेU'U कहरपाल लेगिU 'Uिरार्§ । केरवंU चरन »गेU ुकयरलार्§॥ .2॥ नाथ ुा`य माउ कागU न पावा । मिंेU दôा दय„ दारिद दावा॥ बगयUि काल माउ की‹िगU म`Œरी । ुा`य दी‹गU बिˇि बनि भलि भŒरी॥.3॥ ुब कछयU नाथ न चागिUु मôरेउU । दीनदयाल ुनय»ýगU िôरेउU॥ ¨िररिी बार मôगिU `ô देबा । सô पýसादय माउ सिर ˇरि लेबा॥ .4॥

utari ¢hŒRha bhae surasari retŒ, sīya rŒmu guha lakhana sametŒ. keva¢a utari daṁḍavata kīnhŒ, prabhuhi sakuca ehi nahi ò kachu dīnhŒ.1. piya hiya kī siya jŒnanihŒrī, mani mudarī mana mudita utŒrī. kaheu kṛpŒla lehi utarŒī, keva¢a carana gahe akulŒī.2. nŒtha Œju maiò kŒha na pŒvŒ, mi¢e doṣa dukha dŒrida dŒvŒ. bahuta kŒla maiò kīnhi majµurī, Œju dīnha bidhi bani bhali bhµurī.3. aba kachu nŒtha na cŒhia more ¡, dīnadayŒla anugraha tore ¡. phiratī bŒra mohi jo debŒ, so prasŒdu mai ò sira dhari lebŒ.4.

दô0—बगयUि की‹गU पýभय ल„न सिय¡ न¤गU कछयU केरवंयU ले§। बिदा की‹गU कLरनायिन भ»िि बिमल बLर दे§॥ 102॥

bahuta kīnha prabhu lakhana siya¡ nahiò kachu keva¢u lei, bidŒ kīnha karunŒyatana bhagati bimala baru dei.102.

चौ0—िब म”ानय करि रघायकयरलनाथा । पŒ`ि पारथिव नाय'U माथा॥ सिय¡ सयरसरिगिU कगेU'U कर `ôरी । मािय मनôरथ पयर'Uबि मôरी॥ .1॥ पिि देवर स¡» कयरसल बगUôरी । ुा§ करौउ `े¤गU पŒ`ा िôरी॥ सयनि सिय बिनय पýेम रस सानी । भ§ िब बिमल बारि बर बानी॥ .2॥ सयनय रघायबीर पिýया बादेगUी । िव पýभा'U `» बिदिि न केरगUी॥ लôकप गUô¤गU बिलôकि िôरेउU । िôगिU सेव¤गU सब सिˇि कर `ôरेउU॥ .3॥ ियगU `ô गUमगिU ब˙ि‚U बिनय सयनार्§ । कहरपा की‹िगU मôगिU दी‹िगU ब˙‚Uार्§॥ िदपि देबि माउ देबि ुसीसा । स¨रल गUôन गिUि नि` बा»ीसा॥ .4॥

taba majjanu kari raghukulanŒthŒ, pµuji pŒrathiva nŒyau mŒthŒ. siya¡ surasarihi kaheu kara jorī, mŒtu manoratha puraubi morī.1. pati devara sa¡ ga kusala bahorī, Œi karau ¡ jehi ò pµujŒ torī. suni siya binaya prema rasa sŒnī, bhai taba bimala bŒri bara bŒnī.2. sunu raghubīra priyŒ baidehī, tava prabhŒu jaga bidita na kehī. lokapa hohi ò bilokata tore ¡, tohi sevahi ò saba sidhi kara jore ¡.3. tumha jo hamahi baRi binaya sunŒī, kṛpŒ kīnhi mohi dīnhi baRŒī. tadapi debi mai ò debi asīsŒ, saphala hona hita nija bŒgīsŒ.4.

दô0—पýाननाथ देवर सगिUि कयरसल कôसला ुा§। पŒ`िगिU सब मनकामना सय`सय रगिUगिU `» छा§॥ 103॥

prŒnanŒtha devara sahita kusala kosalŒ Œi, pµujihi saba manakŒmanŒ sujasu rahihi jaga chŒi.103.

चौ0—»ं» बचन सयनि मं»ल मŒला । मयदिि सीय सयरसरि ुनयकŒरला॥ िब पýभय »यगUगिU कगेU'U घार `ागŒU । सयनि सŒ„ मय„य भा 'Uर दागŒU॥ .1॥ दीन बचन »यगU कगU कर `ôरी । बिनय सयनगयU रघायकयरलमनि मôरी॥ नाथ साथ रगिU पंथय दे„ार्§ । करि दिन चारि चरन सेवकार्§॥ .2॥ `े¤गU बन `ा§ रगUब रघायरार्§ । परनकयरंUी माउ करबि सयगUार्§॥ िब मôगिU कग¡U `सि देब र`ार्§ । सô§ करिगU'¡U रघायबीर दôगUार्§॥ .3॥ सगU` सनेगU राम ल„ि िासŒ । सं» ली‹गU »यगU NUदय¡ गयUलासŒ॥ पयनि »ययगU¡ ‚यािि बôलि सब ली‹गेU । करि परििôाय बिदा िब की‹गेU॥ .4॥

gaṅga bacana suni maṅgala mµulŒ, mudita sīya surasari anukµulŒ. taba prabhu guhahi kaheu ghara jŒhµu, sunata sµukha mukhu bhŒ ura dŒhµu.1. dīna bacana guha kaha kara jorī, binaya sunahu raghukulamani morī. nŒtha sŒtha rahi panthu dekhŒī, kari dina cŒri carana sevakŒī.2. 444 * ŚR’ RMACARITAMNASA* jehiò bana jŒi rahaba raghurŒī, paranaku¢ī mai ò karabi suhŒī. taba mohi kaha¡ jasi deba rajŒī, soi karihau ¡ raghubīra dohŒī.3. sahaja saneha rŒma lakhi tŒsµu, saṅga līnha guha hṛdaya ¡ hulŒsµu. puni guha¡ gyŒti boli saba līnhe, kari paritoṣu bidŒ taba kīnhe.4.

दô0—िब »नपिि सिव सयमिरि पýभय ना§ सयरसरिगिU माथ। स„ा ुनय` सिय सगिUि बन »वनय की‹गU रघायनाथ॥ 104॥

taba ganapati siva sumiri prabhu nŒi surasarihi mŒtha, sakhŒ anuja siya sahita bana gavanu kīnha raghunŒtha.104.

चौ0—िेगिU दिन भय'U बिंUप िर बासŒ । ल„न स„ा¡ सब की‹गU सयपासŒ॥ पýाि पýािकहरि करि रघायरार्§ । िीरथरा`य दी„ पýभय `ार्§॥ .1॥ सचिव सˆय Ÿा्ा पिýय नारी । माˇव सरिस मीिय गिUिकारी॥ चारि पदारथ भरा भ¡˙Uारूर । पय‹य पýदेस देस ुिि चारूर॥ .2॥ छेU˜ाय ु»म »É‚äU »ाÉ‚U सयगUावा । सपनेगय¡U न¤गU पýििप‘िछ‹गU पावा॥ सेन सकल िीरथ बर बीरा । कलया ुनीक दलन रनˇीरा॥ .3॥ सं»मय ¤सगUासनय सय˘िUसôगUा । छ˜ाय ु„यबंयU मयनि मनय मôगUा॥ चव¡र `मयन ुLर »ं» िरंU»ा । दे„ि गUô¤गU दय„ दारिद भं»ा॥ .4॥

tehi dina bhayau bi¢apa tara bŒsµu, lakhana sakhŒ ¡ saba kīnha supŒsµu. prŒta prŒtakṛta kari raghurŒī, tīratharŒju dīkha prabhu jŒī.1. saciva satya śraddhŒ priya nŒrī, mŒdhava sarisa mītu hitakŒrī. cŒri padŒratha bharŒ bha ¡ ḍŒrµu, punya pradesa desa ati cŒrµu.2. chetru agama gaRhu gŒRha suhŒvŒ, sapanehu¡ nahi ò pratipacchinha pŒvŒ. sena sakala tīratha bara bīrŒ, kaluṣa anīka dalana ranadhīrŒ.3. saṅgamu siṁhŒsanu su¢hi sohŒ, chatru akhayaba¢u muni manu mohŒ. cava¡ ra jamuna aru gaṅga taraṅgŒ, dekhi hohi ò dukha dŒrida bhaṅgŒ.4.

दô0—सेव¤गU सयकहरिी साˇय सयचि पाव¤गU सब मनकाम। बंदी बेद पयरान »न कगU¤गU बिमल »यन »ýाम॥ 105॥

sevahiò sukṛtī sŒdhu suci pŒvahi ò saba manakŒma , bandī beda purŒna gana kahahi ò bimala guna grŒma .105.

चौ0—कô कगि U सक§ पýया» पýभा“र । कलया पंय` कयंर`र मह»रा“र॥ ुस िीरथपिि दे„ि सयगUावा । सय„ सा»र रघायबर सय„य पावा॥ .1॥ कगिU सिय ल„नगिU स„गिU सयनार्§ । Ÿाीमय„ िीरथरा` ब˙‚Uार्§॥ करि पýनामय दे„ि बन बा»ा । कगUि मगUािम ुिि ुनयरा»ा॥ .2॥ ०गिU बिˇि ुा§ बिलôकी बेनी । सयमिरि सकल सयमं»ल देनी॥ मयदिि नगUा§ की‹िगU सिव सेवा । पŒ`ि `थाबिˇि िीरथ देवा॥ .3॥ िब पýभय भरmा` प¤गU ुा० । करि दं˙Uवि मयनि 'Uर ला०॥ मयनि मन मôद न कछयU कगिU `ार्§ । बýrा्ानंद रासि `नय पार्§॥ .4॥

ko kahi sakai prayŒga prabhŒµu, kaluṣa puñja kuñjara mṛgarŒµu. asa tīrathapati dekhi suhŒvŒ, sukha sŒgara raghubara sukhu pŒvŒ.1. kahi siya lakhanahi sakhahi sunŒī, śrīmukha tīratharŒja baRŒī. kari pranŒmu dekhata bana bŒgŒ, kahata mahŒtama ati anurŒgŒ.2. ehi bidhi Œi bilokī benī, sumirata sakala sumaṅgala denī. mudita nahŒi kīnhi siva sevŒ, pµuji jathŒbidhi tīratha devŒ.3. taba prabhu bharadvŒja pahi ò Œe, karata daṁḍavata muni ura lŒe. muni mana moda na kachu kahi jŒī, brahmŒnanda rŒsi janu pŒī.4.

दô0—दी‹िगU ुसीस मयनीस 'Uर ुिि ुनंदय ुस `ानि। लôचन »ôचर सयकहरि ¨रल मनगय¡U कि० बिˇि ुानि॥ 106॥

dīnhi asīsa munīsa ura ati anandu asa jŒni , locana gocara sukṛta phala manahu ¡ kie bidhi Œni.106.

चौ0—कयरसल पýF करि ुासन दी‹गेU । पŒ`ि पýेम परिपŒरन की‹गेU॥ कंरद मŒल ¨रल ुंकयरर नीकेर । दि० ुानि मयनि मनगय¡U ुमी केर॥.1॥ सीय ल„न `न सगिUि सयगUा० । ुिि Lरचि राम मŒल ¨रल „ा०॥ भ० बि»िŸाम रामय सय„ारेU । भरmा` महदय बचन 'UचारेU॥ .2॥ ुा`य सय¨रल िपय िीरथ ˆया»Œ । ुा`य सय¨रल `प `ô» बिरा»Œ॥ स¨रल सकल सयभ साˇन सा`Œ । राम ियगUगिU ुवलôकि ुा`Œ॥ .3॥ लाभ ुवˇि सय„ ुवˇि न दŒ`ी । ियगUरेउU दरस ुास सब पŒ`ी॥ ुब करि कहरपा देगयU बर ०गŒU । नि` पद सरसि` सगU` सनेगŒU॥ .4॥

kusala prasna kari Œsana dīnhe, pµuji prema paripµurana kīnhe. kanda mµula phala aṅkura nīke, die Œni muni manahu ¡ amī ke.1. sīya lakhana jana sahita suhŒe, ati ruci rŒma mµula phala khŒe. bhae bigataśrama rŒmu sukhŒre, bharadvŒja mṛdu bacana ucŒre.2. Œju suphala tapu tīratha t yŒgµu, Œju suphala japa joga birŒgµu. saphala sakala subha sŒdhana sŒjµu, rŒma tumhahi avalokata Œjµu.3. lŒbha avadhi sukha avadhi na dµujī, tumhare ¡ darasa Œsa saba pµujī. aba kari kṛpŒ dehu bara ehµu, nija pada sarasija sahaja sanehµu.4.

दô0—करम बचन मन छा˙ि‚U छलय `ब ल»ि `नय न ियगUार। िब ल»ि सय„य सपनेगय¡U नगUीउ कि०¡ कôंिU 'Uपचार॥107॥

karama bacana mana chŒRi chalu jaba lagi janu na tumhŒra, taba lagi sukhu sapanehu ¡ nahī ¡ kie ¡ ko¢i upacŒra.107.

चौ0—सयनि मयनि बचन रामय सकयरचाने । भाव भ»िि ुानंद ुघाने॥ िब रघायबर मयनि सय`सय सयगUावा । कôंिU भा¡िि कगिU सबगिU सयनावा॥.1॥ सô ब˙‚U सô सब »यन »न »ेगŒU । `ेगिU मयनीस ियगU ुादर देगŒU॥ मयनि रघायबीर परसपर नवगUीउ । बचन ु»ôचर सय„य ुनयभवगUीउ॥.2॥ यगU सयˇि पा§ पýया» निवासी । बंयU िापस मयनि सि् 'Uदासी॥ भरmा` ुाŸाम सब ुा० । दे„न दसरथ सयुन सयगUा०॥ .3॥ राम पýनाम की‹गU सब कागŒU । मयदिि भ० लगिU लôयन लागŒU॥ दे¤गU ुसीस परम सय„य पार्§ । ¨िररेU सरागUि सयंदरिार्§॥ .4॥

suni muni bacana rŒmu sakucŒne, bhŒva bhagati Œnanda aghŒne. taba raghubara muni sujasu suhŒvŒ, ko¢i bhŒ ¡ ti kahi sabahi sunŒvŒ.1. so baRa so saba guna gana gehµu, jehi munīsa tumha Œdara dehµu. muni raghubīra parasapara navahī¡, bacana agocara sukhu anubhavahī ¡.2. yaha sudhi pŒi prayŒga nivŒsī, ba¢u tŒpasa muni siddha udŒsī. bharadvŒja Œśrama saba Œe, dekhana dasaratha suana suhŒe.3. rŒma pranŒma kīnha saba kŒhµu, mudita bhae lahi loyana lŒhµu. dehi ò asīsa parama sukhu pŒī, phire sarŒhata sundaratŒī.4.

दô0—राम की‹गU बिŸाम निसि पýाि पýया» नगUा§। चले सगिUि सिय ल„न `न मयदिि मयनिगिU सिLर ना§॥ 108॥

rŒma kīnha biśrŒma nisi prŒta prayŒga nahŒi, cale sahita siya lakhana jana mudita munihi siru nŒi.108.

चौ0—राम सपýेम कगेU'U मयनि पागUीउ । नाथ कगिUु गUम केरगिU म» `ागUीउ॥ मयनि मन बिगUसि राम सन कगUगUीउ । सय»म सकल म» ियगU कगय¡U ुगUगUीउ॥.1॥ साथ ला»ि मयनि सिcय बôला० । सयनि मन मयदिि पचासक ुा०॥ सब‹िगU राम पर पýेम ुपारा । सकल कगU¤गU म»य दी„ गUमारा॥ .2॥ मयनि बंयU चारि सं» िब दी‹गेU । `ि‹गU बगयU `नम सयकहरि सब की‹गेU॥ करि पýनामय रिाि ुायसय पार्§ । पýमयदिि NUदय¡ चले रघायरार्§॥ .3॥ »ýाम निकंU `ब निकस¤गU `ार्§ । दे„¤गU दरसय नारि नर ˇार्§॥ गUô¤गU सनाथ `नम ¨रलय पार्§ । ¨िरर¤गU दय„िि मनय सं» प˘Uार्§॥ .4॥

448 * ŚR’ RMACARITAMNASA* rŒma saprema kaheu muni pŒhī ¡, nŒtha kahia hama kehi maga jŒhī ¡. muni mana bihasi rŒma sana kahahī¡, sugama sakala maga tumha kahu¡ ahahī¡.1. sŒtha lŒgi muni siṣya bolŒe, suni mana mudita pacŒsaka Œe. sabanhi rŒma para prema apŒrŒ, sakala kahahi ò magu dīkha hamŒrŒ.2. muni ba¢u cŒri saṅga taba dīnhe, jinha bahu janama sukṛta saba kīnhe. kari pranŒmu riṣi Œyasu pŒī, pramudita hṛdaya ¡ cale raghurŒī.3. grŒma nika¢a jaba nikasahiò jŒī, dekhahiò darasu nŒri nara dhŒī. hohiò sanŒtha janama phalu pŒī, phirahi ò dukhita manu saṅga pa¢hŒī.4.

दô0—बिदा कि० बंयU बिनय करि ¨िररेU पा§ मन काम। 'Uिरि नगUा० `मयन `ल `ô सरीर सम Sयाम॥ 109॥

bidŒ kie ba¢u binaya kari phire pŒi mana kŒma, utari nahŒe jamuna jala jo sarīra sama syŒma.109.

चौ0—सयनि िीरबासी नर नारी । ˇा० नि` नि` का` बिसारी॥ ल„न राम सिय सयंदरिार्§ । दे„ि कर¤गU नि` भा‚य ब˙‚Uार्§॥ .1॥ ुिि लालसा बस¤गU मन मागUीउ । ना'¡U »ा'¡U बŒÛाि सकयरचागUीउ॥ `े िि‹गU मगय¡U बयबिरिˇ सयाने । िि‹गU करि `य»यिि रामय पगिUचाने॥ .2॥ सकल कथा िि‹गU सबगिU सयनार्§ । बनगिU चले पििय ुायसय पार्§॥ सयनि सबिाद सकल पछििागUीउ । रानी राय¡ की‹गU भल नागUीउ॥ .3॥ िेगि U ुवसर ०क िापसय ुावा । िे`पयं` लघायबयस सयगUावा॥ कबि ुल„िि »िि बेाय बिरा»ी । मन कýरम बचन राम ुनयरा»ी॥ .4॥

sunata tīrabŒsī nara nŒrī, dhŒe nija nija kŒja bisŒrī. lakhana rŒma siya sundaratŒī, dekhi karahi ò nija bhŒgya baRŒī.1. ati lŒlasŒ basahiò mana mŒhī ¡,n Œ u¡ g Œ u ¡ bµujhata sakucŒhī ¡. je tinha mahu¡ bayabiridha sayŒne, tinha kari juguti rŒmu pahicŒne.2. sakala kathŒ tinha sabahi sunŒī, banahi cale pitu Œyasu pŒī. suni sabiṣŒda sakala pachitŒhī¡, rŒnī rŒya ¡ kīnha bhala nŒhī ¡.3. tehi avasara eka tŒpasu ŒvŒ, tejapuñja laghubayasa suhŒvŒ. kabi alakhita gati beṣu birŒgī, mana krama bacana rŒma anurŒgī.4.

दô0—स`ल नयन िन पयलकि नि` §cंUदे'U पगिUचानि। परेU'U दं˙U `िमि ˇरनििल दसा न `ा§ ब„ानि॥ 110॥

sajala nayana tana pulaki nija iṣ¢adeu pahicŒni , pareu daṁḍa jimi dharanitala dasŒ na jŒi bakhŒni.110.

चौ0—राम सपýेम पयलकि 'Uर लावा । परम रंUक `नय पारसय पावा॥ मनगय¡U पýेमय परमारथय दô“र । मिलि ˇरेउU िन कगU सबय कô“र॥ .1॥ बगयUरि ल„न पाय‹गU सô§ ला»ा। ली‹गU 'U˘Uा§ 'Uम»ि ुनयरा»ा॥ पयनि सिय चरन ˇŒरि ˇरि सीसा । `ननि `ानि सिसय दी‹िगU ुसीसा॥ .2॥ की‹गU निाद दं˙Uवि िेगUी । मिले'U मयदिि ल„ि राम सनेगUी॥ पिुि नयन पयंU रूरपय पियŒा । मयदिि सयुसनय पा§ `िमि भŒ„ा॥ .3॥ िे पििय मािय कगUगयU स„ि कारसे । `ि‹गU प˘U० बन बालक ०ेसे॥ राम ल„न सिय रूरपय निगUारी । गUô¤गU सनेगU बिकल नर नारी॥ .4॥

rŒma saprema pulaki ura lŒvŒ, parama raṅka janu pŒrasu pŒvŒ. manahu¡ premu paramŒrathu doµu, milata dhare ¡ tana kaha sabu koµu.1. bahuri lakhana pŒyanha soi lŒgŒ, līnha u¢hŒi umagi anurŒgŒ. puni siya carana dhµuri dhari sīsŒ, janani jŒni sisu dīnhi asīsŒ.2. kīnha niṣŒda daṁḍavata tehī, mileu mudita lakhi rŒma sanehī. piata nayana pu¢a rµupu piyµuṣŒ, mudita suasanu pŒi jimi bhµukhŒ.3. 450 * ŚR’ RMACARITAMNASA* te pitu mŒtu kahahu sakhi kaise, jinha pa¢hae bana bŒlaka aise. rŒma lakhana siya rµupu nihŒrī, hohi ò saneha bikala nara nŒrī.4.

दô0—िब रघायबीर ुनेक बिˇि स„गिU सि„ावनय दी‹गU। राम र`ायसय सीस ˇरि भवन »वनय िे§¡ की‹गU॥ 111॥

taba raghubīra aneka bidhi sakhahi sikhŒvanu dīnha, rŒma rajŒyasu sīsa dhari bhavana gavanu tei ò kīnha.111.

चौ0—पयनि सिय¡ राम ल„न कर `ôरी । `मयनगिU की‹गU पýनामय बगUôरी॥ चले ससीय मयदिि दô'U भार्§ । रबििनय`ा क§ करि ब˙‚Uार्§॥ .1॥ पथिक ुनेक मिल¤गU म» `ािा। कगU¤गU सपýेम दे„ि दô'U भýािा॥ रा` ल„न सब ुं» ियगUारेउU । दे„ि सôचय ुिि NUदय गUमारेउU॥ .2॥ मार» चलगयU पयादेगिU पा०¡ । यôििाय ÛाŒ˘U गUमारेउU भा०¡॥ ु»मय पंथय »िरि कानन भारी । िेगिU मग¡U साथ नारि सयकयरमारी॥ .3॥ करि केरगUरि बन `ा§ न `ôर्§ । गUम स¡» चल¤गU `ô ुायसय गUôर्§॥ `ाब `गUा¡ ल»ि िग¡U पगय¡Uचार्§ । ¨िररब बगUôरि ियगUगिU सिLर नार्§॥ .4॥

puni siya¡ rŒma lakhana kara jorī, jamunahi kīnha pranŒmu bahorī. cale sasīya mudita dou bhŒī, rabitanujŒ kai karata baRŒī.1. pathika aneka milahiò maga jŒtŒ, kahahiò saprema dekhi dou bhrŒtŒ. rŒja lakhana saba aṅga tumhŒre¡, dekhi socu ati hṛdaya hamŒre ¡ .2. mŒraga calahu payŒdehi pŒe ¡, jyotiṣu jhµu¢ha hamŒre ¡ bhŒe ¡ . agamu panthu giri kŒnana bhŒrī, tehi maha ¡ sŒtha nŒri sukumŒrī.3.

दô0—०गिU बिˇि पŒ¡छ¤गU पýेम बस पयलक »ाि `लय नान। कहरपा¤सˇय ¨ेरर¤गU िि‹गUगिU कगिU बिनीि महदय बान॥ 112॥

ehi bidhi pµu ¡chahiò prema basa pulaka gŒta jalu naina , kṛpŒsindhu pherahi ò tinhahi kahi binīta mṛdu baina.112.

चौ0—`े पयर »ा¡व बस¤गU म» मागUीउ । िि‹गUगिU ना» सयर न»र सिगUागUीउ॥ केरगिU सयकहरिीउ केरगिU घारीउ बसा० । ˇ‹य पय‹यमय परम सयगUा०॥ .1॥ `ग¡U `ग¡U राम चरन चलि `ागUीउ । िि‹गU समान ुमराविि नागUीउ॥ पय‹यपंय` म» निकंU निवासी । िि‹गUगिU सरागU¤गU सयरपयरबासी॥ .2॥ `े भरि U नयन बिलôक¤गU रामगि U। सीिा ल„न सगिUि घानSयामगिU॥ `े सर सरिि राम ुव»ागU¤गU। िि‹गUगिU देव सर सरिि सरागU¤गU॥ .3॥ `ेगिU िLर िर पýभय बा˘U¤गU `ार्§ । कर¤गU कलपिLर िासय ब˙U‚ार्§॥ परसि राम पद पदयम परा»ा । मानिि भŒमि भŒरि नि` भा»ा॥ .4॥

je pura gŒ¡ va basahiò maga mŒhī ¡, tinhahi nŒga sura nagara sihŒhī ¡. kehi sukṛtī¡ kehi gharī¡ basŒe, dhanya punyamaya parama suhŒe.1. jaha¡ jaha¡ rŒma carana cali jŒhī ¡, tinha samŒna amarŒvati nŒhī ¡. punyapuñja maga nika¢a nivŒsī, tinhahi sarŒhahi ò surapurabŒsī.2. je bhari nayana bilokahi ò rŒmahi, sītŒ lakhana sahita ghanasyŒmahi. je sara sarita rŒma avagŒhahiò, tinhahi deva sara sarita sarŒhahi ò.3. jehi taru tara prabhu bai¢hahi ò jŒī, karahiò kalapataru tŒsu baRŒī. parasi rŒma pada paduma parŒgŒ, mŒnati bhµumi bhµuri nija bhŒgŒ.4.

दô0—छा¡गU कर¤गU घान बिबयˇ»न बरा¤गU सयमन सिगUा¤गU। दे„ि »िरि बन बिगU» मह» रामय चले म» `ा¤गU॥ 113॥

chŒ¡ ha karahiò ghana bibudhagana baraṣahiò sumana sihŒhiò, dekhata giri bana bihaga mṛga rŒmu cale maga jŒhi òòò.113.

चौ0—सीिा ल„न सगिUि रघायरार्§ । »ा¡व निकंU `ब निकस¤गU `ार्§॥ सयनि सब बाल बह् नर नारी । चल¤गU ियरि »हगUका`य बिसारी॥ .1॥ राम ल„न सिय रूरप निगUारी । पा§ नयन¨रलय गUô¤गU सय„ारी॥ स`ल बिलôचन पयलक सरीरा । सब भ० म»न दे„ि दô'U बीरा॥ .2॥ बरनि न `ा§ दसा िि‹गU केरी । लगिU `नय रंUक‹गU सयरमनि ÉेUरी॥ ०क‹गU ०क बôलि सि„ देगUीं । लôचन लागय लेगयU छन ०गUीउ॥ .3॥ रामगिU दे„ि ०क ुनयरा»े । चििवि चले `ा¤गU स¡» ला»े॥ ०क नयन म» छबि 'Uर ुानी। गUô¤गU सिथिल िन मन बर बानी॥ .4॥

sītŒ lakhana sahita raghurŒī, gŒ¡ va nika¢a jaba nikasahi ò jŒī. suni saba bŒla bṛddha nara nŒrī, calahi ò turata gṛhakŒju bisŒrī.1. rŒma lakhana siya rµupa nihŒrī, pŒi nayanaphalu hohi ò sukhŒrī. sajala bilocana pulaka sarīrŒ, saba bhae magana dekhi dou bīrŒ.2. barani na jŒi dasŒ tinha kerī, lahi janu raṅkanha suramani ḍherī. ekanha eka boli sikha dehī ¡, locana lŒhu lehu chana ehī ¡.3. rŒmahi dekhi eka anurŒge, citavata cale jŒhi ò sa ¡ga lŒge. eka nayana maga chabi ura Œnī, hohi ò sithila tana mana bara bŒnī.4.

दô0—०क दे„ि बं Uछा¡गU भलि ˙Uासि महदयल िहन पाि। कगU¤गU »वा¡§ु छिनयकयर Ÿामय »वनब ुब¤गU कि पýाि॥ 114॥

eka dekhi ba¢a chŒ ¡ ha bhali ḍŒsi mṛdula tṛna pŒta, kahahiò gavŒ¡ ia chinuku śramu gavanaba abahi ò ki prŒta.114.

चौ0—०क कलस भरि ुान¤गU पानी । ु¡च§ु नाथ कगU¤गU महदय बानी॥ सयनि पिýय बचन पýीिि ुिि दे„ी । राम कहरपाल सयसील बिसेाी॥ .1॥ `ानी Ÿामिि सीय मन मागUीउ । घारिक बिलंबय की‹गU बंU छागUीउ॥ मयदिि नारि नर दे„¤गU सôभा । रूरप ुनŒप नयन मनय लôभा॥ .2॥ ०कंUक सब सôगU¤गU चगय¡U ुôरा । रामचं…ý मय„ चंद चकôरा॥ िLरन िमाल बरन िनय सôगUा । दे„ि कôंिU मदन मनय मôगUा॥ .3॥ दामिनि बरन ल„न सय˘िU नीकेर । न„ सि„ सयभ» भाविे `ी केर॥ मयनिपंU कंिU‹गU कसेउ िŒनीरा । सôगU¤गU कर कमलनि ˇनय िीरा॥ .4॥

eka kalasa bhari Œnahi ò pŒnī, a ¡caia nŒtha kahahi ò mṛdu bŒnī. suni priya bacana prīti ati dekhī, rŒma kṛpŒla susīla biseṣī.1. jŒnī śramita sīya mana mŒhī ¡, gharika bilambu kīnha ba¢a chŒhī ¡. mudita nŒri nara dekhahiò sobhŒ, rµupa anµupa nayana manu lobhŒ.2. eka¢aka saba sohahiò cahu¡ orŒ, rŒmacandra mukha canda cakorŒ. taruna tamŒla barana tanu sohŒ, dekhata ko¢i madana manu mohŒ.3. dŒmini barana lakhana su¢hi nīke, nakha sikha subhaga bhŒvate jī ke. munipa¢a ka¢inha kase¡ tµunīrŒ, sohahi ò kara kamalani dhanu tīrŒ.4.

दô0—`ंUा मयकयरंU सीसनि सयभ» 'Uर भय` नयन बिसाल। सरद परब बिˇय बदन बर लसि Sवेद कन `ाल॥ 115॥

ja¢Œ muku¢a sīsani subhaga ura bhuja nayana bisŒla , sarada paraba bidhu badana bara lasata sveda kana jŒla.115. 454 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

चौ0—बरनि न `ा§ मनôगUर `ôरी । सôभा बगयUि थôरि मिि मôरी॥ राम ल„न सिय सयंदरिार्§ । सब चििव¤गU चिि मन मिि लार्§॥ .1॥ थकेर नारि नर पýेम पिुासे । मनगय¡U मह»ी मह» दे„ि दिुा से॥ सीय समीप »ýामििय `ागUीउ । पŒ¡छि ुिि सनेग¡U सकयरचागUीउ॥ .2॥ बार बार सब ला»¤गU पा०¡ । कगU¤गU बचन महदय सरल सयभा०¡॥ रा`कयरमारि बिनय गUम करगUीउ । ििय सयभाय¡ कछयU पŒ¡छि ˙UरगUीउ॥.3॥ Sवामिनि ुबिनय छमबि गUमारी । बिल»य न मानब `ानि »वा¡री॥ रा`कयरु¡र दô'U सगU` सलôने । §‹गU िेउ लगUी दयिि मरकि सôने॥ .4॥

barani na jŒi manohara jorī, sobhŒ bahuta thori mati morī. rŒma lakhana siya sundaratŒī, saba citavahi ò cita mana mati lŒī.1. thake nŒri nara prema piŒse, manahu¡ mṛgī mṛga dekhi diŒ se. sīya samīpa grŒmatiya jŒhī ¡,p µ u¡ chata ati saneha ¡ sakucŒhī ¡.2. bŒra bŒra saba lŒgahi ò pŒe¡, kahahi ò bacana mṛdu sarala subhŒe ¡. rŒjakumŒri binaya hama karahī¡, tiya subhŒya ¡ kachu pµu ¡ chata ḍarahī ¡.3. svŒmini abinaya chamabi hamŒrī, bilagu na mŒnaba jŒni gavŒ ¡ rī. rŒjakua¡ ra dou sahaja salone, inha te ¡ lahī duti marakata sone.4.

दô0—Sयामल »ौर किसôर बर संयदर सयामा ०ेन। सरद सर्बरीनाथ मय„य सरद सरôLरगU नान॥ 116॥

syŒmala gaura kisora bara sundara suṣamŒ aina, sarada sarbarīnŒtha mukhu sarada saroruha naina.116.

चौ0—कôंिU मनô` ल`ावनिगUारेU । सयमय„ि कगUगयU कô ुा¤गU ियगUारेU॥ सयनि सनेगUमय मं`यल बानी । सकयरची सिय मन मगय¡U मयसयकानी॥.1॥ िि‹गUगि Uबिलôकि बिलôकिि ˇरनी । दयगय¡U सकôच सकयरचिि बरबरनी॥ सकयरचि सपýेम बाल मह» नयनी । बôली मˇयर बचन पिकबयनी॥ .2॥ सगU` सयभाय सयभ» िन »ôरेU । नामय ल„नय लघाय देवर मôरेU॥ बगयUरि बदनय बिˇय ुंचल ÉUा¡की । पिय िन चिि§ भौउगU करि बा¡की॥.3॥ „ं`न मं`य ििरीछेU नयननि । नि` पिि कगेU'U िि‹गUगिU सिय¡ सयननि॥ भ§Z मयदिि सब »ýामबˇŒंUीउ । रंUक‹गU राय रासि `नय लŒंUीउ॥ .4॥

ko¢i manoja lajŒvanihŒre, sumukhi kahahu ko Œhi ò tumhŒre. suni sanehamaya mañjula bŒnī, sakucī siya mana mahu ¡ musukŒnī.1. tinhahi biloki bilokati dharanī, duhu ¡ sakoca sakucati barabaranī. sakuci saprema bŒla mṛga nayanī, bolī madhura bacana pikabayanī.2. sahaja subhŒya subhaga tana gore, nŒmu lakhanu laghu devara more. bahuri badanu bidhu añcala ḍhŒ ¡ kī, piya tana citai bhauṁha kari bŒ ¡ kī.3. khañjana mañju tirīche nayanani, nija pati kaheu tinhahi siya¡ sayanani. bhaī¡ mudita saba grŒmabadhµu¢ī¡, raṅkanha rŒya rŒsi janu lµu¢ī ¡.4.

दô0—ुिि सपýेम सिय पाय¡ परि बगयUबिˇि दे¤गU ुसीस। सदा सôगUा»िनि गUôगयU ियगU `ब ल»ि मगिU ुगिU सीस॥.117॥

ati saprema siya pŒya ¡ pari bahubidhi dehi ò asīsa, sadŒ sohŒgini hohu tumha jaba lagi mahi ahi sīsa.117.

चौ0—पारबिी सम पििपिýय गUôगŒU । देबि न गUम पर छा˙‚Uब छôगŒU॥ पयनि पयनि बिनय करिु कर `ôरी । `ौउ ०गिU मार» ¨िररिु बगUôरी॥ .1॥ दरसनय देब `ानि नि` दासी । ल„ीउ सीय¡ सब पýेम पिुासी॥ मˇयर बचन कगिU कगिU परििôाीउ । `नय कयरमयदिनीउ कौमयदीउ पôाीउ॥.2॥ िब¤गU ल„न रघायबर U Lर„ `ानी। पŒ¡छेU'U म»य लô»‹िगU महदय बानी॥ सयनि नारि नर भ० दय„ारी । पयलकिि »ाि बिलôचन बारी॥ .3॥ मिंUा मôदय मन भ० मलीने । बिˇि निˇि दी‹गU लेिU `नय छीने॥ समयÛिा करम »िि ˇीर`य की‹गUा । सôˇि सय»म म»य िि‹गU कगिU दी‹गUा॥.4॥

456 * ŚR’ RMACARITAMNASA* pŒrabatī sama patipriya hohµu, debi na hama para chŒRaba chohµu. puni puni binaya karia kara jorī, jau ¡ ehi mŒraga phiria bahorī.1. darasanu deba jŒni nija dŒsī, lakhī ¡ sīya ¡ saba prema piŒsī. madhura bacana kahi kahi paritoṣī¡, janu kumudinī ¡ kaumudī ¡ poṣī ¡.2. tabahiò lakhana raghubara rukha jŒnī, pµu ¡ cheu magu loganhi mṛdu bŒnī. sunata nŒri nara bhae dukhŒrī, pulakita gŒta bilocana bŒrī.3. mi¢Œ modu mana bhae malīne, bidhi nidhi dīnha leta janu chīne. samujhi karama gati dhīraju kīnhŒ, sodhi sugama magu tinha kahi dīnhŒ.4.

दô0—ल„न `ानकी सगिUि िब »वनय की‹गU रघायनाथ। ¨ेररेU सब पिýय बचन कगिU लि० ला§ मन साथ॥ .118॥

lakhana jŒnakī sahita taba gavanu kīnha raghunŒtha, phere saba priya bacana kahi lie lŒi mana sŒtha.118.

चौ0—¨िररि नारि नर ुिि पछििागUीउ । दाुगिU दôाय दे¤गU मन मागUीउ॥ सगिUि बिाद परसपर कगगUीउ । बिˇि करिब 'UलंेU सब ुगUगUीउ॥ .1॥ निपंU निरंUकयरस नि˘यUर निसंकŒर । `े¤गU ससि की‹गU सLर` सकलंकŒर॥ रूर„ कलपिLर सा»Lर „ारा । िे¤गU प˘U० बन रा`कयरमारा॥ .2॥ `ौउ पा §‹गUगिU दी‹गU बनबासŒ । की‹गU बादि बिˇि भô» बिलासŒ॥ ० बिचर¤गU म» बिनय पद˜ाना । रचे बादि बिˇि बागUन नाना॥ .3॥ ० मगिU पर¤गU ˙Uासि कयरस पािा । सयभ» से` कि सह`ि बिˇािा॥ िLरबर बास §‹गUगिU बिˇि दी‹गUा । ˇवल ˇाम रचि रचि Ÿामय की‹गUा॥ .4॥

phirata nŒri nara ati pachitŒhī¡, daiahi doṣu dehi ò mana mŒhī ¡. sahita biṣŒda parasapara kahahī¡, bidhi karataba ula¢e saba ahahī ¡¡.1. nipa¢a niraṅkusa ni¢hura nisaṅkµu, jehiò sasi kīnha saruja sakalaṅkµu. rµukha kalapataru sŒgaru khŒrŒ, tehiò pa¢hae bana rŒjakumŒrŒ.2. jau¡ pai inhahi dīnha banabŒsµu, kīnha bŒdi bidhi bhoga bilŒsµu. e bicarahiò maga binu padatrŒnŒ, race bŒdi bidhi bŒhana nŒnŒ.3. e mahi parahiò ḍŒsi kusa p ŒtŒ, subhaga seja kata sṛjata bidhŒtŒ. tarubara bŒsa inhahi bidhi dīnhŒ, dhavala dhŒma raci raci śramu kīnhŒ.4.

दô0—`ौउ ० मयनि पंU ˇर `ंिUल सयंदर सय˘िU सयकयरमार। बिबिˇ भा¡िि भŒान बसन बादि कि० करिार॥.119॥

jau¡ e muni pa¢a dhara ja¢ila sundara su¢hi sukumŒra , bibidha bhŒ ¡ ti bhµuṣana basana bŒdi kie karatŒra.119.

चौ0—`ौउ ० कंरद मŒल ¨रल „ागUीउ । बादि सयˇादि ुसन `» मागUीउ॥ ०क कगU¤गU ० सगU` सयगUा० । ुापय पý»ंU भ० बिˇि न बना०॥ .1॥ `ग¡U ल»ि बेद कगUी बिˇि करनी । Ÿावन नयन मन »ôचर बरनी॥ दे„गयU „ô`ि भयुन दस चारी । कग¡U ुस पयLरा कगUा¡ ुसि नारी॥ .2॥ की‹गU बगयUि Ÿाम ०ेक न ुा० । िे¤गU §रिा बन ुानि दयरा०॥ .3॥ ०क कगU¤गU गUम बगयUि न`ान¤गU । ुापयगिU परम ˇ‹य करि मान¤गU॥ िे पयनि पय‹यपयं` गUम ले„े । `े दे„¤गU दे„िगU¤गU `ि‹गU दे„े॥ .4॥

jau¡ e kanda mµula phala khŒhī¡, bŒdi sudhŒdi asana jaga mŒhī ¡. eka kahahiò e sahaja suhŒe, Œpu praga¢a bhae bidhi na banŒe.1. jaha¡ lagi beda kahī bidhi karanī, śravana nayana mana gocara baranī. dekhahu khoji bhuana dasa cŒrī, kaha ¡ asa puruṣa kahŒ ¡ asi nŒrī.2. inhahi dekhi bidhi manu anurŒgŒ, pa¢atara joga banŒvai lŒgŒ. kīnha bahuta śrama aika na Œe, tehi ò iriṣŒ bana Œni durŒe.3. eka kahahiò hama bahuta na jŒnahi ò, Œpuhi parama dhanya kari mŒnahi ò. te puni punyapuñja hama lekhe, je dekhahiò dekhihahi ò jinha dekhe.4. 458 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

दô0—०गिU बिˇि कगिU कगिU बचन पिýय ले¤गU नयन भरि नीर। किमि चलिगU¤गU मार» ु»म सय˘िU सयकयरमार सरीर॥.120॥

ehi bidhi kahi kahi bacana priya lehi ò nayana bhari nīra, kimi calihahi ò mŒraga agama su¢hi sukumŒra sarīra.120.

चौ0—नारि सनेगU बिकल बस गUôगUीउ । चक§Z सा¡Ûा समय `नय सôगUीउ॥ महदय पद कमल क˘िUन म»य`ानी। »गUबरि NUदय¡ कगU¤गU बर बानी॥ .1॥ परसि महदयल चरन ुLरनारेU । सकयरचिि मगिU `िमि NUदय गUमारेU॥ `ौउ `»दीस §‹गUगिU बनय दी‹गUा । कस न सयमनमय मार»य की‹गUा॥ .2॥ `ौउ मा»ा पा§ु बिˇि पागUीउ । ० र„िु¤गU स„ि ुा¡„ि‹गU मागUीउ॥ `े नर नारि न ुवसर ुा० । िि‹गU सिय रामय न दे„न पा०॥ .3॥ सयनि सयरूरपय बŒÛा¤गU ुकयरलार्§ । ुब ल»ि »० कगUा¡ ल»ि भार्§॥ समरथ ˇा§ बिलôक¤गU `ार्§ । पýमयदिि ¨िरर¤गU `नम¨रलय पार्§॥ .4॥

nŒri saneha bikala basa hohī ¡, cakaī ¡ sŒ ¡ jha samaya janu sohī ¡. mṛdu pada kamala ka¢hina magu jŒnī, gahabari hṛdaya ¡ kahahi ò bara bŒnī.1. parasata mṛdula carana arunŒre, sakucati mahi jimi hṛdaya hamŒre. jau¡ jagadīsa inhahi banu dīnhŒ, kasa na sumanamaya mŒragu kīnhŒ.2. jau¡ mŒgŒ pŒia bidhi pŒhī ¡, e rakhiahi ò sakhi Œ ¡ khinha mŒhī ¡. je nara nŒri na avasara Œe, tinha siya rŒmu na dekhana pŒe.3. suni surµupu bµujhahi ò akulŒī, aba lagi gae kahŒ ¡ lagi bhŒī. samaratha dhŒi bilokahiò jŒī, pramudita phirahi ò janamaphalu pŒī.4.

दô0—ुबला बालक बह् `न कर मी`¤गU पछििा¤गU। गUô¤गU पýेमबस लô» §मि रामय `गUा¡ `ग¡U `ा¤गU॥ .121॥

abalŒ bŒlaka bṛddha jana kara mījahi ò pachitŒhi ò. hohiò premabasa loga imi rŒmu jahŒ ¡ jaha ¡ jŒhi ò.121.

चौ0—»ाव¡ »ाव¡ ुस गUô§ ुनंदŒ । दे„ि भानयकयरल काररव चंदŒ॥ `े कछयU समाचार सयनि पाव¤गU । िे नहप रानिगिU दôसय ल»ाव¤गU॥ .1॥ कगU¤गU ०क ुिि भल नरनागŒU । दी‹गU गUमगिU `ô§ लôचन लागŒU॥ कगU¤गU परसपर U लô» लô»ा§Z । बािेउ सरल सनेगU सयगUा§Z॥ .2॥ िे पििय मािय ˇ‹य `ि‹गU `ा० । ˇ‹य सô न»Lर `गUा¡ िेउ ुा०॥ ˇ‹य सô देसय सालय बन »ा“¡र । `ग¡U `ग¡U `ा¤गU ˇ‹य सô§ ˘Uा“¡र॥ .3॥ सय„य पाय'U बिरंUचि रचि िेगUी । ० `ेगिU केर सब भा¡िि सनेगUी॥ राम ल„न पथि कथा सयगUार्§ । रगUी सकल म» कानन छार्§॥ .4॥

gŒva¡ gŒva¡ asa hoi anandµu, dekhi bhŒnukula kairava candµu. je kachu samŒcŒra suni pŒvahiò, te nṛpa rŒnihi dosu lagŒvahi ò.1. kahahiò eka ati bhala naranŒhµu, dīnha hamahi joi locana lŒhµu. kahahiò parasapara loga logŒī ¡, bŒte¡ sarala saneha suhŒī ¡.2. te pitu mŒtu dhanya jinha jŒe, dhanya so nagaru jahŒ ¡ te ¡ Œe. dhanya so desu sailu bana gŒµu ¡, jaha¡ jaha ¡ jŒhi ò dhanya soi ¢hŒµu ¡ .3. sukhu pŒyau birañci raci tehī, e jehi ke saba bhŒ ¡ ti sanehī. rŒma lakhana pathi kathŒ suhŒī, rahī sakala maga kŒnana chŒī.4.

दô0—०गिU बिˇि रघायकयरल कमल रबि म» लô»‹गU सय„ देि। `ा¤गU चले दे„ि बिपिन सिय सौमि˜िा समेि॥ .122॥

460 * ŚR’ RMACARITAMNASA* ehi bidhi raghukula kamala rabi maga loganha sukha deta, jŒhiò cale dekhata bipina siya saumitri sameta.122.

चौ0—ुा»ें रामय ल„नय बने पाछेउU । िापस बेा बिरा`ि काछेउU॥ 'Uभय बीच सिय सôगUिि कारसेउ । बýrा् `ीव बिच माया `ासेउ॥ .1॥ बगयUरि कगU'¡U छबि `सि मन बसर्§ । `नय मˇय मदन मŠय रिि लसर्§॥ 'Uपमा बगयUरि कगU'U¡ `िय¡ `ôगUी । `नय बयˇ बिˇय बिच रôगिUनि सôगUी॥ .2॥ पýभय पद रेU„ बीच बिच सीिा । ˇरिि चरन म» चलिि सभीिा॥ सीय राम पद ुंक बरा०¡ ।ल„न चल¤गU म»य दागिUन ला०¡॥ .3॥ राम ल„न सिय पýीिि सयगUार्§ । बचन ु»ôचर किमि कगिU `ार्§॥ „» मह» म»न दे„ि छबि गUôगUीउ । लि० चôरि चिि राम बंUôगUीउ॥ .4॥

Œge¡ rŒmu lakhanu bane pŒche¡, tŒpasa beṣa birŒjata kŒche ¡. ubhaya bīca siya sohati kaise¡, brahma jīva bica mŒyŒ jaise ¡.1. bahuri kahau¡ chabi jasi mana basaī, janu madhu madana madhya rati lasaī. upamŒ bahuri kahau¡ jiya¡ johī, janu budha bidhu bica rohini sohī.2. prabhu pada rekha bīca bica sītŒ, dharati carana maga calati sabhītŒ. sīya rŒma pada aṅka barŒe¡, lakhana calahi ò magu dŒhina lŒe ¡.3. rŒma lakhana siya prīti suhŒī, bacana agocara kimi kahi jŒī. khaga mṛga magana dekhi chabi hohī¡, lie cori cita rŒma ba¢ohī ¡.4.

दô0—`ि‹गU `ि‹गU दे„े पथिक पिýय सिय समेि दô'U भा§। भव म»य ु»मय ुनंदय िे§ बिनय Ÿाम रगेU सिरा§॥ 123॥

jinha jinha dekhe pathika priya siya sameta dou bhŒi, bhava magu agamu anandu tei binu śrama rahe sirŒi.123.

चौ0—ु`गय¡U `ासय 'Uर सपनेगय¡U का“र । बसगय¡U ल„नय सिय रामय बंUा“र॥ राम ˇाम पथ पा§गिU सôर्§ । `ô पथ पाव कबगय¡U मयनि कôर्§॥ .1॥ िब रघायबीर Ÿामिि सिय`ानी। दे„ि निकंU बंयU सीिल पानी॥ िग¡U बसि कंरद मŒल ¨रल „ार्§ । पýाि नगUा§ चले रघायरार्§॥ .2॥ दे„ि बन सर साल सयगUा० । बालमीकि ुाŸाम पýभय ुा०॥ राम दी„ मयनि बासय सयगUावन । सयंदर »िरि काननय `लय पावन॥ .3॥ सरनि सरô` बिंUप बन ¨Œरले ।»यं`ि मं`य मˇयप रस भŒले॥ „» मह» बिपयल कôलागUल करगUीउ । बिरगिUि बार मयदिि मन चरगUीउ॥ .4॥

ajahu¡ jŒsu ura sapanehu¡ kŒµu, basahu¡ lakhanu siya rŒmu ba¢Œµu. rŒma dhŒma patha pŒihi soī, jo patha pŒva kabahu ¡ muni koī.1. taba raghubīra śramita siya jŒnī, dekhi nika¢a ba¢u sītala pŒnī. taha¡ basi kanda mµula phala khŒī, prŒta nahŒi cale raghurŒī.2. dekhata bana sara saila suhŒe, bŒlamīki Œśrama prabhu Œe. rŒma dīkha muni bŒsu suhŒvana, sundara giri kŒnanu jalu pŒvana.3. sarani saroja bi¢apa bana phµule, guñjata mañju madhupa rasa bhµule. khaga mṛga bipula kolŒhala karahī¡, birahita baira mudita mana carahī ¡.4.

दô0—सयचि सयंदर ुाŸामय निर„ि गUरो रा`िवनेन। सयनि रघायबर ुा»मनय मयनि ुा»ेउ ुाय'U लेन॥ 124॥

suci sundara Œśramu nirakhi haraṣe rŒjivanena, suni raghubara Œgamanu muni Œge ¡ Œyau lena.124.

चौ0—मयनि कगय¡U राम दं˙Uवि की‹गUा । ुासिरबादय बिपýबर दी‹गUा॥ दे„ि राम छबि नयन `य˙‚Uाने । करि सनमानय ुाŸाम¤गU ुाने॥ .1॥ मयनिबर ुििथि पýानपिýय पा० । कंरद मŒल ¨रल मˇयर म»ा०॥ सिय सौमि˜िा राम ¨रल „ा० । िब मयनि ुाŸाम दि० सयगUा०॥ .2॥ बालमीकि मन ुान¡दय भारी । मं»ल मŒरिि नयन निगUारी॥ िब कर कमल `ôरि रघायरार्§ । बôले बचन Ÿावन सय„दार्§॥ .3॥ ियगU ˜िाकाल दरसी मयनिनाथा । बिSव बदर `िमि ियगUरेउU गUाथा॥ ुस कगिU पýभय सब कथा ब„ानी । `ेगिU `ेगिU भा¡िि दी‹गU बनय रानी॥ .4॥

462 * ŚR’ RMACARITAMNASA* muni kahu¡ rŒma daṁḍavata kīnhŒ, ŒsirabŒdu biprabara dīnhŒ. dekhi rŒma chabi nayana juRŒne, kari sanamŒnu Œśramahi ò Œne.1. munibara atithi prŒnapriya pŒe, kanda mµula phala madhura magŒe. siya saumitri rŒma phala khŒe, taba muni Œśrama die suhŒe.2. bŒlamīki mana Œna¡ du bhŒrī, maṅgala mµurati nayana nihŒrī. taba kara kamala jori raghurŒī, bole bac ana śravana sukhadŒī.3. tumha trikŒla darasī muninŒthŒ, bisva badara jimi tumhare ¡ hŒthŒ. asa kahi prabhu saba kathŒ bakhŒnī, jehi jehi bhŒ ¡ ti dīnha banu rŒnī.4.

दô0—िाि बचन पयनि मािय गिUि भा§ भरि ुस रा'U। मô कगय¡U दरस ियगUार पýभय सबय मम पय‹य पýभा'U॥ 125॥

tŒta bacana puni mŒtu hita bhŒi bharata asa rŒu, mo kahu¡ darasa tumhŒra prabhu sabu mama punya prabhŒu.125.

चौ0—दे„ि पाय मयनिराय ियगUारेU । भ० सयकहरि सब सय¨रल गUमारेU॥ ुब `ग¡U रा'Uर ुायसय गUôर्§ । मयनि 'Uदबे»य न पावा कôर्§॥ .1॥ मयनि िापस `ि‹गU िेउ दय„य लगUगUीउ । िे नरेUस बिनय पावक दगUगUीउ॥ मं»ल मŒल बिपý परििôाŒ । दगU§ कôंिU कयरल भŒसयर रôाŒ॥ .2॥ ुस `िय¡ `ानि कगिUु सô§ ˘Uा“¡र । सिय सौमि˜िा सगिUि `ग¡U `ा“¡र॥ िग¡U रचि Lरचिर U परन िहन साला । बासय करौउ कछयU काल कहरपाला॥ .3॥ सगU` सरल सयनि रघायबर बानी । साˇय साˇय बôले मयनि ‚यानी॥ कस न कगUगयU ुस रघायकयरलकेरिŒ । ियगU पालक संिि Ÿायिि सेिŒ॥.4॥

dekhi pŒya munirŒya tumhŒre, bhae sukṛta saba suphala hamŒre, aba jaha¡ rŒura Œyasu hoī, muni udabegu na pŒvai koī.1. muni tŒpasa jinha te¡ dukhu lahahī ¡, te naresa binu pŒvaka dahahī ¡. maṅgala mµula bipra paritoṣµu, dahai ko¢i kula bhµusura roṣµu.2. asa jiya¡ jŒni kahia soi ¢hŒµu ¡, siya saumitri sahita jaha ¡ jŒµu ¡. taha¡ raci rucira parana tṛna sŒlŒ, bŒsu karau ¡ kachu kŒla kṛpŒlŒ.3. sahaja sarala suni raghubara bŒnī, sŒdhu sŒdhu bole muni gyŒnī. kasa na kahahu asa raghukulaketµu, tumha pŒlaka santata śruti setµu.4.

छंU0—Ÿायिि सेिय पालक राम ियगU `»दीस माया `ानकी। `ô सह`िि `»य पालिि गUरिि Lर„ पा§ कहरपानिˇान की॥ `ô सगUससीसय ुगUीसय मगिUˇLर ल„नय सचराचर ˇनी। सयर का` ˇरि नररा` िनय चले दलन „ल निसिचर ुनी॥

Chaṁ.: śruti setu pŒlaka rŒma tumha jagadīsa mŒyŒ jŒnakī , jo sṛjati jagu pŒlati harati rukha pŒi kṛpŒnidhŒna kī . jo sahasasīsu ahīsu mahidharu lakhanu sacarŒcara dhanī , sura kŒja dhari nararŒja tanu cale dalana khala nisicara anī.

सो0—राम सरूरप ियगUार बचन ु»ôचर बय्िपर। ुबि»ि ुकथ ुपार नेिि नेिि निि नि»म कगU॥ 126॥

rŒma sarµupa tumhŒra bacana agocara buddhipara, abigata akatha apŒra neti neti nita nigama kaha.126.

चौ0—`»य पे„न ियगU दे„निगUारेU । बिˇि गUरि संभय नचावनिगUारेU॥ िे' U न `ान¤गU मरमय ियगUारा । ुौLर ियगUगिU कô `ाननिगUारा॥ .1॥ सô§ `ान§ `ेगिU देगयU `नार्§ । `ानि ियगUगि UियगU§ गUô§ `ार्§॥ ियगUरिगिU कहरपा¡ ियगUगिU रघायनंदन । `ान¤गU भ»ि भ»ि 'Uर चंदन॥ .2॥ चिदानंदमय देगU ियगUारी । बि»ि बिकार `ान ुˇिकारी॥ नर िनय ˇरेUगय संि सयर का`ा । कगUगयU करगयU `स पýाकहरि रा`ा॥ .3॥ राम दे„ि सयनि चरिि ियगUारेU । `˙‚U मôगU¤गU बयˇ गUô¤गU सय„ारेU॥ ियगU `ô कगUगयU करगयU सबय सा¡चा । `स काछिु िस चागिUु नाचा॥ .4॥

jagu pekhana tumha dekhanihŒre, bidhi hari sambhu nacŒvanihŒre. teu na jŒnahi ò maramu tumhŒrŒ, auru tumhahi ko jŒnanihŒrŒ.1. soi jŒnai jehi dehu janŒī, jŒnata tumhahi tumhai hoi jŒī. tumharihi kṛpŒ¡ tumhahi raghunandana, jŒnahiò bhagata bhagata ura candana.2. cidŒnandamaya deha tumhŒrī, bigata bikŒra jŒna adhikŒrī. nara tanu dharehu santa sura kŒjŒ, kahahu karahu jasa prŒkṛta rŒjŒ.3. rŒma dekhi suni carita tumhŒre, jaRa mohahi ò budha hohi ò sukhŒre. tumha jo kahahu karahu sabu sŒ ¡cŒ, jasa kŒchia tasa cŒhia nŒcŒ.4.

दô0—पŒ¡छेUगयU मôगिU कि रगUौउ कग¡U माउ पŒ¡छि सकयरचा'¡U। `ग¡U न गUôगयU िग¡U देगयU कगिU ियगUगिU दे„ावौउ ˘Uा'¡U॥ 127॥

pµu¡ chehu mohi ki rahau ¡ kaha ¡ mai ò pµu ¡ chata sakucŒu ¡, jaha¡ na hohu taha ¡ dehu kahi tumhahi dekhŒvau ¡ ¢hŒu¡ .127.

चौ0—सयनि मयनि बचन पýेम रस साने । सकयरचि राम मन मगय¡U मयसयकाने॥ बालमीकि गU¡सि कगU¤गU बगUôरी । बानी मˇयर ुमिु रस बôरी॥ .1॥ सयनगयU राम ुब कगU'¡U निकेरिा । `गUा¡ बसगयU सिय ल„न समेिा॥ `ि‹गU केर Ÿावन समय…ý स माना । कथा ियगUारि सयभ» सरि नाना॥ .2॥ भर¤गU निरंUिर गUô¤गU न पŒरेU ।िि‹गU केर गिUय ियगU कगय¡U »हगU रूररेU॥ लôचन चािक `ि‹गU करि रा„े । रगU¤गU दरस `लˇर ुभिलाो॥ .3॥ निदर¤गU सरिि ¤सˇय सर भारी । रूरप ¤बदय `ल गUô¤गU सय„ारी॥ िि‹गU केउर NUदय सदन सय„दायक । बसगयU बंˇय सिय सगU रघायनायक॥.4॥

suni muni bacana prema rasa sŒne, sakuci rŒma mana mahu ¡ musukŒne. bŒlamīki ha¡ si kahahiò bahorī, bŒnī madhura amia rasa borī.1. sunahu rŒma aba kahau¡ niketŒ, jahŒ¡ basahu siya lakhana sametŒ. jinha ke śravana samudra samŒnŒ, kathŒ tumhŒri subhaga sari nŒnŒ.2. bharahiò nirantara hohi ò na pµure, tinha ke hiya tumha kahu ¡ gṛha rµure. locana cŒtaka jinha kari rŒkhe, rahahiò darasa jaladhara abhilŒṣe.3. nidarahiò sarita sindhu sara bhŒrī, rµupa bindu jala hohi ò sukhŒrī. tinha ke¡ hṛdaya sadana sukhadŒyaka, basahu bandhu siya saha raghunŒyaka.4.

दô0—`सय ियगUार मानस बिमल गंUसिनि `ीगUा `ासय। मयकिागUल »यन »न चयन§ राम बसगयU गिUय¡ िासय॥ 128॥

jasu tumhŒra mŒnasa bimala haṁsini jīhŒ jŒsu, mukatŒhala guna gana cunai rŒma basahu hiya ¡ tŒsu.128.

चौ0—पýभय पýसाद सयचि सयभ» सयबासा । सादर `ासय लगU§ निि नासा॥ ियगUगिU निबेदिि भô`न करगUीउ । पýभय पýसाद पंU भŒान ˇरगUीउ॥ .1॥ सीस नव¤गU सयर »यLरU mि` दे„ी । पýीिि सगिUि करि बिनय बिसेाी॥ कर निि कर¤गU राम पद पŒ`ा । राम भरôस NUदय¡ न¤गU दŒ`ा॥ .2॥ चरन राम िीरथ चलि `ागUीउ । राम बसगयU िि‹गU केर मन मागUीउ॥ मं˜ारा`य निि `प¤गU ियगUारा । पŒ`¤गU ियगUगिU सगिUि परिवारा॥ .3॥ िरपन गUôम कर¤गU बिˇि नाना । बिपý `ेवा¡§ दे¤गU बगयU दाना॥ ियग U िेउ ुˇिक »यरगिU `िय¡`ानी। सकल भाय¡ सेव¤गU सनमानी॥ .4॥

prabhu prasŒda suci subhagasubŒsŒ, sŒdara jŒsu lahai nita nŒsŒ. tumhahi nibedita bhojana karahī ¡, prabhu prasŒda pa¢a bhµuṣana dharahī¡.1. 466 * ŚR’ RMACARITAMNASA* sīsa navahiò sura guru dvija dekhī, prīti sahita kari binaya biseṣī. kara nita karahi ò rŒma pada pµujŒ, rŒma bharosa hṛdaya ¡ nahi ò dµujŒ.2. carana rŒma tīratha cali jŒhī ¡, rŒma basahu tinha ke mana mŒhī ¡. mantrarŒju nita japahi ò tumhŒrŒ, pµujahi ò tumhahi sahita parivŒrŒ.3. tarapana homa karahiò bidhi nŒnŒ, bipra jevŒ ¡ i dehi ò bahu dŒnŒ. tumha te¡ adhika gurahi jiya¡ jŒnī, sakala bhŒya ¡ sevahi ò sanamŒnī.4.

दô0—सबय करि मा»¤गU ०क ¨रलय राम चरन रिि गUô'U। िि‹गU केउर मन मंदिर बसगयU सिय रघायनंदन दô'U॥ 129॥

sabu kari mŒgahi ò eka phalu rŒma carana rati hou, tinha ke¡ mana mandira basahu siya raghunandana dou.129.

चौ0—काम कôगU मद मान न मôगUा । लôभ न छôभ न रा» न …ýôगUा॥ `ि‹गU केउर कपंU दंभ न¤गU माया । िि‹गU केउर NUदय बसगयU रघायराया॥ .1॥ सब केर पिýय सब केर गिUिकारी । दय„ सय„ सरिस पýसंसा »ारी॥ कगU¤गU सˆय पिýय बचन बिचारी । `ा»ि सôवि सरन ियगUारी॥ .2॥ ियगUगि U छा˙ि‚U »िि दŒसरि नागUीउ । राम बसगयU िि‹गU केर मन मागUीउ॥ `ननी सम `ान¤गU परनारी । ˇनय पराव बिा िेउ बिा भारी॥ .3॥ `े गUरा¤गU पर संपिि दे„ी । दय„िि गUô¤गU पर Uबिपिि बिसेाी॥ `ि‹गUगिU राम ियगU पýानपिुारेU । िि‹गU केर मन सयभ सदन ियगUारेU॥ .4॥

kŒma koha mada mŒna na mohŒ, lobha na chobha na rŒga na drohŒ. jinha ke¡ kapa¢a dambha nahiò mŒyŒ, ti nha ke ¡ hṛdaya basahu raghurŒyŒ.1. saba ke priya saba ke hitakŒrī, dukha sukha sarisa prasaṁsŒ gŒrī. kahahiò satya priya bacana bicŒrī, jŒgata sovata sarana tumhŒrī.2. tumhahi chŒRi gati dµusari nŒhī ¡, rŒma basahu tinha ke mana mŒhī ¡. jananī sama jŒnahiò paranŒrī, dhanu parŒva biṣa te ¡ biṣa bhŒrī.3. je haraṣahiò para sampati dekhī, dukhita hohi ò para bipati biseṣī. jinhahi rŒma tumha prŒnapiŒre, tinha ke mana subha sadana tumhŒre.4.

दô0—Sवामि स„ा पििय मािय »यर `ि‹गU केर सब ियगU िाि। मन मंदिर िि‹गU केउर बसगयU सीय सगिUि दô'U भýाि॥ 130॥

svŒmi sakhŒ pitu mŒtu gura jinha ke saba tumha tŒta, mana mandira tinha ke ¡ basahu sīya sahita dou bhrŒta.130.

चौ0—ुव»यन ि`ि सब केर »यन »गUगUीउ । बिपý ˇेनय गिUि संकंU सगUगUीउ॥ नीिि निपयन `ि‹गU क§ `» लीका । घार ियगUार िि‹गU कर मनय नीका॥ .1॥ »यन ियगUार U समयÛा§ नि`दôसा । `ेगिU सब भा¡िि ियगUार भरôसा॥ राम भ»ि पिýय ला»¤गU `ेगUी । िेगिU 'Uर बसगय सगिUि बादेगUी॥ .2॥ `ािि पा¡िि ˇनय ˇरमय ब˙‚Uार्§ । पिýय परिवार सदन सय„दार्§॥ सब ि`ि ियगUगिU रगU§ 'Uर लार्§ । िेगिU केर NUदय¡ रगUगयU रघायरार्§॥ .3॥ सर»य नरकयर ुपबर»य समाना । `ग¡U िग¡U दे„ ˇरें ˇनय बाना॥ करम बचन मन रा'Uर चेरा । राम करगयU िेगिU केउर 'Uर ˙ेUरा॥ .4॥

avaguna taji saba ke guna gahahī¡, bipra dhenu hita saṅka¢a sahahī ¡. nīti nipuna jinha kai jaga līkŒ, ghara tumhŒra tinha kara manu nīkŒ.1. guna tumhŒra samujhai nija dosŒ, jehi saba bhŒ ¡ ti tumhŒra bharosŒ. rŒma bhagata priya lŒgahi ò jehī, tehi ura basahu sahita baidehī.2. jŒti pŒ¡ ti dhanu dharamu baRŒī, priya parivŒra sadana sukhadŒī. saba taji tumhahi rahai ura lŒī, tehi ke hṛdaya ¡ rahahu raghurŒī.3. saragu naraku apabaragu samŒnŒ, jaha¡ taha¡ dekha dhare ¡ dhanu bŒnŒ. karama bacana mana rŒura cerŒ, rŒma karahu tehi ke ¡ ura ḍerŒ.4.

दô0—`ागिU न चागिUु कबगय¡U कछयU ियगU सन सगU` सनेगयU। बसगयU निरंUिर िासय मन सô रा'Uर नि` »ेगयU॥ 131॥

jŒhi na cŒhia kabahu¡ kachu tumha sana sahaja sanehu, basahu nirantara tŒsu mana so rŒura nija gehu.131.

चौ0—०गिU बिˇि मयनिबर भवन दे„ा० । बचन सपýेम राम मन भा०॥ कगU मयनि सयनगयU भानयकयरलनायक । ुाŸाम कगU'¡U समय सय„दायक॥.1॥ चि˜ाकŒरंU »िरि करगयU निवासŒ । िगU¡ ियगUार सब भा¡िि सयपासŒ॥ सालय सयगUावन कानन चारूर । करि केरगUरि मह» बिगU» बिगUारूर॥ .2॥ नदी पयनीि पयरान ब„ानी । ु˜िापिýया नि` िपबल ुानी॥ सयरसरि ˇार ना'¡U मंदाकिनि । `ô सब पािक पôिक ˙Uाकिनि॥ .3॥ ु˜िा ुादि मयनिबर बगयU बसगUीउ । कर¤गU `ô» `प िप िन कसगUीउ॥ चलगयU स¨रल Ÿाम सब कर करगŒU । राम देगयU »ौरव »िरिबरगŒU॥ .4॥

ehi bidhi munibara bhavana dekhŒe, bacana saprema rŒma mana bhŒe. kaha muni sunahu bhŒnukulanŒyaka, Œśrama kahau¡ samaya sukhadŒyaka.1. citrakµu¢a giri karahu nivŒsµu, taha ¡ tumhŒra saba bhŒ ¡ ti supŒsµu. sailu suhŒvana kŒnana cŒrµu, kari kehari mṛga bihaga bihŒrµu.2. nadī punīta purŒna bakhŒnī, atripriyŒ nija tapabala Œnī. surasari dhŒra nŒu¡ mandŒkini, jo saba pŒtaka potaka ḍŒkini.3. atri Œdi munibara bahu basahī¡, karahi ò joga japa tapa tana kasahī ¡. calahu saphala śrama saba kara karahµu,rŒma dehu gaurava giribarahµu.4.

दô0—चि˜ाकŒरंU मगिUमा ुमिि कगUी मगUामयनि »ा§। ुा§ नगUा० सरिि बर सिय समेि दô'U भा§॥ 132॥

citrakµu¢a mahimŒ amita kahī mahŒmuni gŒi , Œi nahŒe sarita bara siya sameta dou bhŒi.132.

चौ0—रघायबर कगेU'U ल„न भल घांŒU । करगयU किगय¡U ुब ˘UागUर ˘UांŒU॥ ल„न दी„ पय 'Uिर करारा । चगय¡U दिसि ¨िररेU'U ˇनया `िमि नारा॥ .1॥ नदी पनच सर सम दम दाना । सकल कलया कलि सा'U` नाना॥ चि˜ाकŒरंU `नय ुचल ुगेUरी । चयक§ न घाि मार मय˘Uभेरी॥ .2॥ ुस कगिU ल„न ˘Uा'¡U दे„रावा । थलय बिलôकि रघायबर सय„य पावा॥ रमे'U राम मनय देव‹गU `ाना। चले सगिUि सयर थपिि पýˇाना॥ .3॥ कôल किराि बेा सब ुा० । रचे परन िहन सदन सयगUा०॥ बरनि न `ा¤गU मं`य दय§ साला । ०क ललिि लघाय ०क बिसाला॥ .4॥

raghubara kaheu lakhana bhala ghŒ¢µu, karahu katahu ¡ aba ¢hŒhara ¢hŒ¢µu. lakhana dīkha paya utara karŒrŒ, cahu¡ disi phireu dhanuṣa jimi nŒrŒ.1. nadī panaca sara sama dama dŒnŒ, sakala kaluṣa kali sŒuja nŒnŒ. citrakµu¢a janu acala aherī, cukai na ghŒta mŒra mu¢habherī.2. asa kahi lakhana ¢hŒu¡ dekharŒvŒ, thalu biloki raghubara sukhu pŒvŒ. rameu rŒma manu devanha jŒnŒ, cale sahita sura thapati pradhŒnŒ.3. kola kirŒta beṣa saba Œe, race parana tṛna sadana suhŒe. barani na jŒhi ò mañju dui sŒlŒ, eka lalita laghu eka bisŒlŒ.4.

दô0—ल„न `ानकी सगिUि पýभय रा`ि Lरचिर निकेरि। सôगU मदनय मयनि बेा `नय रिि रिियरा` समेि॥ 133॥

lakhana jŒnakī sahita prabhu rŒjata rucira niketa , soha madanu muni beṣa janu rati riturŒja sameta.133.

चौ0—ुमर ना» ¤कनर दिसिपाला । चि˜ाकŒरंU ुा० िेगिU काला॥ राम पýनामय की‹गU सब कागŒU । मयदिि देव लगिU लôचन लागŒU॥ .1॥ बराि सयमन कगU देव समा`Œ । नाथ सनाथ भ० गUम ुा`Œ॥ करि बिनिी दय„ दयसगU सयना० । गUरािि नि` नि` सदन सिˇा०॥ .2॥ चि˜ाकŒरंU रघायनंदनय छा० । समाचार सयनि सयनि मयनि ुा०॥ ुावि दे„ि मयदिि मयनिबंहदा । की‹गU दं˙Uवि रघायकयरल चंदा॥ .3॥ मयनि रघायबरगिU ला§ 'Uर लेगUीं । सय¨रल गUôन गिUि ुासिा देगUीउ॥ सिय सौमि˜िा राम छबि दे„¤गU । साˇन सकल स¨रल करि ले„¤गU॥ .4॥

amara nŒga kiṁnara disipŒlŒ, citrakµu¢a Œe tehi kŒlŒ. rŒma pranŒmu kīnha saba kŒhµu, mudita deva lahi locana lŒhµu.1. baraṣi sumana kaha deva samŒjµu, nŒtha sanŒtha bhae hama Œjµu. kari binatī dukha dusaha sunŒe, haraṣita nija nija sadana sidhŒe.2. citrakµu¢a raghunandanu chŒe, samŒcŒra suni suni muni Œe. Œvata dekhi mudita munibṛndŒ, kīnha daṁḍavata raghukula candŒ.3. muni raghubarahi lŒi ura lehī ¡, suphala hona hita Œsiṣa dehī ¡. siya saumitri rŒma chabi dekhahi ò, sŒdhana sakala saphala kari lekhahi ò.4.

दô0—`था`ô» सनमानि पýभय बिदा कि० मयनिबहंद। कर¤गU `ô» `प `ा» िप नि` ुाŸाम‹िगU सयछंUद॥ 134॥

jathŒjoga sanamŒni prabhu bidŒ kie munibṛnda, karahiò joga japa jŒga tapa nija Œśramanhi suchanda.134.

चौ0—यगU सयˇि कôल किराि‹गU पार्§ । गUरो `नय नव निˇि घार ुार्§॥ कंरद मŒल ¨रल भरि भरि दôना । चले रंUक `नय लŒंUन सôना॥ .1॥ िि‹गU मग¡U `ि‹गU दे„े दô'U भýािा । ुपर िि‹गUगि पŒ¡छ¤गU म»य `ािा॥ कगUि सयनि रघायबीर निकार्§ । ुा§ सब‹िगU दे„े रघायरार्§॥ .2॥ कर¤गU `ôगUाLर भेंंU ˇरि ुा»े । पýभयगिU बिलôक¤गU ुिि ुनयरा»े॥ चि˜ा लि„े `नय `ग¡U िग¡U ˘UाÉ‚ेU । पयलक सरीर नयन `ल बाÉ‚ेU॥ .3॥ राम सनेगU म»न सब `ाने । कगिU पिýय बचन सकल सनमाने॥ पýभयगिU `ôगUारि बगUôरि बगUôरी । बचन बिनीि कगU¤गU कर `ôरी॥ .4॥

yaha sudhi kola kirŒtanha pŒī, haraṣe janu nava nidhi ghara Œī. kanda mµula phala bhari bhari donŒ, cale raṅka janu lµu¢ana sonŒ.1. tinha maha¡ jinha dekhe dou bhrŒtŒ, apara tinhahi pµu ¡ chahiò magu jŒtŒ. kahata sunata raghubīra nikŒī, Œi sabanhi dekhe raghurŒī.2. karahiò johŒru bhe¡¢a dhari Œge, prabhuhi bilokahi ò ati anurŒge. citra likhe janu jaha ¡ taha¡ ¢hŒRhe, pulaka sarīra nayana jala bŒRhe.3. rŒma saneha magana saba jŒne, kahi priya bacana sakala sanamŒne. prabhuhi johŒri bahori bahorī, bacana binīta kahahi ò kara jorī.4.

दô0—ुब गUम नाथ सनाथ सब भ० दे„ि पýभय पाय। भा» गUमारेउU ुा»मनय रा'Uर कôसलराय॥ 135॥

aba hama nŒtha sanŒtha saba bhae dekhi prabhu pŒya, bhŒga hamŒre ¡ Œgamanu rŒura kosalarŒya.135.

चौ0—ˇ‹य भŒमि बन पंथ पगUारा । `ग¡U `ग¡U नाथ पा'U ियगU ˇारा॥ ˇ‹य बिगU» मह» काननचारी । स¨रल `नम भ० ियगUगिU निगUारी॥ .1॥ गUम सब ˇ‹य सगिUि परिवारा । दी„ दरसय भरि नयन ियगUारा॥ की‹गU बासय भल ˘Uा'¡U बिचारी । §गUा¡ सकल रििय रगUब सय„ारी॥ .2॥ गUम सब भा¡िि करब सेवकार्§ । करि केरगUरि ुगिU बाघा बरार्§॥ बन बेगU˙‚U »िरि कंरदर „ôगUा । सब गUमार पýभय प» प» `ôगUा॥ .3॥ िग¡U िग¡U ियगUगिU ुगेUर „ेला'Uब । सर निरÛार `ल˘Uा'¡U दे„ा'Uब॥ गUम सेवक परिवार समेिा । नाथ न सकयरचब ुायसय देिा॥ .4॥

dhanya bhµumi bana pantha pahŒrŒ, jaha¡ jaha ¡ nŒtha pŒu tumha dhŒrŒ. dhanya bihaga mṛga kŒnana cŒrī, saphala janama bhae tumhahi nihŒrī.1. 472 * ŚR’ RMACARITAMNASA* hama saba dhanya sahita parivŒrŒ, dīkha darasu bhari nayana tumhŒrŒ. kīnha bŒsu bhala ¢hŒu ¡ bicŒrī, ihŒ ¡ sakala ritu rahaba sukhŒrī.2. hama saba bhŒ¡ ti karaba sevakŒī, kari kehari ahi bŒgha barŒī. bana behaRa giri kandara khohŒ, saba hamŒra prabhu paga paga johŒ.3. taha¡ taha¡ tumhahi ahera khelŒuba, sara nirajhara jala¢hŒu ¡ dekhŒuba. hama sevaka parivŒra sametŒ, nŒtha na sakucaba Œyasu detŒ.4.

दô0—बेद बचन मयनि मन ु»म िे पýभय कLरना ०ेन। बचन किराि‹गU के सयनि `िमि पििय बालक बान॥ 136॥

beda bacana muni mana agama te prabhu karunŒ aina, bacana kirŒtanha ke sunata jimi pitu bŒlaka baina.136.

चौ0—रामगिU केरवल पýेमय पिुारा । `ानि ले'U `ô `ाननिगUारा॥ राम सकल बनचर िब िôो । कगिU महदय बचन पýेम परिपôो॥ .1॥ बिदा कि० सिर ना§ सिˇा० । पýभय »यन कगUि सयनि घार ुा०॥ ०गिU बिˇि सिय समेि दô'U भार्§ । बस¤गU बिपिन सयर मयनि सय„दार्§॥ .2॥ `ब िेउ ुा§ रगेU रघायनायकयर । िब िेउ भय'U बनय मं»लदायकयर॥ ¨Œरल¤गU ¨रल¤गU बिंUप बिˇि नाना । मं`य बलिि बर बेलि बििाना॥ .3॥ सयरिLर सरिस सयभाय¡ सयगUा० । मनगय¡U बिबयˇ बन परिगUरि ुा०॥ »ंय` मं`यिर मˇयकर Ÿोनी । ˜िाबिˇ बयारि बगU§ सय„ देनी॥ .4॥

rŒmahi kevala premu piŒrŒ, jŒni leu jo jŒnanihŒrŒ. rŒma sakala banacara taba toṣe, kahi mṛdu bacana prema paripoṣe.1. bidŒ kie sira nŒi sidhŒe, prabhu guna kahata sunata ghara Œe. ehi bidhi siya sameta dou bhŒī, basahi ò bipina sura muni sukhadŒī.2. jaba te¡ Œi rahe raghunŒyaku, taba te¡ bhayau banu maṅgaladŒyaku. phµulahiò phalahi ò bi¢apa bidhi nŒnŒ, mañju balita bara beli bitŒnŒ.3. surataru sarisa subhŒya¡ suhŒe, manahu¡ bibudha bana parihari Œe. guñja mañjutara madhukara śrenī, tribidha bayŒri bahai sukha denī.4.

दô0—नीलकंर˘U कलकंर˘U सयक चािक चPर चकôर। भा¡िि भा¡िि बôल¤गU बिगU» Ÿावन सय„द चिि चôर॥ 137॥

nīlakaṁ¢ha kalakaṁ¢ha suka cŒtaka cakka cakora, bhŒ¡ ti bhŒ¡ ti bolahi ò bihaga śravana sukhada cita cora.137.

चौ0—करि केरगUरि कपि कôल कयररंU»ा । बि»िबार बिचर¤गU सब सं»ा॥ ¨िररि ुगेUर राम छबि दे„ी । गUô¤गU मयदिि मह»बहंद बिसेाी॥ .1॥ बिबयˇ बिपिन `ग¡U ल»ि `» मागUीउ । दे„ि राम बनय सकल सिगUागUीउ॥ सयरसरि सरस§ दिनकर क‹या । मेकलसयिा »ôदावरि ˇ‹याU॥ .2॥ सब सर ¤सˇय नदीउ नद नाना । मंदाकिनि कर कर¤गU ब„ाना॥ 'Uदय ुSि »िरि ुLर कारलासŒ । मंदर मेLर सकल सयरबासŒ॥ .3॥ साल गिUमाचल ुादिक `ेिे । चि˜ाकŒरंU `सय »ाव¤गU िेिे॥ ¤बˇि मयदिि मन सय„य न समार्§ । Ÿाम बिनय बिपयल ब˙‚Uार्§ पार्§॥ .4॥

kari kehari kapi kola kuraṅgŒ, bigatabaira bicarahi ò saba saṅgŒ. phirata ahera rŒma chabi dekhī, hohi ò mudita mṛgabṛnda biseṣī.1. bibudha bipina jaha¡ lagi jaga mŒhī ¡, dekhi rŒma banu sakala sihŒhī ¡. surasari sarasai dinakara kanyŒ, mekalasutŒ godŒvari dhanyŒ.2. saba sara sindhu nadī ¡ nada nŒnŒ, mandŒkini kara karahi ò bakhŒnŒ. udaya asta giri aru kailŒsµu, mandara meru sakala surabŒsµu.3. saila himŒcala Œdika jete, citrakµu¢a jasu gŒvahi ò tete. bindhi mudita mana sukhu na samŒī, śrama binu bipula baRŒī pŒī.4.

दô0—चि˜ाकŒरंU केर बिगU» मह» बेलि बिंUप िहन `ािि। पय‹य पयं` सब ˇ‹य ुस कगU¤गU देव दिन रािि॥ 138॥

citrakµu¢a ke bihaga mṛga beli bi¢apa tṛna jŒti , punya puñja saba dhanya asa kahahi ò deva dina rŒti.138.

चौ0—नयनवंि रघायबरगिU बिलôकी । पा§ `नम ¨रल गUô¤गU बिसôकी॥ परसि चरन र` ुचर सय„ारी । भ० परम पद केर ुˇिकारी॥ .1॥ सô बनय सालय सयभाय¡ सयगUावन । मं»लमय ुिि पावन पावन॥ मगिUमा कगिUु कवनि बिˇि िासŒ । सय„सा»र `ग¡U की‹गU निवासŒ॥ .2॥ पय पयôˇि ि`ि ुवˇ बिगUार्§ । `ग¡U सिय ल„नय रामय रगेU ुार्§॥ कगिU न सक¤गU सयामा `सि कानन । `ौउ सि सगUस गUô¤गU सगUसानन॥ .3॥ सô माउ बरनि कगUौउ बिˇि केरगUीउ । ˙Uाबर कम˘U कि मंदर लेगUीउ॥ सेव¤गU ल„नय करम मन बानी । `ा§ न सीलय सनेगयU ब„ानी॥ .4॥

nayanavanta raghubarahi bilokī, pŒi janama phala hohi ò bisokī. parasi carana raja acara sukhŒrī, bhae parama pada ke adhikŒrī.1. so banu sailu subhŒya ¡ suhŒvana, maṅgalamaya ati pŒvana pŒvana. mahimŒ kahia kavani bidhi tŒsµu, sukhasŒgara jaha ¡ kīnha nivŒsµu.2. paya payodhi taji avadha bihŒī, jaha ¡ siya lakhanu rŒmu rahe Œī. kahi na sakahi ò suṣamŒ jasi kŒnana, jau¡ sata sahasa hohi ò sahasŒnana.3. so mai ò barani kahau¡ bidhi kehī ¡, ḍŒbara kama¢ha ki mandara lehī ¡. sevahiò lakhanu karama mana bŒnī, jŒi na sīlu sanehu bakhŒnī.4.

दô0—छिनय छिनय ल„ि सिय राम पद `ानि ुापय पर नेगय। करि न सपनेगय¡ ल„नय चििय बंˇय मािय पििय »ेगयU॥ 139॥

chinu chinu lakhi siya rŒma pada jŒni Œpu para nehu , karata na sapanehu¡ lakhanu citu bandhu mŒtu pitu gehu.139.

चौ0—राम सं» सिय रगUिि सय„ारी । पयर परि`न »हगU सयरिि बिसारी॥ छिनय छिनय पिय बिˇय बदनय निगUारी । पýमयदिि मनगय¡U चकôरकयरमारी॥.1॥ नागU नेगयU निि बÉ‚Uि बिलôकी । गUरािि रगUिि दिवस `िमि कôकी॥ सिय मनय राम चरन ुनयरा»ा । ुवˇ सगUस सम बनय पिýय ला»ा॥ .2॥ परनकयरंUी पिýय पिýयिम सं»ा । पिýय परिवाLर कयररंU» बिगंU»ा॥ सासय ससयर सम मयनिििय मयनिबर । ुसनय ुमिु सम कंरद मŒल ¨रर॥.3॥ नाथ साथ सा¡थरी सयगUार्§ । मयन सयन सय सम सय„दार्§॥ लôकप गUô¤गU बिलôकि `ासŒ । िेगिU कि मôगिU सक बिाय बिलासŒ॥ .4॥

rŒma saṅga siya rahati sukhŒrī, pura parijana gṛha surati bisŒrī. chinu chinu piya bidhu badanu nihŒrī, pramudita manahu ¡ cakorakumŒrī.1. nŒha nehu nita baRhata bilokī, haraṣita rahati divasa jimi kokī. siya manu rŒma carana anurŒgŒ, avadha sahasa sama banu priya lŒgŒ.2. paranaku¢ī priya priyatama saṅgŒ, priya parivŒru kuraṅga bihaṅgŒ. sŒsu sasura sama munitiya munibara, asanu amia sama kanda mµula phara.3. nŒtha sŒtha sŒ ¡tharī suhŒī, mayana sayana saya sama sukhadŒī. lokapa hohi ò bilokata jŒsµu, tehi ki mohi saka biṣaya bilŒsµu.4.

दô0—सयमिरि रामगिU ि`¤गU `न िहन सम बिाय बिलासय। रामपिýया `» `ननि सिय कछयU न ुाचर`य िासय॥ 140॥

sumirata rŒmahi tajahi ò jana tṛna sama biṣaya bilŒsu, rŒmapriyŒ jaga janani siya kachu na Œcaraju tŒsu.140.

चौ0—सीय ल„न `ेगिU बिˇि सय„य लगगUीउ । सô§ रघायनाथ कर¤गU सô§ कगUगUीउ॥ कगU¤गU पयरािन कथा कगUानी । सयन¤गU ल„नय सिय ुिि सय„य मानी॥.1॥ `ब `ब रामय ुवˇ सयˇि करगUीउ । िब िब बारि बिलôचन भरगUीउ॥ सयमिरि मािय पििय परि`न भार्§ । भरि सनेगयU सीलय सेवकार्§॥ .2॥ कहरपा¤सˇय पýभय गUô¤गU दय„ारी । ˇीर`य ˇर¤गU कयरसम'U बिचारी॥ ल„ि सिय ल„नय बिकल गUô§ `ागUीं । `िमि पयLरागिU ुनयसर परिछागUीउ॥ .3॥ पिýया बंˇय »िि ल„ि रघायनंदनय । ˇीर कहरपाल भ»ि 'Uर चं…नय॥ ल»े कगUन कछयU कथा पयनीिा । सयनि सय„य लगU¤गU ल„नय ुLर सीिा॥.4॥

sīya lakhana jehi bidhi sukhu lahahī ¡, soi raghunŒtha karahi ò soi kahahī ¡. kahahiò purŒtana kathŒ kahŒnī, sunahiò lakhanu siya ati sukhu mŒnī.1. jaba jaba rŒmu avadha sudhi karahī¡, taba taba bŒri bilocana bharahī ¡. sumiri mŒtu pitu parijana bhŒī, bharata sanehu sīlu sevakŒī.2. kṛpŒsindhu prabhu hohi ò dukhŒrī, dhīraju dharahi ò kusamau bicŒrī. lakhi siya lakhanu bikala hoi jŒhī ¡, jimi puruṣahi anusara parichŒhī ¡.3. priyŒ bandhu gati lakhi raghunandanu , dhīra kṛpŒla bhagata ura candanu. lage kahana kachu kathŒ punītŒ, suni sukhu lahahi ò lakhanu aru sītŒ.4.

दô0—रामय ल„न सीिा सगिUि सôगUि परन निकेरि। `िमि बासव बस ुमरपयर सची `यंि समेि॥ 141॥

rŒmu lakhana sītŒ sahita sohata parana niketa, jimi bŒsava basa amarapura sacī jayanta sameta.141.

चौ0—`ô»व¤गU पýभय सिय ल„न¤गUU कारसेउ । पलक बिलôचन »ôलक `ासेउ॥ सेव¤गU ल„नय सीय रघायबीरगिU । `िमि ुबिबेकी पयLरा सरीरगिU॥ .1॥ ०गिU बिˇि पýभय बन बस¤गU सय„ारी । „» मह» सयर िापस गिUिकारी॥ कगेU'¡U राम बन »वनय सयगUावा । सयनगयU सयमं˜ा ुवˇ `िमि ुावा॥ .2॥ ¨िररेU'U निादय पýभयगिU पगय¡Uचार्§ । सचिव सगिUि रथ दे„ेसि ुार्§॥ मं˜ाी बिकल बिलôकि निादŒ । कगिU न `ा§ `स भय'U बिादŒ॥ .3॥ राम राम सिय ल„न पयकारी । परेU'U ˇरनििल Žयाकयरल भारी॥ दे„ि द„िन दिसि गUय गिUगिUनागUीउ । `नय बिनय पं„ बिगU» ुकयरलागUीउ॥ .4॥

jogavahiò prabhu siya lakhanahiò kaise¡, palaka bilocana golaka jaise ¡. sevahiò lakhanu sīya raghubīrahi, jimi abibekī puruṣa sarīrahi.1. ehi bidhi prabhu bana basahiò sukhŒrī, khaga mṛga sura tŒpasa hitakŒrī. kaheu¡ rŒma bana gavanu suhŒvŒ, sunahu sumantra avadha jimi ŒvŒ.2. phireu niṣŒdu prabhuhi pahu ¡ cŒī, saciva sahita ratha dekhesi Œī. mantrī bikala biloki niṣŒdµu, kahi na jŒi jasa bhayau biṣŒdµu.3. rŒma rŒma siya lakhana pukŒrī, pareu dharanitala byŒkula bhŒrī. dekhi dakhina disi haya hihinŒhī ¡, janu binu paṅkha bihaga akulŒhī ¡.4.

दô0—न¤गU िहन चर¤गU न पिु¤गU `लय मôच¤गU लôचन बारि। Žयाकयरल भ० निाद सब रघायबर बा`ि निगUारि॥ 142॥

nahiò tṛna carahi ò na piahi ò jalu mocahi ò locana bŒri, byŒkula bhae niṣŒda saba raghubara bŒji nihŒri.142.

चौ0—ˇरि ˇीर`य िब कगU§ निादŒ । ुब सयमं˜ा परिगUरगयU बिादŒ॥ ियगU पं˙िUि परमारथ ‚यािा । ˇरगयU ˇीर ल„ि बिमय„ बिˇािा॥ .1॥ बिबिˇ कथा कगिU कगिU महदय बानी । रथ बा˘UारेU'U बरबस ुानी॥ सôक सिथिल रथ सक§ न गUा¡की । रघायबर बिरगU पीर 'Uर बा¡की॥ .2॥ चर¨ररा¤गU म» चल¤गU न घाôरेU । बन मह» मनगय¡U ुानि रथ `ôरेU॥ ुÉ‚äUUकि पर¤गU ¨िररि गेUर¤गU पीछेउU । राम बियô»ि बिकल दय„ िीछेउU॥ .3॥ `ô कगU रामय ल„नय बादेगUी । ¤गUकरि ¤गUकरि गिUि गेUर¤गU िेगUी॥ बा`ि बिरगU »िि कगिU किमि `ािी। बिनय मनि ¨रनिक बिकल `ेगिU भा¡िी॥.4॥

dhari dhīraju taba kahai niṣŒdµu, aba sumantra pariharahu biṣŒdµu. tumha paṁḍita paramŒratha gyŒtŒ, dharahu dhīra lakhi bimukha bidhŒtŒ.1. bibidha kathŒ kahi kahi mṛdu bŒnī, ratha bai¢hŒreu barabasa Œnī. soka sithila ratha sakai na hŒ ¡kī, raghubara biraha pīra ura bŒ ¡kī.2. 478 * ŚR’ RMACARITAMNASA* carapharŒhiò maga calahiò na ghore, bana mṛga manahu ¡ Œni ratha jore. aRhuki parahiò phiri herahiò pīche¡, rŒma biyogi bikala dukha tīche ¡.3. jo kaha rŒmu lakhanu baidehī, hiṅkari hiṅkari hita herahi ò tehī. bŒji biraha gati kahi kimi jŒtī, binu mani phanika bikala jehi bhŒ ¡tī.4.

दô0—भय'U निादय बिादबस दे„ि सचिव ियरंU»। बôलि सयसेवक चारि िब दि० सारथी सं»॥ 143॥

bhayau niṣŒdu biṣŒdabasa dekhata saciva turaṅga, boli susevaka cŒri taba die sŒrathī saṅga.143.

चौ0—»यगU सारथिगिU ¨िररेU'U पगय¡Uचार्§ । बिरगयU बिादय बरनि न¤गU `ार्§॥ चले ुवˇ ले§ रथगिU निादा । गUô¤गU छन¤गU छन म»न बिादा॥ .1॥ सôच सयमं˜ा बिकल दय„दीना । ˇि» `ीवन रघायबीर बिगUीना॥ रगिUगिU न ुंिगय¡U ुˇम सरीरूर । `सय न लगेU'U बिछयरि रघायबीरूर॥ .2॥ भ० ु`स ुघा भा`न पýाना । कवन गेUिय न¤गU करि पयाना॥ ुगUग U मंद मनय ुवसर चŒका । ु`गय¡U न NUदय गUôि दय§ ंŒUका॥ .3॥ मी`ि गUाथ सिLर ˇयनि पछििार्§ । मनगय¡U कहरपन ˇन रासि »वा¡र्§॥ बिरिद बा¡ˇि बर बीLर कगUार्§ । चले'U समर `नय सयभंU परार्§॥ .4॥

guha sŒrathihi phireu pahu ¡ cŒī, birahu biṣŒdu barani nahi ò jŒī. cale avadha lei rathahi niṣŒdŒ, hohiò chanahi ò chana magana biṣŒdŒ.1. soca sumantra bikala dukha dīnŒ, dhiga jīvana raghubīra bihīnŒ. rahihi na antahu ¡ adhama sarīrµu, jasu na laheu bichurata raghubīrµu.2. bhae ajasa agha bhŒjana prŒnŒ, kavana hetu nahi ò karata payŒnŒ. ahaha manda manu avasara cµukŒ, ajahu¡ na hṛdaya hota dui ¢µukŒ.3. mīji hŒtha siru dhuni pachitŒī, manahu¡ kṛpana dhana rŒsi gavŒ ¡ī. birida bŒ ¡dhi bara bīru kahŒī, caleu samara janu subha¢a parŒī.4.

दô0—बिपý बिबेकी बेदबिद संमि साˇय सय`ािि। `िमि ˇô„ेउ मदपान कर सचिव सôच िेगिU भा¡िि॥ 144॥

bipra bibekī bedabida saṁmata sŒdhu sujŒti, jimi dhokhe ¡ madapŒna kara saciva soca tehi bhŒ ¡ti.144.

चौ0—`िमि कयरलीन ििय साˇय सयानी । पििदेविा करम मन बानी॥ रगाU करम बस परिगUरि नागŒU । सचिव NUदय¡ ििमि दाLरन दागŒU॥ .1॥ लôचन स`ल ˙Uी˘ि U भ§ थôरी । सयन§ न Ÿावन बिकल मिि भôरी॥ सŒ„¤गU ुˇर ला»ि म¡यग लांUी । `ि'U न `ा§ 'Uर ुवˇि कपांUी॥ .2॥ बिबरन भय' U न `ा§ निगUारी । मारेUसि मनगय¡U पििा मगUिारी॥ गUानि »लानि बिपयल मन Žयापी । `मपयर पंथ सôच `िमि पापी॥ .3॥ बचनय न ुाव NUदय¡ पछििार्§ । ुवˇ कागU माउ दे„ब `ार्§॥ राम रगिUि रथ दे„िगिU `ôर्§ । सकयरचिगिU मôगिU बिलôकि सôर्§॥ .4॥

jimi kulīna tiya sŒdhu sayŒnī, patidevatŒ karama mana bŒnī. rahai karama basa parihari nŒhµu, saciva hṛdaya ¡ timi dŒruna dŒhµu.1. locana sajala ḍī¢hi bhai thorī, sunai na śravana bikala mati bhorī. sµukhahi ò adhara lŒgi mu¡ ha lŒ¢ī, jiu na jŒi ura avadhi kapŒ¢ī.2. bibarana bhayau na jŒi nihŒrī, mŒresi manahu ¡ pitŒ mahatŒrī. hŒni galŒni bipula mana byŒpī, jamapura pantha soca jimi pŒpī.3. bacanu na Œva hṛdaya ¡ pachitŒī, avadha kŒha mai ò dekhaba jŒī. rŒma rahita ratha dekhihi joī, sakucihi mohi bilokata soī.4.

दô0—ˇा§ पŒ¡छिगU¤गU मôगिU `ब बिकल न»र नर नारि। 'UिLर देब माउ सबगिU िब NUदय¡ ब ाýय बा˘Uारि॥ 145॥

dhŒi pµu ¡chihahiò mohi jaba bikala nagara nara nŒri, utaru deba mai ò sabahi taba hṛdaya ¡ bajru bai¢hŒri.145.

चौ0—पयछिगU¤गU दीन दय„िि सब मािा । कगUब कागU माउ िि‹गUगिU बिˇािा॥ पŒछिगिU `ब¤गU ल„न मगUिारी । कगिUगU'¡U कवन स¡देस सय„ारी॥ .1॥ राम `ननि `ब ुा§गिU ˇार्§ । सयमिरि ब‘छयU `िमि ˇेनय लवार्§॥ पŒ¡छि 'UिLर देब माउ िेगUी । »े बनय राम ल„नय बादेगUी॥ .2॥ `ô§ पŒ¡छिगिU िेगिU “रिLर देबा । `ा§ ुवˇ ुब यगयU सय„य लेबा॥ पŒ¡छिगिU `ब¤गU रा'U दय„ दीना । `िवनय `ासय रघायनाथ ुˇीना॥ .3॥ देगU'¡U 'UिLर कौनय मयगयU लार्§ । ुाय'¡U कयरसल कयरु¡र पगय¡Uचार्§॥ सयनि ल„न सिय राम स¡देसŒ । िहन `िमि िनय परिगUरिगिU नरेUसŒ॥ .4॥

puchihahiò dīna dukhita saba mŒtŒ, kahaba kŒha mai ò tinhahi bidhŒtŒ. pµuchihi jabahiò lakhana mahatŒrī, kahihau¡ kavana sa ¡desa sukhŒrī.1. rŒma janani jaba Œihi dhŒī, sumiri bacchu jimi dhenu lavŒī. pµu¡ chata utaru deba mai ò tehī, ge banu rŒma lakhanu baidehī.2. joi pµu ¡ chihi tehi µutaru debŒ, jŒi avadha aba yahu sukhu lebŒ. pµu¡ chihi jabahiò rŒu dukha dīnŒ, jivanu jŒsu raghunŒtha adhīnŒ.3. dehau¡ utaru kaunu muhu lŒī, Œyau¡ kusala kua ¡ ra pahu ¡ cŒī. sunata lakhana siya rŒma sa ¡ desµu, tṛna jimi tanu pariharihi naresµu.4.

दô0—NUद'U न बिदरेU'U पंक `िमि बिछयUरि पýीिमय नीLर। `ानि गUौउ मôगिU दी‹गU बिˇि यगयU `ािना सरीLर॥ 146॥

hṛdau na bidareu paṅka jimi bichurata prītamu nīru, jŒnata hau ¡ mohi dīnha bidhi yahu jŒtanŒ sarīru.146.

दô0— सचिव ुा»मनय सयनि सबय बिकल भय'U रनिवासय। भवनय भयंकLर ला» िेगिU मानगय¡U पýेि निवासय॥ 147॥

saciva Œgamanu sunata sabu bikala bhayau ranivŒsu, bhavanu bhayaṅkaru lŒga tehi mŒnahu¡ preta nivŒsu.147.

दô0— दे„ि सचिव¡ `य `ीव कगिU की‹गेU'U दं˙U पýनामय। सयनि 'U˘ेU'U Žयाकयरल नहपिि कगयU सयमं˜ा कग¡U रामय॥ 148॥

dekhi saciva ¡ jaya jīva kahi kīnheu daṁḍa pranŒmu, sunata u¢heu byŒkula nṛpati kahu sumantra kaha ¡ rŒmu.148.

दô0— स„ा रामय सिय ल„नय `ग¡U िगUा¡ मôगिU पगय¡Uचा'U। ना¤गU ि चागUि चलन ुब पýान कगU'¡U सििभा'U॥ 149॥

sakhŒ rŒmu siya lakhanu jaha ¡ tahŒ ¡ mohi pahu ¡ cŒu, nŒhiò ta cŒhata calana aba prŒna kahau ¡ satibhŒu.149.

चौ0—पयनि पयनि पŒ¡छि मं˜िागिU रा“र । पिýयिम सयुन स¡देस सयना“र॥ करगिU स„ा सô§ बे»ि 'Uपा“र । रामय ल„नय सिय नयन दे„ा“र॥ .1॥ सचिव ˇीर ˇरि कगU महदय बानी । मगUारा` ियगU पं˙िUि ‚यानी॥ बीर सयˇीर ˇयरंUˇर देवा । साˇय समा`य सदा ियगU सेवा॥ .2॥ `नम मरन सब दय„ सय„ भô»ा। गUानि लाभय पिýय मिलन बियô»ा॥ काल करम बस गUô¤गU »ôसा§Z । बरबस रािि दिवस की ना§Z॥ .3॥ सय„ गUरा¤गU `˙‚U दय„ बिल„ागUीउ । दô'U सम ˇीर ˇर¤गU मन मागUीउ॥ ˇीर` ˇरगयU बिबेकयर बिचारी । छा˙ि‚Uु सôच सकल गिUिकारी॥ .4॥

puni puni pµu ¡ chata mantrihi rŒµu, priyatama suana sa ¡desa sunŒµu. karahi sakhŒ soi begi upŒµu, rŒmu lakhanu siya nayana dekhaµu.1. 484 * ŚR’ RMACARITAMNASA* saciva dhīra dhari kaha mṛdu bŒnī, mahŒrŒja tumha paṁḍita gyŒnī. bīra sudhīra dhurandhara devŒ, sŒdhu samŒju sadŒ tumha sevŒ.2. janama marana saba dukha sukhabhogŒ, hŒni lŒbhu priya milana biyogŒ. kŒla karama basa hohiò gosŒī¡, barabasa rŒti divasa kī nŒī ¡.3. sukha haraṣahiò jaRa dukha bilakhŒhī¡, dou sama dhīra dharahi ò mana mŒhī ¡. dhīraja dharahu bibeku bicŒrī, chŒRia soca sakala hitakŒrī.4.

दô0— पýथम बासय िमसा भय'U दŒसर सयरसरि िीर। ‹गUा§ रगेU `लपानय करि सिय समेि दô'U बीर॥ 150॥

prathama bŒsu tamasŒ bhayau dµusara surasari tīra, nhŒi rahe jalapŒnu kari siya sameta dou bīra.150.

चौ0—केरवंU की‹िगU बगयUि सेवकार्§ । सô `ामिनि ¤स»रौर »वा¡र्§॥ गUôि पýाि बंU छीLर म »ावा। `ंUा मयकयरंU नि` सीस बनावा॥ .1॥ राम स„ा¡ िब नाव म»ार्§ । पिýया चÉU‚ा§ चÉ‚ेU रघायरार्§॥ ल„न बान ˇनय ˇरेU बनार्§ । ुापय चÉ‚ेU पýभय ुायसय पार्§॥ .2॥ बिकल बिलôकि मôगिU रघायबीरा । बôले मˇयर बचन ˇरि ˇीरा॥ िाि पýनामय िाि सन कगेUगŒU । बार बार पद पंक` »गेUगŒU॥ .3॥ करबि पाय¡ परि बिनय बगUôरी । िाि करिु `नि ¤चिा मôरी॥ बन म» मं»ल कयरसल गUमारेउU । कहरपा ुनय»ýगU पय‹य ियगUारेउU॥ .4॥

keva¢a kīnhi bahuta sevakŒī, so jŒmini siṅgaraura gavŒ ¡ ī. hota prŒta ba¢a chīru magŒvŒ, ja¢Œ muku¢a nija sīsa banŒvŒ.1. rŒma sakhŒ¡ taba nŒva magŒī, priyŒ caRhŒi caRhe raghurŒī. lakhana bŒna dhanu dhare banŒī, Œpu caRhe prabhu Œyasu pŒī.2. bikala biloki mohi raghubīrŒ, bole madhura bacana dhari dhīrŒ. tŒta pranŒmu tŒta sana kahehµu, bŒra bŒra pada paṅkaja gahehµu.3. karabi pŒya¡ pari binaya bahorī, tŒta karia jani cintŒ morī. bana maga maṅgala kusala hamŒre¡ , kṛpŒ anugraha punya tumhŒre ¡.4.

छंU0 —ियगUरेउU ुनय»ýगU िाि कानन `ाि सब सय„य पा§गUौउ। पýििपालि ुायसय कयरसल दे„न पाय पयनि ¨िररि ुा§गUौउ॥ `ननीउ सकल परििôाि परि परि पाय¡ करि बिनिी घानी। ियलसी करेUगय सô§ `िनय `े¤गU कयरसली रगU¤गU कôसल ˇनी॥

Chaṁ.: tumhare¡ anugraha tŒta kŒnana jŒta saba sukhu pŒihau ¡, pratipŒli Œyasu kusala dekhana pŒya puni phiri Œihau ¡. jananī¡ sakala paritoṣi pari pari pŒya ¡ kari binatī ghanī, tulasī karehu soi jatanu jehi ò kusalī rahahi ò kosala dhanī.

सो0—»यर सन कगUब स¡देसय बार बार पद पदयम »गिU। करब सô§ 'Uपदेसय `े¤गU न सôच मôगिU ुवˇपिि॥ 151॥

gura sana kahaba sa¡desu bŒra bŒra pada paduma gahi, karaba soi upadesu jehi ò na soca mohi avadhapati.151.

चौ0—पयर`न परि`न सकल निगUôरी । िाि सयना०गय बिनिी मôरी॥ सô§ सब भा¡िि मôर गिUिकारी । `ािेउ रगU नरनागयU सय„ारी॥ .1॥ कगUब स¡देसय भरि केर ुा०¡ । नीिि न ि`िु रा`पदय पा०¡॥ पालेगयU पý`गिU करम मन बानी । से०गयU मािय सकल सम `ानी॥ .2॥ ुôर निबागेUगयU भायप भार्§ । करि पििय मािय सय`न सेवकार्§॥ िाि भा¡िि िेगिU रा„ब रा“र । सôच मôर `े¤गU करा न का“र॥ .3॥ ल„न कगेU कछयU बचन क˘Uôरा । बर`ि राम पयनि मôगिU निगUôरा॥ बार बार नि` सपथ देवार्§ । कगUबि न िाि ल„न लरिकार्§॥ .4॥

486 * ŚR’ RMACARITAMNASA* purajana parijana sakala nihorī, tŒta sunŒehu binatī morī. soi saba bhŒ ¡ ti mora hitakŒrī, jŒte¡ raha naranŒhu sukhŒrī.1. kahaba sa¡ desu bharata ke Œe ¡, nīti na tajia rŒjapadu pŒe ¡. pŒlehu prajahi karama mana bŒnī, seehu mŒtu sakala sama jŒnī.2. ora nibŒhehu bhŒyapa bhŒī, kari pitu mŒtu sujana sevakŒī. tŒta bhŒ¡ ti tehi rŒkhaba rŒµu, soca mora jehi ò karai na kŒµu.3. lakhana kahe kachu bacana ka¢horŒ, baraji rŒma puni mohi nihorŒ. bŒra bŒra nija sapatha devŒī, kahabi na tŒta lakhana larikŒī.4.

दô0 —कगिU पýनामय कछयU कगUन लिय सिय भ§ सिथिल सनेगU। थकिि बचन लôचन स`ल पयलक प„विि देगU॥ 152॥

kahi pranŒmu kachu kahana liya siya bhai sithila saneha, thakita bacana locana sajala pulaka pallavita deha.152.

चौ0—िेगिU ुवसर रघायबर Lर„ पार्§ । केरवंU पारगिU नाव चलार्§॥ रघायकयरलििलक चले ०गिU भा¡िी । दे„'¡U ˘UाÉ‚U कयरलिस ˇरि छािी॥.1॥ माउ ुापन किमि कगUौउ कलेसŒ । `िुि ¨िररेU'¡U ले§ राम स¡देसŒ॥ ुस कगि सचिव बचन रगिU »य“र । गUानि »लानि सôच बस भय“र॥ .2॥ सŒि बचन सयनि¤गU नरनागUŒ । परेU'U ˇरनि 'Uर दाLरन दागŒU॥ िल¨रि बिाम मôगU मन मापा । मा`ा मनगय¡U मीन कगय¡U Žयापा॥ .3॥ करि बिलाप सब रôव¤गU रानी । मगUा बिपिि किमि `ा§ ब„ानी॥ सयनि बिलाप दय„गŒU दय„यला»ा। ˇीर`गŒU कर ˇीर`य भा»ा॥ .4॥

tehi avasara raghubara rukha pŒī, keva¢a pŒrahi nŒva calŒī. raghukulatilaka cale ehi bhŒ ¡ tī, dekhau ¡ ¢hŒRha kulisa dhari chŒtī.1. maiò Œpana kimi kahau¡ kalesµu, jiata phireu ¡ lei rŒma sa ¡desµu. asa kahi saciva bacana rahi gayaµu, hŒni galŒni soca basa bhayaµu.2. sµuta bacana sunatahiò naranŒhµu, pareu dharani ura dŒruna dŒhµu. talaphata biṣama moha mana m ŒpŒ, mŒjŒ manahu ¡ mīna kahu ¡ byŒpŒ.3. kari bilŒpa saba rovahi ò rŒnī, mahŒ bipati kimi jŒi bakhŒnī. suni bilŒpa dukhahµu dukhu lŒgŒ, dhīrajahµu kara dhīraju bhŒgŒ.4.

दô0—भय'U कôलागUलय ुवˇ ुिि सयनि नहप रा'Uर सôLर। बिपयल बिगU» बन परेU'U निसि मानगय¡U कयरलिस क˘UôLर॥ 153॥

bhayau kolŒhalu avadha ati suni nṛpa rŒura soru, bipula bihaga bana pareu nisi mŒnahu ¡ kulisa ka¢horu.153.

चौ0—पýान कंर˘U»ि भय'U भयुालŒ । मनि बिगUीन `नय Žयाकयरल ŽयालŒ॥ कौस¸या¡ नहपय दी„ मलाना । रबिकयरल रबि ु¡थय'U `िय¡ `ाना॥ 'Uर ˇरि U ˇीर राम मगUिारी । बôली बचन समय ुनयसारी॥ .2॥ नाथ समयÛिा मन करिु बिचारूर । राम बियô» पयôˇि ुपारूर॥ करनˇार ियगU ुवˇ `गUा`Œ । चÉ‚ेU'U सकल पिýय पथिक समा`Œ॥ .3॥ ˇीर`य ˇरिु ि पा§ु पारूर । ना¤गU ि बŒ˙ि‚UगिU सबय परिवारूर॥ `ौउ `िय¡ ˇरिु बिनय पिय मôरी । रामय ल„नय सिय मिल¤गU बगUôरी॥ .4॥

prŒna kanthagata bhayau bhuŒlµu, mani bihīna janu byŒkula byŒlµu. idrī¡ sakala bikala bhai ò bhŒrī, janu sara sarasija banu binu bŒrī.1. kausalyŒ¡ nṛpu dīkha malŒnŒ, rabikula rabi a ¡thayau jiya ¡ jŒnŒ. ura dhari dhīra rŒma mahatŒrī, bolī bacana samaya anusŒrī.2. nŒtha samujhi mana karia bicŒrµu, rŒma biyoga payodhi apŒrµu. karanadhŒra tumha avadha jahŒjµu, caRheu sakala priya pathika samŒjµu.3. dhīraju dharia ta pŒia pŒrµu, nŒhiò ta bµuRihi sabu parivŒrµu. jau¡ jiya¡ dharia binaya piya morī, rŒmu lakhanu siya milahi ò bahorī.4.

दô0—पिýया बचन महदय सयनि नहपय चििय'U ुा¡„ि 'Uघारि। िल¨रि मीन मलीन `नय सींचि सीिल बारि॥ 154॥

priyŒ bacana mṛdu sunata nṛpu citayau Œ ¡ khi ughŒri, talaphata mīna malīna janu sīñcata sītala bŒri.154.

चौ0—ˇरि ˇीर`य 'U˘िU बा˘U भयुालŒ । कगयU सयमं˜ा कग¡U राम कहरपालŒ॥ कगUा¡ ल„नय कग¡U रामय सनेगUी । कग¡U पिýय पय˜ाबˇŒ बादेगUी॥ .1॥ बिलपि रा'U बिकल बगयU भा¡िी । भ§ `य» सरिस सिरािि न रािी॥ िापस ुंˇ साप सयˇि ुार्§ । कौस¸यगिU सब कथा सयनार्§॥ .2॥ भय'U बिकल बरनि §ििगUासा । राम रगिUि ˇि» `ीवन ुासा॥ सô िनय रा„ि करब माउकागUा । `े¤गU न पýेम पनय मôर निबागUा॥ .3॥ गUा रघायनंदन पýान पिरीिे । ियगU बिनय `िुि बगयUि दिन बीिे॥ गा `ानकी ल„न गUा रघायबर । गUा पििय गिUि चिि चािक `लˇर॥ .4॥

dhari dhīraju u¢hi bai¢ha bhuŒlµu, kahu sumantra kaha ¡ rŒma kṛpŒlµu. kahŒ¡ lakhanu kaha¡ rŒmu sanehī, kaha ¡ priya putrabadhµu baidehī.1. bilapata rŒu bikala bahu bhŒ ¡ tī, bhai juga sarisa sirŒti na rŒtī. tŒpasa andha sŒpa sudhi Œī, kausalyahi saba kathŒ sunŒī.2. bhayau bikala baranata itihŒsŒ, rŒma rahita dhiga jīvana ŒsŒ. so tanu rŒkhi karaba maiò kŒhŒ, jehiò na prema panu mora nibŒhŒ.3. hŒ raghunandana prŒna pirīte, tumha binu jiata bahuta dina bīte. hŒ jŒnakī lakhana hŒ raghubara, hŒ pitu hita cita cŒtaka jaladhara.4.

दô0—राम राम कगिU राम कगिU राम राम कगिU राम। िनय परिगUरि रघायबर बिरग¡U रा'U »य'U सयरˇाम॥ 155॥

rŒma rŒma kahi rŒma kahi rŒma rŒma kahi rŒma, tanu parihari raghubara biraha ¡ rŒu gayau suradhŒma.155.

चौ0—`िुन मरन ¨रलय दसरथ पावा । ुं˙U ुनेक ुमल `सय छावा॥ `िुि राम बिˇय बदनय निगUारा । राम बिरगU करि मरनय स¡वारा॥ .1॥ सôक बिकल सब रôव¤गU रानी । रूरपय सीलय बलय िे`य ब„ानी॥ कर¤गU बिलाप ुनेक पýकारा । पर¤गU भŒमििल बार¤गU बारा॥ .2॥ बिलप¤गU बिकल दास ुLर दासी । घार घार Lरदनय कर¤गU पयरबासी॥ ु¡थय'U ुा`य भानयकयरल भानŒ । ˇरम ुवˇि »यन रूरप निˇानŒ॥ .3॥ »ारीउ सकल कारक§गिU देगUीउ । नयन बिगUीन की‹गU `» `ेगUीउ॥ ०गिU बिˇि बिलपि राUनि बिगUानी । ुा० सकल मगUामयनि ‚यानी॥ .4॥

jiana marana phalu dasaratha pŒvŒ, aṁḍa aneka amala jasu chŒvŒ. jiata rŒma bidhu badanu nihŒrŒ, rŒma biraha kari maranu sa ¡vŒrŒ.1. soka bikala saba rovahiò rŒnī, rµupu sīlu balu teju bakhŒnī. karahiò bilŒpa aneka prakŒrŒ, parahiò bhµumitala bŒrahi ò bŒrŒ.2. bilapahiò bikala dŒsa aru dŒsī, ghara ghara rudanu karahi ò purabŒsī. a¡thayau Œju bhŒnukula bhŒnµu, dharama avadhi guna rµupa nidhŒnµu.3. gŒrī¡ sakala kaikaihi dehī ¡, nayana bihīna kīnha jaga jehī ¡. ehi bidhi bilapata raini bihŒnī, Œe sakala mahŒmuni gyŒnī.4.

दô0—िब बसिD्U मयनि समय सम कगिU ुनेक §ििगUास। सôक नेवारेU'U सबगिU कर नि` बि‚यान पýकास॥ 156॥

490 * ŚR’ RMACARITAMNASA* taba basiṣ¢ha muni samaya sama kahi aneka itihŒsa, soka nevŒreu sabahi kara nija bigyŒna prakŒsa.156.

चौ0—िेल नाव¡ भरि नहप िनय रा„ा । दŒि बôला§ बगयUरि ुस भाा॥ ˇावगयU बे»ि भरि प¤गU `ागŒU । नहप सयˇि किगय¡ कगUगयUU `नि कागŒUU॥ .1॥ ०िने§ कगेUगयU भरि सन `ार्§ । »यर बôला§ प˘Uय'U दô'U भार्§॥ सयनि मयनि ुायसय ˇावन ˇा० । चले बे» बर बा`ि ल`ा०॥ .2॥ ुनरथय ुवˇ ुरंUभे'U `ब िेउ । कयरस»यन गUô¤गU भरि कगय¡U िब िेउ॥ दे„¤गU रािि भयानक सपना । `ा»ि कर¤गU कंयU कôंिU कलपना॥ .3॥ बिपý `ेवा¡§ दे¤गU दिन दाना । सिव ुभिोक कर¤गU बिˇि नाना॥ मा»¤गU NUदय¡ मगेUस मनार्§ । कयरसल मािय पििय परि`न भार्§॥ .4॥

tela nŒva¡ bhari nṛpa tanu rŒkhŒ, dµuta bolŒi bahuri asa bhŒṣŒ. dhŒvahu begi bharata pahiò jŒhµu, nṛpa sudhi katahu ¡ kahahu jani kŒhµu.1. etanei kahehu bharata sana jŒī, gura bolŒi pa¢hayau dou bhŒī. suni muni Œyasu dhŒvana dhŒe, cale bega bara bŒji lajŒe.2. anarathu avadha arambheu jaba te ¡, kusaguna hohi ò bharata kahu¡ taba te¡. dekhahiò rŒti bhayŒnaka sapanŒ, jŒgi karahi ò ka¢u ko¢i kalapanŒ.3. bipra jevŒ¡ i dehiò dina dŒnŒ, siva abhiṣeka karahi ò bidhi nŒnŒ. mŒgahiò hṛdaya¡ mahesa manŒī, kusala mŒtu pitu parijana bhŒī.4.

दô0—०गिU बिˇि सôचि भरि मन ˇावन पगय¡Uचे ुा§। »यर ुनयसासन Ÿावन सयनि चले »नेसय मना§॥ 157॥

ehi bidhi socata bharata mana dhŒvana pahu ¡ ce Œi, gura anusŒsana śravana suni cale ganesu manŒi.157.

चौ0—चले समीर बे» गUय गUा¡केर । नाघाि सरिि साल बन बा¡केर॥ NUदय¡ सôचय ब˙‚U कछयU न सôगUार्§ । ुस `ान¤गU `िय¡ `ा'¡U 'U˙‚Uार्§॥ .1॥ ०क निमेा बरा सम `ार्§ । ०गिU बिˇि भरि न»र निुरार्§॥ ुस»यन गUô¤गU न»र पा˘Uारा । रंU¤गU कयरभा¡िि कयर„ेि करारा॥ .2॥ „र U सिुार बôल¤गU पýििकŒरला । सयनि सयनि गUô§ भरि मन सŒला॥ ŸाीगUि सर सरििा बन बा»ा । न»Lर बिसेाि भयावनय ला»ा॥ .3॥ „» मह» गUय »य `ा¤गU न `ô० । राम बियô» कयररô» बि»ô०॥ न»र नारि नर निपंU दय„ारी । मनगय¡U सब‹िगU सब संपिि गUारी॥ .4॥

cale samīra bega haya hŒ ¡ke, nŒghata sarita saila bana bŒ ¡ ke. hṛdaya¡ socu baRa kachu na sohŒī, asa jŒnahi ò jiya ¡ jŒu ¡ uRŒī.1. eka nimeṣa baraṣa sama jŒī, ehi bidhi bharata nagara niarŒī. asaguna hohiò nagara pai¢hŒrŒ, ra¢ahi ò kubhŒ ¡ ti kukheta karŒrŒ.2. khara siŒra bolahiò pratikµulŒ, suni suni hoi bharata mana sµulŒ. śrīhata sara saritŒ bana bŒgŒ, nagaru biseṣi bhayŒvanu lŒgŒ.3. khaga mṛga haya gaya jŒhi ò na joe, rŒma biyoga kuroga bigoe. nagara nŒri nara nipa¢a dukhŒrī, manahu ¡ sabanhi saba sampati hŒrī.4.

दô0—पयर`न मिल¤गU न कगU¤गU कछयU »व¡¤गU `ôगUार¤गU `ा¤गU। भरि कयरसल पŒ¡छि न सक¤गU भय बिाद मन मा¤गU॥ 158॥

purajana milahi ò na kahahi ò kachu gava ¡hiò johŒrahi ò jŒhi ò, bharata kusala pµu¡ chi na sakahiò bhaya biṣŒda mana mŒhiò.158.

चौ0—गUांU बांU न¤गU `ा§ निगUारी । `नय पयर दग¡U दिसि ला»ि दवारी॥ ुावि सयि सयनि कारकयनंदिनि । गUराी रबिकयरल `लLरगU चंदिनि॥ .1॥ स`ि ुारिी मयदिि 'U˘िU ˇार्§ । mारेUगिंU भेउंिU भवन ले§ ुार्§॥ भरि दय„िि परिवाLर निगUारा । मानगय¡U ियगिUन बन` बनय मारा॥ .2॥ कारकेरर्§ गUरािि ०गिU भा¡िी । मनगय¡U मयदिि दव ला§ किरािी॥ सयिगिU ससôच दे„ि मनय मारेउU । पŒ¡छिि नागUर कयरसल गUमारेउU॥ .3॥ सकल कयरसल कगिU भरि सयनार्§ । पŒ¡छी नि` कयरल कयरसल भलार्§॥ कगयU कग¡U िाि कगUा¡ सबमािा । कग¡U सिय राम ल„न पिýय भýािा॥ .4॥

492 * ŚR’ RMACARITAMNASA* hŒ¢a bŒ¢a nahiò jŒi nihŒrī, janu pura daha ¡ disi lŒgi davŒrī. Œvata suta suni kaikayanandini, haraṣī rabikula jalaruha candini.1. saji Œratī mudita u¢hi dhŒī, dvŒrehi ò bhe ¡ ¢i bhavana lei Œī. bharata dukhita parivŒru nihŒrŒ, mŒnahu ¡ tuhina banaja banu mŒrŒ.2. kaikeī haraṣita ehi bhŒ ¡ tī, manahu ¡ mudita dava lŒi kirŒtī. sutahi sasoca dekhi manu mŒre ¡,p µ u¡ chati naihara kusala hamŒre ¡.3. sakala kusala kahi bharata sunŒī, pµu ¡ chī nija kula kusala bhalŒī. kahu kaha¡ tŒta kahŒ¡ saba mŒtŒ, kaha ¡ siya rŒma lakhana priya bhrŒtŒ.4.

दô0— सयनि सयि बचन सनेगUमय कपंU नीर भरि नान। भरि Ÿावन मन सŒल सम पापिनि बôली बान॥ 159॥

suni suta bacana sanehamaya kapa¢a nīra bhari naina, bharata śravana mana sµula sama pŒpini bolī baina.159.

चौ0—िाि बाि माउ सकल स¡वारी । भा मंथरा सगUाय बिचारी॥ कछयUक का` बिˇि बीच बि»ारेU'U । भŒपिि सयरपिि पयर प»य ˇारेU'U॥ .1॥ सयनि भरिय भ० बिबस बिादा । `नय सगUमे'U करि केरगUरि नादा॥ िाि िाि गUा िाि पयकारी । परेU भŒमििल Žयाकयरल भारी॥ .2॥ चलि न दे„न पाय'U¡ िôगUी । िाि न रामगिU सौउपेगयU मôगUी॥ बगयUरि ˇीर ˇरि 'U˘ेU स¡भारी । कगयU पििय मरन गेUिय मगUिारी॥ .3॥ सयनि सयि बचन कगUिि कारकेरर्§ । मरमय पा¡छि `नय मागयUर देर्§॥ ुादिगय िेउ सब ुापनि करनी । कयरंिUल क˘Uôर मयदिि मन बरनी॥ .4॥

tŒta bŒta mai ò sakala sa ¡ vŒrī, bhai mantharŒ sahŒya bicŒrī. kachuka kŒja bidhi bīca bigŒreu, bhµupati surapati pura pagu dhŒreu.1. sunata bharatu bhae bibasa biṣŒdŒ, janu sahameu kari kehari nŒdŒ. tŒta tŒta hŒ tŒta pukŒrī, pare bhµumitala byŒkula bhŒrī.2. calata na dekhana pŒyau¡ tohī, tŒta na rŒmahi saµu ¡ pehu mohī. bahuri dhīra dhari u¢he sa ¡ bhŒrī, kahu pitu marana hetu mahatŒrī.3. suni suta bacana kahati kaikeī, maramu pŒ ¡ chi janu mŒhura deī. Œdihu te¡ saba Œpani karanī, ku¢ila ka¢hora mudita mana baranī.4.

दô0—भरिगिU बिसरेU'U पििय मरन सयनि राम बन »ौनयU। गेUिय ुपनप'U `ानि `िय¡ थकिि रगेU ˇरि मौनय॥ 160॥

bharatahi bisareu pitu marana sunata rŒma bana gaunu, hetu apanapau jŒni jiya ¡ thakita rahe dhari maunu.160.

चौ0—बिकल बिलôकि सयिगि समयÛाविि । मनगय¡U `रेU पर लôनय ल»ाविि॥ िाि रा'U न¤गU सôचा `ô»Œ । बिÉ‚U§ सयकहरि `सय की‹गेU'U भô»Œ॥.1॥ `ीवि सकल `नम ¨रल पा० । ुंि ुमरपिि सदन सिˇा०॥ ुस ुनयमानि सôच परिगUरगŒU । सगिUि समा` रा` पयर करगŒ॥ .2॥ सयनि सय˘िU सगUमे'U रा`कयरमारूर । पाकेउर छि `नय ला» ु¡»ारूर॥ ˇीर` ˇरि भरि ले¤गU 'Uसासा । पापिनि सबगिU भा¡िि कयरल नासा॥ .3॥ `ौउ पा कयरLरचि रगUी ुिििôगUी । `नमि कागेU न मारेU मôगUी॥ पे˙‚U कांिU िाउ पाल'U सीउचा । मीन `िुन नििि बारि 'Uलीचा॥ .4॥

bikala biloki sutahi samujhŒvati, manahu¡ jare para lonu lagŒvati. tŒta rŒu nahi ò socai jogµu, biRhai sukṛta jasu kīnheu bhogµu.1. jīvata sakala janama phala pŒe, anta amarapati sadana sidhŒe. asa anumŒni soca pariharahµu, sahita samŒja rŒja pura karahµu.2. suni su¢hi sahameu rŒjakumŒrµu, pŒke¡ chata janu lŒga a ¡gŒrµu. dhīraja dhari bhari lehi ò usŒsŒ, pŒpini sabahi bhŒ ¡ ti kula nŒsŒ.3. jau¡ pai kuruci rahī ati tohī, janamata kŒhe na mŒre mohī. peRa kŒ¢i tai ò pŒlau sī ¡cŒ, mīna jiana niti bŒri ulīcŒ.4.

दô0—गंUसबंसय दसरथय `नकयर राम ल„न से भा§। `ननी िŒ¡ `ननी भर्§ बिˇि सन कछयU न बसा§॥ .161॥

haṁsabaṁsu dasarathu janaku rŒma lakhana se bhŒi, jananī tµu ¡ jananī bhaī bidhi sana kachu na basŒi.161.

चौ0—`ब िाउ कयरमिि कयरमि `िय¡ ˘Uय“र । „ं˙U „ं˙U गUô§ NUद'U न »य“र॥ बर मा»ि मन भ§ न¤गU पीरा । »रि न `ीगU मयग¡U परेU'U न कीरा॥ .1॥ भŒप¡ पýिीिि िôरि किमि की‹गUी । मरन काल बिˇि मिि गUरि ली‹गUी॥ बिˇिगय¡U न नारि NUदय »िि `ानी। सकल कपंU ुघा ुव»यन „ानी॥ .2॥ सरल सयसील ˇरम रि रा“र । सô किमि `ाना िीय सयभा“र॥ ुस कô `ीव `ंिय `» मागUीउ । `ेगिU रघायनाथ पýानपिýय नागUीउ॥ .3॥ भे ुिि ुगिUि रामय िे'U िôगUी । कô िŒ ुगUसि सˆय कगयU मôगUी॥ `ô गUसि सô गUसि मयग¡U मसि लार्§ । ुा¡„ि ुôंU 'U˘िU बा˘UगिU `ार्§॥ .4॥

jaba taiò kumati kumata jiya¡ ¢hayaµu, khaṁḍa khaṁḍa hoi hṛdau na gayaµu. bara mŒgata mana bhai nahiò pīrŒ, gari na jīha muha ¡ pareu na kīrŒ.1. bhµupa¡ pratīti tori kimi kīnhī, marana kŒla bidhi mati hari līnhī. bidhihu¡ na nŒri hṛdaya gati jŒnī, sakala kapa¢a agha avaguna khŒnī.2. sarala susīla dharama rata rŒµu, so kimi jŒnai tīya subhŒµu. asa ko jīva jantu jaga mŒhī ¡, jehi raghunŒtha prŒnapriya nŒhī ¡.3. bhe ati ahita rŒmu teu tohī, ko tµu ahasi satya kahu mohī. jo hasi so hasi muha ¡ masi lŒī, Œ ¡ khi o¢a u¢hi bai¢hahi jŒī.4.

दô0—राम बिरôˇी NUदय िेउ पý»ंU की‹गU बिˇि मôगिU। मô समान कô पािकी बादि कगU'¡U कछयU िôगिU॥ 162॥

rŒma birodhī hṛdaya te ¡ praga¢a kīnha bidhi mohi, mo samŒna ko pŒtakī bŒdi kahau ¡ kachu tohi.162.

चौ0—सयनि स˜ायघायन मािय कयरंिUलार्§ । `र¤गU »ाि रिस कछयU न बसार्§॥ िेगिU ुवसर कयरबरी िग¡U ुार्§ । बसन बिभŒान बिबिˇ बनार्§॥ .1॥ ल„ि रिस भरेU'U ल„न लघाय भार्§ । बरि ुनल घाहि ुागयUिि पार्§॥ गयUम»ि लाि िकि कŒरबर मारा । परि मयगU भर मगिU करि पयकारा॥ .2॥ कŒरबर ंŒUंेU'U ¨ŒरंU कपारूर । दलिि दसन मय„ Lरˇिर पýचारूर॥ ुागU द§ु माउ कागU नसावा । करि नीक ¨रलय ुन§स पावा॥ .3॥ सयनि रिपयगUन ल„ि न„ सि„ „ôंUी । ल»े घासींUन ˇरि ˇरि ÛाôउंUी॥ भरि दयानिˇि दी‹िगU छ˙‚Uार्§ । कौस¸या प¤गU »े दô'U भार्§॥ .4॥

suni satrughuna mŒtu ku¢ilŒī, jarahi ò gŒta risa kachu na basŒī. tehi avasara kubarī taha ¡ Œī, basana bibhµuṣana bibidha banŒī.1. lakhi risa bhareu lakhana laghu bhŒī, barata anala ghṛta Œhuti pŒī. humagi lŒta taki kµubara mŒrŒ, pari muha bhara mahi karata pukŒrŒ.2. kµubara ¢µu¢eu phµu¢a kapŒrµu, dalita dasana mukha rudhira pracŒrµu. Œha daia mai ò kŒha n asŒvŒ, karata nīka phalu anaisa pŒvŒ.3. suni ripuhana lakhi nakha sikha kho¢ī, lage ghasī¢ana dhari dhari jhoṁ¢ī. bharata dayŒnidhi dīnhi chaRŒī, kausa lyŒ pahi ò ge dou bhŒī.4.

दô0—मलिन बसन बिबरन बिकल कहरस सरीर दय„ भार। कनक कलप बर बेलि बन मानगय¡U गUनी ियसार॥ 163॥

malina basana bibarana bikala kṛsa sarīra dukha bhŒra, kanaka kalapa bara beli bana mŒnahu ¡ hanī tusŒra.163.

चौ0—भरिगिU दे„ि मािय 'U˘िU ˇार्§ । मयLरछिि ुवनि परी Ûा§¡ ुार्§॥ दे„ि भरिय बिकल भ० भारी । परेU चरन िन दसा बिसारी॥ .1॥ मािय िाि कग¡U देगिU दे„ार्§ । कग¡U सिय रामय ल„नय दô'U भार्§॥ कारक§ कि `नमी `» माÛा। `ौउ `नमि ि भ§ कागेU न बा¡Ûा॥ .2॥ कयरल कलंकयर `े¤गU `नमे'U मôगUी ।ुप`स भा`न पिýय`न …ýôगUी॥ कô ििभयवन मôगिU सरिसुभा»ी ।»िि ुसि िôरि मािय `ेगिU ला»ी॥ .3॥ पििय सयरपयर बन रघायबर केरिŒ । माउ केरवल सब ुनरथ गेUिŒ॥ ˇि» मôगिU भय'¡U बेनय बन ुा»ी। दयसगU दागU दय„ दŒान भा»ी॥ .4॥

496 * ŚR’ RMACARITAMNASA* bharatahi dekhi mŒtu u¢hi dhŒī, muruchita avani parī jhai ò Œī. dekhata bharatu bikala bhae bhŒrī, pare carana tana dasŒ bisŒrī.1. mŒtu tŒta kaha ¡ dehi dekhŒī, kaha ¡ siya rŒmu lakhanu dou bhŒī. kaikai kata janamī jaga mŒjhŒ, jau ¡ janami ta bhai kŒhe na bŒ ¡ jhŒ.2. kula kalaṅku jehi ò janameu mohī, apajasa bhŒjana priyajana drohī. ko tibhuvana mohi sarisa abhŒgī, gati asi tori mŒtu jehi lŒgī.3. pitu surapura bana raghubara ketµu, mai ò kevala saba anaratha hetµu. dhiga mohi bhayau ¡ benu bana Œgī, dusaha dŒha dukha dµuṣana bhŒgī.4.

दô0—मािय भरि केर बचन महदय सयनि पयनि 'U˘Uी स¡भारि। लि० 'U˘Uा§ ल»ा§ 'Uर लôचन मôचिि बारि॥ 164॥

mŒtu bharata ke bacana mṛdu suni puni u¢hī sa ¡bhŒri, lie u¢hŒi lagŒi ura locana mocati bŒri.164.

चौ0—सरल सयभाय माय¡ गिUय¡ ला० । ुिि गिUि मनगय¡U राम ¨िररि ुा०॥ भेउंेU'U बगयUरि ल„न लघाय भार्§ । सôकयर सनेगयU न NUदय¡ समार्§॥ .1॥ दे„ि सयभा'U कगUि सबय कôर्§ । राम मािय ुस कागेU न गUôर्§॥ मािा¡ भरिय »ôद बा˘UारेU ।ुा¡सय पôउछि महदय बचन 'UचारेU॥ .2॥ ु`गय¡U ब‘छ बलि ˇीर` ˇरगŒU । कयरसम'U समयÛिा सôक परिगUरगŒU॥ `नि मानगयU गिUय¡ गUानि »लानी । काल करम »िि ुघांिUि `ानी॥ .3॥ कागयUगिU दôसय देगयU `नि िािा । भा मôगिU सब बिˇि बाम बिˇािा॥ `ô ०िेगय¡U दय„ मôगिU `िुावा । ु`गय¡U कô `ान§ का िेगिU भावा॥ .4॥

sarala subhŒya mŒya ¡ hiya¡ lŒe, ati hita manahu ¡ rŒma phiri Œe. bheṁ¢eu bahuri lakhana laghubhŒī, soku sanehu na hṛdaya ¡ samŒī.1. dekhi subhŒu kahata sabu koī, rŒma mŒtu asa kŒhe na hoī. mŒtŒ¡ bharatu goda bai¢hŒre, Œ ¡ su poñchi mṛdu bacana ucŒre.2. ajahu¡ baccha bali dhīraja dharahµu, kusamau samujhi soka pariharahµu. jani mŒnahu hiya ¡ hŒni galŒnī, kŒla karama gati agha¢ita jŒnī.3. kŒhuhi dosu dehu jani tŒtŒ, bhŒ mohi saba bidhi bŒma bidhŒtŒ. jo etehu¡ dukha mohi jiŒvŒ, ajahu ¡ ko jŒnai kŒ tehi bhŒvŒ.4.

दô0—पििय ुायस भŒान बसन िाि ि`े रघायबीर। बिसम'U गUराय न NUदय¡ कछयU पगिUरेU बलकल चीर॥ 165॥

do.: pitu Œyasa bhµuṣana basana tŒta taje raghubīra, bisamau haraṣu na hṛdaya ¡ kachu pahire balakala cīra.165.

चौ0—मय„ पýसóा मन रंU» न रôाŒ । सब कर सब बिˇि करि परििôाŒ॥ चले बिपिन सयनि सिय स¡» ला»ी। रगU§ न राम चरन ुनयरा»ी॥ .1॥ सयनि¤गU ल„नय चले 'U˘िU साथा । रगU¤गU न `िन कि० रघायनाथा॥ िब रघायपिि सबगUी सिLर नार्§ । चले सं» सिय ुLर लघाय भार्§॥ .2॥ रामय ल„नय सिय बनगिU सिˇा० । »§'¡U न सं» न पýान प˘Uा०॥ यगUय सबय भा §‹गU ुा¡„ि‹गU ुा»ेउ । ि'U न ि`ा िनय `ीव ुभा»ेउ॥ .3॥ मôगिU न ला` नि` नेगयU निगUारी । राम सरिस सयि माउ मगUिारी॥ `ि०े मराU भल भŒपिि `ाना। मôर NUदय सि कयरलिस समाना॥ .4॥

mukha prasanna mana raṅga na roṣµu, saba kara saba bidhi kari paritoṣµu. cale bipina suni siya sa¡ga lŒgī, rahai na rŒma carana anurŒgī.1. sunatahiò lakhanu cale u¢hi sŒthŒ, rahahiò na jatana kie raghunŒthŒ. taba raghupati sabahī siru nŒī, cale saṅga siya aru laghu bhŒī.2. rŒmu lakhanu siya banahi sidhŒe, gaiu¡ na saṅga na prŒna pa¢hŒe. yahu sabu bhŒ inha Œ ¡ khinha Œge ¡, tau na tajŒ tanu jīva abhŒge ¡.3. 498 * ŚR’ RMACARITAMNASA* mohi na lŒja nija nehu nihŒrī, rŒma sarisa suta mai ò mahatŒrī. jiai marai bhala bhµupati jŒnŒ, mora hṛdaya sata kulisa samŒnŒ.4.

दô0 —कौस¸या केर बचन सयनि भरि सगिUि रनिवासय। Žयाकयरल बिलपि रा`»हगU मानगय¡U सôक नेवासय॥ 166॥

kausalyŒ ke bacana suni bharata sahita ranivŒsu, byŒkula bilapata rŒjagṛha mŒnahu ¡ soka nevŒsu.166.

चौ0 —बिलप¤गU बिकल भरि दô'U भार्§ । कौस¸या¡ लि० NUदय¡ ल»ार्§॥ भा¡िि ुनेक भरिय समयÛा० । कगिU बिबेकमय बचन सयना०॥ .1॥ भरिगय¡U मािय सकल समयÛा§Z । कगिU पयरान Ÿायिि कथा सयगUा§Z॥ छल बिगUीन सयचि सरल सयबानी । बôले भरि `ôरि `य» पानी॥ .2॥ `े ुघा मािय पििा सयि मारेउU । »ा§ »ô˘U मगिUसयर पयर `ारेउU॥ `े ुघा ििय बालक बˇ की‹गेउU । मीि मगUीपिि मागयUर दी‹गेउU॥ .3॥ `े पािक 'Uपपािक ुगUगUीउ । करम बचन मन भव कबि कगUगUीउ॥ िे पािक मôगिU गUôगय¡U बिˇािा । `ौउ यगयU गUô§ मôर मि मािा॥ .4॥

bilapahiò bikala bharata dou bhŒī, kausalyŒ ¡ lie hṛdaya ¡ lagŒī. bhŒ¡ ti aneka bharatu samujhŒe, kahi bibeka maya bacana sunŒe.1. bharatahu¡ mŒtu sakala samujhŒī ¡, kahi purŒna śruti kathŒ suhŒī ¡. chala bihīna suci sarala subŒnī, bole bharata jori juga pŒnī.2. je agha mŒtu pitŒ suta mŒre ¡, gŒi go¢ha mahisura pura jŒre ¡. je agha tiya bŒlaka badha kīnhe¡, mīta mahīpati mŒhura dīnhe ¡.3. je pŒtaka upapŒtaka ahahī¡, karama bacana mana bhava kabi kahahī¡. te pŒtaka mohi hohu¡ bidhŒtŒ, jau¡ yahu hoi mora mata mŒtŒ.4.

दô0— `े परिगUरि गUरि गUर चरन भ`¤गU भŒि»न घाôर। िेगिU क§ »िि मôगिU दे'U बिˇि `ौउ `ननी मि मôर॥ 167॥

je parihari hari hara carana bhajahi ò bhµutagana ghora, tehi kai gati mohi deu bidhi jau ¡ jananī mata mora.167.

चौ0—बेच¤गU बेदय ˇरमय दयगिU लेगUीउ । पिसयन पराय पाप कगिU देगUीउ॥ कपंी कयरंिUल कलगUपिýय कýरôˇी । बेद बिदŒाक बिSव बिरôˇी॥ .1॥ लôभी लंपंU लôलयपचारा । `े िाक¤गU परˇनय परदारा॥ पावौउ माउ िि‹गU कार »ििघाôरा । `ौउ `ननी यगयU संमि मôरा॥ .2॥ `े न¤गU साˇयसं» ुनयरा»े । परमारथ पथ बिमय„ ुभा»े॥ `े न भ`¤गU गUरि नरिनय पार्§ । `ि‹गUगिU न गUरि गUर सय`सय सôगUार्§॥ .3॥ ि`ि Ÿायििपंथय बाम पथ चलगUीउ । बंचक बिरचि बेा `»य छलगUीउ॥ िि‹गU कार »िि मôगिU संकर दे“र ।`ननी `ौउ यगयU `ानौउ भे“र॥ .4॥

becahiò bedu dharamu duhi lehī ¡, pisuna parŒya pŒpa kahi dehī ¡. kapa¢ī ku¢ila kalahapriya krodhī, beda bidµuṣaka bisva birodhī.1. lobhī lampa¢a lolupacŒrŒ, je tŒkahiò paradhanu paradŒrŒ. pŒvau¡ maiò tinha kai gati ghorŒ, jau ¡ jananī yahu saṁmata morŒ.2. je nahiò sŒdhusaṅga anurŒge, paramŒratha patha bimukha abhŒge. je na bhajahiò hari naratanu pŒī, jinhahi na hari hara sujasu sohŒī.3. taji śrutipanthu bŒma patha calahī ¡, bañcaka biraci beṣa jagu chalahī ¡. tinha kai gati mohi saṅkara deµu, jananī jau ¡ yahu jŒnau ¡ bheµu.4.

दô0—मािय भरि केर बचन सयनि सा¡चे सरल सयभाय¡। कगUिि राम पिýय िाि ियगU सदा बचन मन काय¡॥ 168॥

500 * ŚR’ RMACARITAMNASA* mŒtu bharata ke bacana suni sŒ ¡ce sarala subhŒya ¡ , kahati rŒma priya tŒta tumha sadŒ bacana mana kŒya ¡ .168.

चौ0—राम पýानगयU िें पýान ियगUारेU । ियगU रघायपििगिU पýानगयU िेउ ŒयारेU॥ बिˇय बिा चवा dवा गिUमयुा»ी। गUô§ बारिचर बारि बिरा»ी॥ .1॥ भ०¡ ‚यानय बLर मिंाU न मôगŒU । ियगU रामगिU पýििकŒरल न गUôगŒU॥ मि ियगUार यगयU `ô `» कगUगUीं । सô सपनेगय¡U सय„ सय»िि न लगUगUीउ॥.2॥ ुस कगिU मािय भरिय गिUय¡ ला० । थन पय dव¤गU नयन `ल छा०॥ करि बिलाप बगयUि यगिU भा¡िी । बा˘ेU¤गU बीिि »र्§ सब रािी॥ .3॥ बामदे'U बसिD ्U िब ुा० । सचिव मगUा`न सकल बôला०॥ मयनि बगयU भा¡िि भरि 'Uपदेसे । कगिU परमारथ बचन सयदेसे॥ .4॥

rŒma prŒnahu te¡ prŒna tumhŒre, tumha raghupatihi prŒnahu te ¡ pyŒre. bidhu biṣa cavai sravai himu Œgī, hoi bŒricara bŒri birŒgī.1. bhae¡ gyŒnu baru mi¢ai na mohµu, tumha rŒmahi pratikµula na hohµu. mata tumhŒra yahu jo jaga kahahī¡, so sapanehu ¡ sukha sugati na lahahī ¡.2. asa kahi mŒtu bharatu hiya ¡ lŒe, thana paya sravahi ò nayana jala chŒe. karata bilŒpa bahuta yahi bhŒ ¡ tī, bai¢hehi ò bīti gaī saba rŒtī.3. bŒmadeu basiṣ¢ha taba Œe, saciva mahŒjana sakala bolŒe. muni bahu bhŒ¡ ti bharata upadese, kahi paramŒratha bacana sudese.4.

दô0—िाि NUदय¡ ˇीर`य ˇरगयU करगयU `ô ुवसर ुा`य। 'U˘ेU भरि »यर बचन सयनि करन कगेU'U सबय सा`य॥ 169॥

tŒta hṛdaya ¡ dhīraju dharahu karahu jo avasara Œju, u¢he bharata gura bacana suni karana kaheu sabu sŒju.169.

चौ0—नहपिनय बेद बिदिि ु‹गUवावा । परम बिचि˜ा बिमानय बनावा॥ »गिU पद भरि मािय सब रा„ी । रगUीउ रानि दरसन ुभिलाी॥ .1॥ चंदन ु»र भार बगयU ुा० । ुमिि ुनेक सय»ंˇ सयगUा०॥ सर`य िीर रचि चििा बनार्§ । `नय सयरपयर सôपान सयगUार्§॥ .2॥ ०गिU बिˇि दागU किýरया सब की‹गUी । बिˇिवि ‹गUा§ ििलां`यलि दी‹गUी॥ सôˇि सयमहिि सब बेद पयराना । की‹गU भरि दस»ाि बिˇाना॥ .3॥ `ग¡U `स मयनिबर ुायसय दी‹गUा । िग¡U िस सगUस भा¡िि सबय की‹गUा॥ भ० बिसय् दि० सब दाना । ˇेनय बा`ि »` बागUन नाना॥ .4॥

nṛpatanu beda bidita anhavŒvŒ, parama bicitra bimŒnu banŒvŒ. gahi pada bharata mŒtu saba rŒkhī, rahī ¡ rŒni darasana abhilŒṣī.1. candana agara bhŒra bahu Œe, amita aneka sugandha suhŒe. saraju tīra raci citŒ banŒī, janu surapura sopŒna suhŒī.2. ehi bidhi dŒha kriyŒ saba kīnhī, bidhivata nhŒi tilŒñjuli dīnhī. sodhi sumṛti saba beda purŒnŒ, kīnha bharata dasagŒta bidhŒnŒ.3. jaha¡ jasa munibara Œyasu dīnhŒ, taha ¡ tasa sahasa bhŒ ¡ ti sabu kīnhŒ. bhae bisuddha die saba dŒnŒ, dhenu bŒji gaja bŒhana nŒnŒ.4.

दô0— ¤सघासन भŒान बसन ुóा ˇरनि ˇन ˇाम। दि० भरि लगिU भŒमिसयर भे परिपŒरन काम॥ 170॥

siṅghŒsana bhµuṣana basana anna dharani dhana dhŒma, die bharata lahi bhµumisura bhe paripµurana kŒma.170.

दô0—सयनगयU भरि भावी पýबल बिल„ि कगेU'U मयनिनाथ। गUानि लाभय `ीवनय मरनय `सय ुप`सय बिˇि गUाथ॥ 171॥

sunahu bharata bhŒvī prabala bilakhi kaheu muninŒtha, hŒni lŒbhu jīvanu maranu jasu apajasu bidhi hŒtha.171.

चौ0—ुस बिचारि केरगिU दे§ु दôसŒ । Žयरथ कागिU पर की`िु रôसŒ॥ िाि बिचाLर करगयU मनमागUीउ । सôच `ô»य दसरथय नहपय नागUीउ॥ .1॥ सôचिु बिपý `ô बेद बिगUीना । ि`ि नि` ˇरमय बिाय लयलीना॥ सôचिु नहपिि `ô नीिि न `ाना। `ेगिU न पý`ा पिýय पýान समाना॥ .2॥ सôचिु बयसय कहरपन ˇनवानŒ । `ô न ुििथि सिव भ»िि सय`ानŒ॥ सôचिु सŒ…ýय बिपý ुवमानी । मय„र मानपिýय ‚यान »यमानी॥ .3॥ सôचिु पयनि पिि बंचक नारी । कयरंिUल कलगUपिýय §‘छाचारी॥ सôचिु बंयU नि` बýिय परिगUरर्§ । `ô न¤गU »यर ुायसय ुनयसरर्§॥ .4॥

asa bicŒri kehi deia dosµu, byaratha kŒhi para kījia rosµu. tŒta bicŒru karahu mana mŒhī ¡, soca jogu dasarathu nṛpu nŒhī ¡.1. socia bipra jo beda bihīnŒ, taji nija dharamu biṣaya layalīnŒ. socia nṛpati jo nīti na jŒnŒ, jehi na prajŒ priya prŒna samŒnŒ.2. socia bayasu kṛpana dhanavŒnµu, jo na atithi siva bhagati sujŒnµu. socia sµudru bipra avamŒnī, mukhara mŒnapriya gyŒna gumŒnī.3. socia puni pati bañcaka nŒrī, ku¢ila kalahapriya icchŒcŒrī. socia ba¢u nija bratu pariharaī, jo nahi ò gura Œyasu anusaraī.4.

दô0—सôचिु »हगUी `ô मôगU बस कर§ करम पथ ˆया»। सôचिु `िी पýपंच रि बि»ि बिबेक बिरा»॥ .172॥

socia gṛhī jo moha basa karai karama patha tyŒga, socia jatī prapañca rata bigata bibeka birŒga.172.

चौ0—बा„ानस सô§ सôचा `ô»Œ । िपय बिगUा§ `ेगिU भाव§ भô»Œ॥ सôचिु पिसयन ुकारन कýरôˇी । `ननि `नक »यर बंˇय बिरôˇी॥ .1॥ सब बिˇि सôचिु पर ुपकारी । नि` िनय पôाक निरदय भारी॥ सôचनीय सबगUीउ बिˇि सôर्§ । `ô न छा˙िU‚ छलय गUरि `न गUôर्§॥ .2॥ सôचनीय न¤गU कôसलरा“र । भयवन चारिदस पý»ंU पýभा“र॥ भय'U न ुगU§ न ुब गUôनिगUारा । भŒप भरि `स पििा ियगUारा॥ .3॥ बिˇि गUरि गUL सयरपिि दिसिनाथा । बरन¤गU सब दसरथ »यन »ाथा॥ .4॥

baikhŒnasa soi socai jogµu, tapu bihŒi jehi bhŒvai bhogµu. socia pisuna akŒrana krodhī, janani janaka gura bandhu birodhī.1. saba bidhi socia para apakŒrī, nija tanu poṣaka niradaya bhŒrī. socanīya sabahī¡ bidhi soī, jo na chŒRi chalu hari jana hoī.2. socanīya nahiò kosalarŒµu, bhuvana cŒridasa praga¢a prabhŒµu. bhayau na ahai na aba honihŒrŒ, bhµupa bharata jasa pitŒ tumhŒrŒ.3. bidhi hari haru surapati disinŒthŒ, baranahi ò saba dasaratha guna gŒthŒ.4.

दô0—कगUगयU िाि केरगिU भा¡िि कô'U करिगिU ब˙‚Uार्§ िासय। राम ल„न ियगU स˜ायगUन सरिस सयुन सयचि `ासय॥ 173॥

kahahu tŒta kehi bhŒ ¡ ti kou karihi baRŒī tŒsu, rŒma lakhana tumha satruhana sarisa suana suci jŒsu.173.

चौ0—सब पýकार भŒपिि ब˙‚Uभा»ी । बादि बिादय करिु िेगिU ला»ी॥ यगयU सयनि समयÛिा सôचय परिगUरगŒU । सिर ˇरि रा` र`ायसय करगUŒU॥ .1॥ राय¡ रा`पदय ियगU कगय¡U दी‹गUा । पििा बचनय ¨यरर चागिUु की‹गUा॥ ि`े रामय `े¤गU बचनगिU ला»ी। िनय परिगUरेU'U राम बिरगUा»ी॥ .2॥ नहपगिU बचन पिýय न¤गU पिýय पýाना । करगयU िाि पििय बचन पýवाना॥ करगयU सीस ˇरि भŒप र`ार्§ । गU§ ियगU कग¡U सब भा¡िि भलार्§॥ .3॥ परसयराम पििय ु‚या रा„ी । मारी मािय लôक सब सा„ी॥ िनय ``ाििगिU `ौबनय दय“र । पििय ु‚या¡ ुघा ु`सय न भय“र॥ .4॥

saba prakŒra bhµupati baRabhŒgī, bŒdi biṣŒdu karia tehi lŒgī. yahu suni samujhi socu pariharahµu, sira dhari rŒja rajŒyasu karahµu.1. rŒya¡ rŒjapadu tumha kahu ¡ dīnhŒ, pitŒ bacanu phura cŒhia kīnhŒ. taje rŒmu jehiò bacanahi lŒgī, tanu parihareu rŒma birahŒgī.2. nṛpahi bacana priya nahiò priya prŒnŒ, karahu tŒta pitu bacana pravŒnŒ. karahu sīsa dhari bhµupa rajŒī, hai tumha kaha ¡ saba bhŒ ¡ ti bhalŒī.3. parasurŒma pitu agyŒ rŒkhī, mŒrī mŒtu loka saba sŒkhī. tanaya jajŒtihi jaubanu dayaµu, pitu agyŒ ¡ agha ajasu na bhayaµu.4.

दô0—ुनयचिि 'Uचिि बिचाLर ि`ि `े पाल¤गU पििय बान। िे भा`न सय„ सय`स केर बस¤गU ुमरपिि ०ेन॥ 174॥

anucita ucita bicŒru taji je pŒlahi ò pitu baina, te bhŒjana sukha sujasa ke basahi ò amarapati aina.174.

चौ0—ुवसि नरेUस बचन ¨यरर करगŒU । पालगयU पý`ा सôकयर परिगUरगŒU॥ सयरपयर नहपय पा§गिU परििôाŒ । ियगU कगय¡U सयकहरिय सय`सय न¤गU दôाŒ॥.1॥ बेद बिदिि संमि सबगUी का । `ेगिU पििय दे§ सô पाव§ ंUीका॥ करगयU रा`य परिगUरगयU »लानी । मानगयU मôर बचन गिUि `ानी॥ .2॥ सयनि सय„य लगUब राम बादेगUीउ । ुनयचिि कगUब न पं˙िUि केरगUीउ॥ कौस¸यादि सकल मगUिारीं । िे'U पý`ा सय„ गUô¤गU सय„ारीउ॥ .3॥ परम ियगUार राम कर `ानिगिU । सô सब बिˇि ियगU Uसन भल मानिगिU॥ सौउपेगयU रा`य राम केर ुा०¡ । सेवा करेUगयU सनेगU सयगUा०¡॥ .4॥

avasi naresa bacana phura karahµu, pŒlahu prajŒ soku pariharahµu. surapura nṛpu pŒihi paritoṣu, tumha kahu¡ sukṛtu sujasu nahiò doṣµu.1. beda bidita saṁmata sabahī kŒ, jehi pitu dei so pŒvai ¢īkŒ. karahu rŒju pariharahu galŒnī, mŒnahu mora bacana hita jŒnī.2. suni sukhu lahaba rŒma baidehī ¡, anucita kahaba na paṁḍita kehī ¡. kausalyŒdi sakala mahatŒrī¡, teu prajŒ sukha hohi ò sukhŒrī ¡.3. parama tumhŒra rŒma kara jŒnihi, so saba bidhi tumha sana bhala mŒnihi. sau¡ pehu rŒju rŒma ke Œe ¡, sevŒ karehu saneha suhŒe ¡.4.

दô0—की`िु »यर ुायसय ुवसि कगU¤गU सचिव कर `ôरि। रघायपिि ुा०¡ 'Uचिि `स िस िब करब बगUôरि॥ 175॥

kījia gura Œyasu avasi kahahi ò saciva kara jori, raghupati Œe ¡ ucita jasa tasa taba karaba bahori.175.

चौ0—कौस¸या ˇरि ˇीर`य कगUर्§ । पŒि प‰य »यर ुायसय ुगUर्§॥ सô ुादरिु करिु गिUि मानी ।ि`िु बिादय काल »िि `ानी॥ .1॥ बन रघायपिि सयरपिि नरनागŒU । ियगU ०गिU भा¡िि िाि कदरागŒU॥ परि`न पý`ा सचिव सब ुंबा । ियगUगUी सयि सब कग¡U ुवलंबा॥ .2॥ ल„ि बिˇि बाम कालय क˘िUनार्§ । ˇीर`य ˇरगयU मािय बलि `ार्§॥ सिर ˇरि »यर ुायसय ुनयसरगŒU । पý`ा पालि परि`न दय„य गUरगŒU॥ .3॥ »यर केर बचन सचिव ुभिनंदनय । सयने भरि गिUय गिUि `नय चंदनय॥ सयनी बगUôरि मािय महदय बानी । सील सनेगU सरल रस सानी॥ .4॥

kausalyŒ dhari dhīraju kahai, pµuta pathya gura Œyasu ahaī. so Œdaria karia hita mŒnī, tajia biṣŒdu kŒla gati jŒnī.1. bana raghupati surapati naranŒhµu, tumha ehi bhŒ ¡ ti tŒta kadarŒhµu. parijana prajŒ saciva saba ambŒ, tumhahī suta saba kaha ¡ avalambŒ.2. lakhi bidhi bŒma kŒlu ka¢hinŒī, dhīraju dharahu mŒtu bali jŒī. sira dhari gura Œyasu anusarahµu, prajŒ pŒli parijana dukhu harahµu.3. gura ke bacana saciva abhinandanu, sune bharata hiya hita janu candanu. sunī bahori mŒtu mṛdu bŒnī, sīla saneha sarala rasa sŒnī.4.

छंU0—सानी सरल रस मािय बानी सयनि भरिय Žयाकयरल भ०। लôचन सरôLरगU dवि सींचि बिरगU 'Uर ुंकयरर न०॥ सô दसा दे„ि समय िेगिU बिसरी सबगिU सयˇि देगU की। ियलसी सरागUि सकल सादर सीव¡ सगU` सनेगU की॥

chaṁ.: sŒnī sarala rasa mŒtu bŒnī suni bharatu byŒkula bhae, locana saroruha sravata sī ¡cata biraha ura aṅkura nae. so dasŒ dekhata samaya tehi bisarī sabahi sudhi deha kī, tulasī sarŒhata sakala sŒdara sīva ¡ sahaja saneha kī.

सो0—भरिय कमल कर `ôरि ˇीर ˇयरंUˇर ˇीर ˇरि। बचन ुमिु¡ `नय बôरि देि 'Uचिि 'Užार सबगिU॥ 176॥

bharatu kamala kara jori dhīra dhurandhara dhīra dhari, bacana amia ¡ janu bori deta ucita uttara sabahi.176.

चौ0—मôगिU 'Uपदेसय दी‹गU »यर नीका । पý`ा सचिव संमि सबगUी का॥ मािय 'Uचिि ˇरि ुायसय दी‹गUा । ुवसि सीस ˇरि चागU'U¡ की‹गUा॥ .1॥ »यर U पििय मािय Sवामि गिUि बानी । सयनि मन मयदिि करिु भलि `ानी॥ 'Uचिि कि ुनयचिि कि०¡ बिचारूर । ˇरमय `ा§ सिर पािक भारूर॥ .2॥ ियगU िौ देगयU सरल सि„ सôर्§ । `ô ुाचरि मôर भल गUôर्§॥ `lपि यगU समयÛाि गU'¡U नीकेउर । िदपि गUôि परििôाय न `ी केउर॥ .3॥ ुब ियगU बिनय मôरि सयनि लेगŒU । मôगिU ुनयगUरि सि„ावनय देगŒU॥ “रिLर दे'¡U छमब ुपराˇ Œ। दय„िि दôा »यन »न¤गU न साˇŒ॥ .4॥

mohi upadesu dīnha gura nīkŒ, prajŒ saciva saṁmata sabahī kŒ. mŒtu ucita dhari Œyasu dīnhŒ, avasi sīsa dhari cŒhau ¡ kīnhŒ.1. gura pitu mŒtu svŒmi hita bŒnī, suni mana mudita karia bhali jŒnī. ucita ki anucita kie ¡ bicŒrµu, dharamu jŒi sira pŒtaka bhŒrµu.2. tumha tau dehu sarala sikha soī, jo Œcarata mora bhala hoī. jadyapi yaha samujhata hau¡ nīke¡, tadapi hota paritoṣu na jī ke ¡.3. aba tumha binaya mori suni lehµu, mohi anuharata sikhŒvanu dehµu. µutaru deu¡ chamaba aparŒdhµu, dukhita doṣa guna ganahi ò na sŒdhµu.4.

दô0—पििय सयरपयर सिय रामय बन करन कगUगयU मôगिU रा`य। ०गिU िेउ `ानगयU मôर गिUि कार ुापन ब˙‚U का`य॥ 177॥

pitu surapura siya rŒmu bana karana kahahu mohi rŒju, ehi te ¡ jŒnahu mora hita kai Œpana baRa kŒju.177.

चौ0—गिUि गUमार सियपिि सेवका§Z । सô गUरि ली‹गU मािय कयरंिUला§Z॥ माउ ुनयमानि दी„ मन मागUीउ । ुान 'Uपाय¡ मôर गिUि नागUीउ॥ .1॥ सôक समा`य रा`य केरगिU ले„ेउ । ल„न राम सिय बिनय पद दे„ेउ॥ बादि बसन बिनय भŒान भारूर । बादि बिरिि बिनय बýrा् बिचारूर॥ .2॥ सLर` सरीर बादि बगयU भô»ा। बिनय गUरिभ»िि `ाय¡ `प `ô»ा॥ `ाय¡ `ीव बिनय देगU सयगUार्§ । बादि मôर सबय बिनय रघायरार्§॥ .3॥ `ा'¡U राम प¤गU ुायसय देगŒU । ०क¤गU ुा¡क मôर गिUि ०गŒU॥ मôगिU नहप करि U भल ुापन चगUगŒU । सô'U सनेगU `˙‚Uिा बस कगUगŒU॥ .4॥

hita hamŒra siyapati sevakŒī¡, so hari līnha mŒtu ku¢ilŒī ¡. maiò anumŒni dīkha mana mŒhī ¡, Œna upŒya ¡ mora hita nŒhī ¡.1. soka samŒju rŒju kehi lekhe¡, lakhana rŒma siya binu pada dekhe ¡. bŒdi basana binu bhµuṣana bhŒrµu, bŒdi birati binu brahma bicŒrµu.2. saruja sarīra bŒdi bahu bhogŒ, binu haribhagati jŒya ¡ japa jogŒ. jŒya¡ jīva binu deha suhŒī, bŒdi mora sabu binu raghurŒī.3. jŒu¡ rŒma pahi ò Œyasu dehµu, ekahiò Œ ¡ ka mora hita ehµu. mohi nṛpa kari bhala Œpana cahahµu, sou saneha jaRatŒ basa kahahµu.4.

दô0—कारकेरर्§ सयु कयरंिUलमिि राम बिमय„ »िला`। ियगU चागUि सय„य मôगUबस मôगिU से ुˇम केउर रा`॥ 178॥

kaikeī sua ku¢ilamati rŒma bimukha gatalŒja, tumha cŒhata sukhu mohabasa mohi se adhama ke¡ rŒja.178.

चौ0—कगU'¡U सा¡चय सब सयनि पििुागŒU । चागिUु ˇरमसील नरनागŒU॥ मôगिU रा`य गU˘िU दे§गUगयU `बगUीउ । रसा रसािल `ा§गिU िबगUीउ॥ .1॥ मôगिU समान कô पाप निवासŒ । `ेगिU ल»ि सीय राम बनबासŒ॥ राय¡ राम कगय¡U काननय दी‹गUा । बिछयUरि »मनय ुमरपयर की‹गUा॥.2॥ माउ स˘यU सब ुनरथ कर गेUिŒ । बा˘U बाि सब सयन'¡U सचेिŒ॥ बिनय रघायबीर बिलôकि ुबासŒ । रगेU पýान सगिU `» 'UपगUासŒ॥ .3॥ राम पयनीि बिाय रस रूर„े ।लôलयप भŒमि भô» केर भŒ„े॥ कग¡U ल»ि कगUाउ NUदय क˘िUनार्§ । निदरि कयरलिसय `े¤गU लगUी ब˙‚Uार्§॥.4॥

kahau¡ sŒ¡ cu saba suni patiŒhµu, cŒhia dharamasīla naranŒhµu. mohi rŒju ha¢hi deihahu jabahī ¡, rasŒ rasŒtala jŒihi tabahī ¡.1. mohi samŒna ko pŒpa nivŒsµu, jehi lagi sīya rŒma banabŒsµu. rŒya¡ rŒma kahu¡ kŒnanu dīnhŒ, bichurata gamanu amarapura kīnhŒ.2. maiò sa¢hu saba anaratha kara hetµu, b ai¢ha bŒta saba sunau ¡ sacetµu. binu raghubīra biloki abŒsµu, rahe prŒna sahi jaga upahŒsµu.3. rŒma punīta biṣaya rasa rµukhe, lolupa bhµumi bhoga ke bhµukhe. kaha¡ lagi kahau¡ hṛdaya ka¢hinŒī, nidari kulisu jehi ò lahī baRŒī.4.

दô0—कारन िेउ कार`य क˘िUन गUô§ दôसय न¤गU मôर। कयरलिस ुSिथ िेउ 'Uपल िेउ लôगU कराल क˘Uôर॥ 179॥

kŒrana te ¡ kŒraju ka¢hina hoi dosu nahi ò mora, kulisa asthi te ¡ upala te ¡ loha karŒla ka¢hora.179.

चौ0—कारकेरर्§ भव िनय ुनयरा»े । पाव¡र पýान ुघा§ ुभा»े॥ `ौउ पिýय बिरग¡U पýान पिýय ला»े । दे„ब सयनब बगयUि ुब ुा»े॥ .1॥ ल„न राम सिय कगय¡U बनय दी‹गUा । प˘U§ ुमरपयर पिि गिUि की‹गUा॥ ली‹ग U बिˇवपन ुप`सय ुापŒ । दी‹गेU'U पý`गिU सôकयर संिापŒ॥ .2॥ मôगिU दी‹गU सय„य सय`सय सयरा`Œ । की‹गU कारक§Z सब कर का`Œ॥ ०गिU िेउ मôर कागU ुब नीका । िेगिU पर देन कगUगयU ियगU ंUीका॥ .3॥ कारक§ `˘Uर `नमि `» मागUीउ । यगU मôगिU कग¡U कछयU ुनयचिि नागUीउ॥ मôरि बाि सब बिˇिगिUं बनार्§ । पý`ा पा¡च कि करगयU सगUार्§॥ .4॥

kaikeī bhava tanu anurŒge, pŒva¡ra prŒna aghŒi abhŒge. jau¡ priya biraha ¡ prŒna priya lŒge, dekhaba sunaba bahuta aba Œge.1. lakhana rŒma siya kahu ¡ banu dīnhŒ, pa¢hai amarapura pati hita kīnhŒ. līnha bidhavapana apajasu Œpµu, dīnheu prajahi soku santŒpµu.2. mohi dīnha sukhu sujasu surŒjµu, kīnha kaikaī ¡ saba kara kŒjµu. ehi te¡ mora kŒha aba nīkŒ, tehi para dena kahahu tumha ¢īkŒ.3. kaikai ja¢hara janami jaga mŒhī ¡, yaha mohi kaha ¡ kachu anucita nŒhī ¡. mori bŒta saba bidhihi ò banŒī, prajŒ pŒ ¡ ca kata karahu sahŒī.4.

दô0—»ýगU »ýगUीि पयनि बाि बस िेगिU पयनि बीछी मार। िेगिU पिुा§ु बाLरनी कगUगयU कागU 'Uपचार॥ 180॥

graha grahīta puni bŒta basa tehi puni bīchī mŒra, tehi piŒia bŒrunī kahahu kŒha upacŒra.180.

चौ0—कारक§ सयुन `ô»य `» `ôर्§ । चियर बिरंUचि दी‹गU मôगिU सôर्§॥ दसरथ िनय राम लघाय भार्§ । दी‹िगU मôगिU बिˇि बादि ब˙‚Uार्§॥ .1॥ ियगU सब कगUगयU कÉ‚Uावन ंUीका । राय र`ायसय सब कग¡U नीका॥ 'UिLर दे'¡U केरगिU बिˇि केरगिU केरगUी । कगUगयU सय„ेन `था Lरचि `ेगUी॥ .2॥ मôगिU कयरमािय समेि बिगUार्§ । कगUगयU कगिUगिU केर की‹गU भलार्§॥ मô बिनय कô सचराचर मागUीउ । `ेगिU सिय रामय पýानपिýय नागUीउ॥ .3॥ परम गUानि सब कग¡U ब˙‚U लागŒU । ुदिनय मôर न¤गU दŒान कागŒU॥ संसय सील पýेम बस ुगUगŒU । सबय§ 'Uचिि सब `ô कछयU कगUगŒU॥ .4॥

kaikai suana jogu jaga joī, catura birañci dīnha mohi soī. dasaratha tanaya rŒma laghu bhŒī, dīnhi mohi bidhi bŒdi baRŒī.1. tumha saba kahahu kaRhŒvana ¢īkŒ, rŒya rajŒyasu saba kaha ¡ nīkŒ. utaru deu¡ kehi bidhi kehi kehī, kahahu sukhena jathŒ ruci jehī.2. mohi kumŒtu sameta bihŒī, kahahu kahihi ke kīnha bhalŒī. mo binu ko sacarŒcara mŒhī ¡, jehi siya rŒmu prŒnapriya nŒhī ¡.3. parama hŒni saba kaha ¡ baRa lŒhµu, adinu mora nahi ò dµuṣana kŒhµu. saṁsaya sīla prema basa ahahµu, sabui ucita saba jo kachu kahahµu.4.

दô0—राम मािय सय˘िU सरलचिि मô पर पýेमय बिसेाि। कगU§ सयभाय सनेगU बस मôरि दीनिा दे„ि॥ 181॥

rŒma mŒtu su¢hi saralacita mo para premu biseṣi, kahai subhŒya saneha basa mori dīnatŒ dekhi.181.

चौ0—»यर बिबेक सा»र `»य `ाना। `ि‹गUगिU बिSव कर बदर समाना॥ मô कग¡U ििलक सा` स` सô“र । भ०¡ बिˇि बिमय„ बिमय„ सबय कô“र॥.1॥ परिगUरि रामय सीय `» मागUीं । कô'U न कगिUगिU मôर मि नागUीउ॥ सô माउ सयनब सगUब सय„यमानी ।ुंिगय¡U कीच िगUा¡ `ग¡U पानी॥ .2॥ ˙ULर न मôगिU `» कगिUगिU कि पôचŒ । परलôकगयU कर नागिUन सôचŒ॥ ०क§ 'Uर बस दयसगU दवारी । मôगिU ल»ि भे सिय रामय दय„ारी॥ .3॥ `ीवन लागयU ल„न भल पावा । सबय ि`ि राम चरन मनय लावा॥ मôर `नम रघायबर बन ला»ी। ÛाŒ˘U कागU पछििा'¡U ुभा»ी॥ .4॥

gura bibeka sŒgara jagu jŒnŒ, jinhahi bisva kara badara samŒnŒ. mo kaha¡ tilaka sŒja saja soµu, bhae ¡ bidhi bimukha bimukha sabu koµu.1. 512 * ŚR’ RMACARITAMNASA* parihari rŒmu sīya jaga mŒhī ¡, kou na kahihi mora mata nŒhī ¡. so maiò sunaba sahaba sukhu mŒnī, antahu ¡ kīca tahŒ ¡ jaha ¡ pŒnī.2. ḍaru na mohi jaga kahihi ki pocµu, paralokahu kara nŒhina socµu. ekai ura basa dusaha davŒrī, mohi lagi bhe siya rŒmu dukhŒrī.3. jīvana lŒhu lakhana bhala pŒvŒ, sabu taji rŒma carana manu lŒvŒ. mora janama raghubara bana lŒgī, jhµu¢ha kŒha pachitŒu ¡ abhŒgī.4.

दô0—ुापनि दाLरन दीनिा कगU'¡U सबगिU सिLर ना§। देे„ेउ बिनय रघायनाथ पद `िय कार `रनि न `ा§॥ 182॥

Œpani dŒruna dīnatŒ kahau ¡ sabahi siru nŒi, dekhe¡ binu raghunŒtha pada jiya kai jarani na jŒi.182.

चौ0—ुान 'Uपा'U मôगिU न¤गU सŒÛा । कô `िय कार रघायबर बिनय बŒÛा॥ ०क¤गU ुा¡क §गU§ मन मागUीउ । पýािकाल चलिगU'¡U पýभय पागUीउ॥ .1॥ `lपि माउ ुनभल ुपराˇी । भा मôगिU कारन सकल 'Uपाˇी॥ िदपि सरन सनमय„ मôगिU दे„ी । छमि सब करिगU¤गU कहरपा बिसेाी॥ .2॥ सील सकयरच सय˘िU सरल सयभा“र । कहरपा सनेगU सदन रघायरा“र॥ ुरिगयUक ुनभल की‹गU न रामा । माउ सिसय सेवक `lपि बामा॥ .3॥ ियगU पा पा¡च मôर भल मानी ।ुायसय ुासिा देगयU सयबानी॥ `े¤गU सयनि बिनय मôगिU `नय `ानी। ुाव¤गU बगयUरि रामय र`ˇानी॥ .4॥

Œna upŒu mohi nahi ò sµujhŒ, ko jiya kai raghubara binu bµujhŒ. ekahiò Œ¡ ka ihai mana mŒhī ¡, prŒtakŒla calihau ¡ prabhu pŒhī ¡.1. jadyapi maiò anabhala aparŒdhī, bhai mohi kŒrana sakala upŒdhī. tadapi sarana sanamukha mohi dekhī, chami saba karihahi ò kṛpŒ biseṣī.2. sīla sakuca su¢hi sarala subhŒµu, kṛpŒ saneha sadana raghurŒµu. arihuka anabhala kīnha na rŒmŒ, mai ò sisu sevaka jadyapi bŒmŒ.3. tumha pai pŒ¡ ca mora bhala mŒnī, Œyasu Œsiṣa dehu subŒnī. jehiò suni binaya mohi janu jŒnī, Œvahi ò bahuri rŒmu rajadhŒnī.4.

दô0—`lपि `नमय कयरमािय िेउ माउ स˘यU सदा सदôस। ुापन `ानि न ˆया»िगU¤गU मôगिU रघायबीर भरôस॥ 183॥

jadyapi janamu kumŒtu te ¡ mai ò sa¢hu sadŒ sadosa, Œpana jŒni na tyŒgihahi ò mohi raghubīra bharosa.183.

चौ0—भरि बचन सब कग¡U पिýय ला»े । राम सनेगU सयˇा¡ `नय पा»े॥ लô» बियô» बिाम बिा दा»े । मं˜ा सबी` सयनि `नय `ा»ेे॥ .1॥ मािय सचिव »यर पयर नर नारी । सकल सनेग¡U बिकल भ० भारी॥ भरिगिU कगU¤गU सरागिU सरागUी । राम पýेम मŒरिि िनय ुागUी॥ .2॥ िाि भरि ुस कागेU न कगUगŒU । पýान समान राम पिýय ुगUगŒU॥ `ô पाव¡Lर ुपनी `˙‚Uिा§Z । ियगUगिU सय»ा§ मािय कयरंिUला§Z॥ .3॥ सô स˘यU कôंिUक पयLरा समेिा । बसिगिU कलप सि नरक निकेरिा॥ ुगिU ुघा ुव»यन न¤गU मनि »गUर्§ । गUर§ »रल दय„ दारिद दगUर्§॥ .4॥

bharata bacana saba kaha¡ priya lŒge, rŒma saneha sudhŒ ¡ janu pŒge. loga biyoga biṣama biṣa dŒge, mantra sabīja sunata janu jŒge.1. mŒtu saciva gura pura nara nŒrī, sakala saneha ¡ bikala bhae bhŒrī. bharatahi kahahiò sarŒhi sarŒhī, rŒma prema mµurati tanu Œhī.2. tŒta bharata asa kŒhe na kahahµu, prŒna samŒna rŒma priya ahahµu. jo pŒva¡ ru apanī pjaRatŒī¡, tumhahi sugŒi mŒtu ku¢ilŒī ¡.3. so sa¢hu ko¢ika puruṣa sametŒ, basihi kalapa sata naraka niketŒ. ahi agha avaguna nahi ò mani gahaī, harai garala dukha dŒrida dahaī.4.

दô0—ुवसि चलिु बन रामय `ग¡ भरि मं˜ाय भल की‹गU। सôक ¤सˇय बŒ˙‚Uि सबगिU ियगU ुवलंबनय दी‹गU॥ 184॥

avasi calia bana rŒmu jaha¡ bharata mantru bhala kīnha, soka sindhu bµuRata sabahi tumha avalambanu dīnha.184.

चौ0—भा सब केउर मन मôदय न थôरा । `नय घान ˇयनि सयनि चािक मôरा॥ चलि पýाि ल„ि निरन'U नीकेर । भरिय पýानपिýय भे सबगUी केर॥ .1॥ मयनिगिU बंदि भरिगिU सिLर नार्§ । चले सकल घार बिदा करार्§॥ ˇ‹य भरि `ीवनय `» मागUीउ । सीलय सनेगयU सरागUि `ागUीउ॥ .2॥ कगU¤गU परसपर भा ब˙‚U का`Œ । सकल चला कर सा`¤गU सा`Œ॥ `ेगिU रा„¤गU रगयU घार र„वारी । सô `ान§ `नय »रदनि मारी॥ .3॥ कô'U कग रगUन कगिUु न¤गU कागŒU । कô न चगU§ `» `ीवन लागŒU॥ .4॥

bhŒ saba ke¡ mana modu na thorŒ, janu ghana dhuni suni cŒtaka morŒ. calata prŒta lakhi niranau nīke, bharatu prŒnapriya bhe sabahī ke.1. munihi bandi bharatahi siru nŒī, cale sakala ghara bidŒ karŒī. dhanya bharata jīvanu jaga mŒhī ¡, sīlu sanehu sarŒhata jŒhī ¡.2. kahahi ò parasapara bhŒ baRa kŒjµu, sakala calai kara sŒjahi ò sŒjµu. jehi rŒkhahi ò rahu ghara rakhavŒrī, so jŒnai janu garadani mŒrī.3. kou kaha rahana kahia nahiò kŒhµu, ko na cahai jaga jīvana lŒhµu.4.

दô0—`र'U सô संपिि सदन सय„य सयNUद मािय पििय भा§। सनमय„ गUôि `ô राम पद कराU न सगUस सगUा§॥ 185॥

jarau so sampati sadana sukhu suhṛda mŒtu pitu bhŒi, sanamukha hota jo rŒma pada karai na sahasa sahŒi.185.

चौ0—घार घार सा`¤गU बागUन नाना । गUराय NUदय¡ परभाि पयाना॥ भरि `ा§ घार की‹गU बिचारूर । न»Lर बा`ि »` भवन भ¡˙Uारूर॥ .1॥ संपिि सब रघायपिि कार ुागUी। `ौउ बिनय `िन चलौउ ि`ि िागUी॥ िौ परिनाम न मôरि भलार्§ । पाप सिरôमनि सा§¡ दôगUार्§॥ .2॥ कर§ Sवामि गिUि सेवकयर सôर्§ । दŒान कôंिU दे§ किन कôर्§॥ ुस बिचारि सयचि सेवक बôले । `े सपनेगय¡U नि` ˇरम न ˙Uôले॥ .3॥ कगिU सबय मरमय ˇरमय भलभाा । `ô `ेगिU लायक सô िे¤गU रा„ा॥ करि सबय `िनय रा„ि र„वारेU । राम मािय प¤गU भरिय सिˇारेU॥ .4॥

ghara ghara sŒjahiò bŒhana nŒnŒ, haraṣu hṛdaya ¡ parabhŒta payŒnŒ. bharata jŒi ghara kīnha bicŒrµu, nagaru bŒji gaja bhavana bha ¡ ḍŒrµu.1. sampati saba raghupati kai Œhī, jau ¡ binu jatana calau ¡ taji tŒhī. tau parinŒma na mori bhalŒī, pŒpa siromani sŒi ò dohŒī.2. karai svŒmi hita sevaku soī, dµuṣana ko¢i dei kina koī. asa bicŒri suci sevaka bole, je sapanehu ¡ nija dharama na ḍole.3. kahi sabu maramu dharamu bhala bhŒṣŒ, jo jehi lŒyaka so tehi ò rŒkhŒ. kari sabu jatanu rŒkhi rakhavŒre, rŒma mŒtu pahi ò bharatu sidhŒre.4.

दô0—ुारि `ननीउ `ानि सब भरि सनेग सय`ान। कगेU'U बनावन पालकीउ स`न सय„ासन `ान॥ 186॥

Œrata jananī ¡ jŒni saba bharata saneha sujŒna, kaheu banŒvana pŒlakī ¡ sajana sukhŒsana jŒna.186.

चौ0—चPर चPिर `िमि पयर नर नारी । चगUि पýाि 'Uर ुारि भारी॥ `ा»ि सब निसि भय'U बिगUाना । भरि बôला० सचिव सय`ाना॥ .1॥ कगेU'U लेगयU सबय ििलक समा`Œ । बन¤गU देब मयनि रामगिU रा`Œ॥ बे»ि चलगयU सयनि सचिव `ôगUारेU । ियरि ियर» रथ ना» स¡वारेU॥ .2॥ ुLंरˇिी ुLर ु»िनि समा“र । रथ चÉिU‚ चले पýथम मयनिरा“र॥ बिपý बंहद चÉि‚U बागUन नाना । चले सकल िप िे` निˇाना॥ .3॥ न»र लô» सब स`ि स`ि `ाना। चि˜ाकŒरंU कग¡U की‹गU पयाना॥ सिबिका सयभ» न `ा¤गU ब„ानी । चÉि‚U चÉि‚U चलि भ§Z सब रानी॥ .4॥

516 * ŚR’ RMACARITAMNASA* cakka cakki jimi pura nara nŒrī, cahata prŒta ura Œrata bhŒrī. jŒgata saba nisi bhayau bihŒnŒ, bharata bolŒe saciva sujŒnŒ.1. kaheu lehu sabu tilaka samŒjµu, banahi ò deba muni rŒmahi rŒjµu. begi calahu suni saciva johŒre, turata turaga ratha nŒga sa ¡vŒre.2. arundhatī aru agini samŒµu, ratha caRhi cale prathama munirŒµu. bipra bṛnda caRhi bŒhana nŒnŒ, cale sakala tapa teja nidhŒnŒ.3. nagara loga saba saji saji jŒnŒ, citrakµu¢a kaha ¡ kīnha payŒnŒ. sibikŒ subhaga na jŒhiò bakhŒnī, caRhi caRhi calata bhaī ¡ saba rŒnī.4.

दô0—सौउपि न»र सयचि सेवकनि सादर सकल चला§। सयमिरि राम सिय चरन िब चले भरि दô'U भा§॥ 187॥

sau¡ pi nagara suci sevakani sŒdara sakala calŒi, sumiri rŒma siya carana taba cale bharata dou bhŒi.187.

दô0—पय ुगUार ¨रल ुसन ०क निसि भô`न ०क लô»। करि राम गिUि नेम बýि परिगUरि भŒान भô»॥ 188॥

paya ahŒra phala asana eka nisi bhojana eka loga, karata rŒma hita nema brata parihari bhµuṣana bhoga.188.

दô0—ुस बिचारि »यग¡U ‚यािि सन कगेU'U स`» सब गUôगयU। गUथवा¡सगयU बôरगयU िरनि की`िु घांUारôगयU॥ 189॥

asa bicŒri guha ¡ gyŒti sana kaheu sajaga saba hohu, hathavŒ¡ sahu borahu tarani kījia ghŒ¢Œrohu.189.

चौ0—गUôगयU स¡`ô§ल रôकगयU घांUा । ˘UांUगयU सकल मराU केर ˘UांUा॥ सनमय„ लôगU भरि सन ले“र¡ ।`िुि न सयरसरि 'Uिरन दे“¡र॥ .1॥ समर मरनय पयनि सयरसरि िीरा । राम का`य छनभं»य सरीरा॥ भरि भा§ नहपय माउ `न नीचŒ । ब˙‚ेउU भा» ुसि पा§ु मीचŒ॥ .2॥ Sवामि का` करिगU'¡U रन रारी । `स ˇवलिगU'¡U भयवन दस चारी॥ ि`'¡U पýान रघायनाथ निगUôरेउU । दयगŒ¡U गUाथ मयद मôदक मôरेउU॥ .3॥ साˇय समा` न `ाकर ले„ा । राम भ»ि मगय¡U `ासय न रेU„ा॥ `ाय¡ `िुि `» सô मगिU भारूर । `ननी `ौबन बिंUप कयर˘Uारूर॥ .4॥

hohu sa¡ joila rokahu ghŒ¢Œ, ¢hŒ¢ahu sakala marai ke ¢hŒ¢Œ. sanamukha loha bharata sana leµu¡, jiata na surasari utarana deµu ¡.1. samara maranu puni surasari tīrŒ, rŒma kŒju chanabhaṅgu sarīrŒ. bharata bhŒi nṛpu mai ò jana nīcµu, baRe ¡ bhŒga asi pŒia mīcµu.2. svŒmi kŒja karihau¡ rana rŒrī, jasa dhavalihau ¡ bhuvana dasa cŒrī. tajau¡ prŒna raghunŒtha nihore¡, duhµu ¡ hŒtha muda modaka more ¡.3. sŒdhu samŒja na jŒkara lekhŒ, rŒma bhagata mahu ¡ jŒsu na rekhŒ. jŒya¡ jiata jaga so mahi bhŒrµu, jananī jaubana bi¢apa ku¢hŒrµu.4.

दô0—बि»ि बिाद निादपिि सबगिU बÉ‚Uा§ 'UछागयU। सयमिरि राम मा»े'U ियरि िरकस ˇनया सनागयU॥ 190॥

bigata biṣŒda niṣŒdapati sabahi baRhŒi uchŒhu, sumiri rŒma mŒgeu turata tarakasa dhanuṣa sanŒhu.190.

चौ0—बे»गयU भा§गयU स`गयU स¡`ô“र । सयनि र`ा§ कदरा§ न कô“र॥ भले¤गU नाथ सब कगU¤गU सगUरा । ०क¤गU ०क बÉ‚Uाव§ करा॥ .1॥ चले निाद `ôगUारि `ôगUारी । सŒर सकल रन रूरच§ रारी॥ सयमिरि राम पद पंक` पनगUीउ । भाथीउ बा¡ˇि चÉ‚Uा§‹िगU ˇनगUीउ॥ .2॥ ु¡»री पगिUरि कŒ¡र˙ि‚U सिर ˇरगUीउ । ¨ररसा बा¡स सेल सम करगUीउ॥ ०क कयरसल ुिि ुô˙‚Uन „ा¡˙‚Uे ।कŒरद¤गU »»न मनगय¡U छििि छा¡˙‚UेU॥.3॥ नि` नि` सा`य समा`य बनार्§ । »यगU रा'UिगिU `ôगUारेU `ार्§॥ दे„ि सयभंU सब लायक `ाने । ला ला नाम सकल सनमाने॥ .4॥

begahu bhŒihu sajahu sa ¡ joµu, suni rajŒi kadarŒi na koµu. bhalehiò nŒtha saba kahahiò saharaṣŒ, ekahiò eka baRhŒvai karaṣŒ.1. cale niṣŒda johŒri johŒrī, sµura sakala rana rµucai rŒrī. sumiri rŒma pada paṅkaja panahī¡, bhŒthī ¡ bŒ ¡ dhi caRhŒinhi dhanahī ¡.2. a¡ garī pahiri kµu ¡ Ri sira dharahī¡, pharasŒ bŒ ¡ sa sela sama karahī ¡. eka kusala ati oRana khŒ ¡Re, kµudahi ò gagana manahu ¡ chiti chŒ ¡ Re.3. 520 * ŚR’ RMACARITAMNASA* nija nija sŒju samŒju banŒī, guha rŒutahi johŒre jŒī. dekhi subha¢a saba lŒyaka jŒne, lai lai nŒma sakala sanamŒne.4.

दô0—भा§गयU लावगयU ˇô„ `नि ुा`य का` ब˙‚U मôगिU। सयनि सरôा बôले सयभंU बीर ुˇीर न गUôगिU॥ 191॥

bhŒihu lŒvahu dhokha jani Œju kŒja baRa mohi, suni saroṣa bole subha¢a bīra adhīra na hohi.191.

चौ0—राम पýिाप नाथ बल िôरेU । कर¤गU कंUकयर बिनय भंU बिनय घाôरेU॥ `ीवि पा'U न पाछेउU ˇरगUीउ । Lंर˙U मंय˙Uमय मेदिनि करगUीउ॥ .1॥ दी„ निादनाथ भल ंUôलŒ । कगेU'U ब`ा'U `यÛा“र ÉUôलŒ॥ ०िना कगUि छीउक भ§ बा¡० । कगेU'U स»यनिु‹गU „ेि सयगUा०॥ .2॥ बŒ É ‚ य ०कयर कगU स»यन बिचारी । भरिगिU मिलिु न गUô§गिU रारी॥ रामगिU भरिय मनावन `ागUीउ । स»यन कगU§ ुस बि»ýगयU नागUीउ॥.3॥ सयनि »यगU कगU§ नीक कगU बŒÉ‚Uा ।सगUसा करि पछििा¤गU बिमŒÉ‚Uा॥ भरि सयभा'U सीलय बिनय बŒÛोउ । ब˙ि‚U गिUि गUानि `ानि बिनय `ŒÛोउ॥.4॥

rŒma pratŒpa nŒtha bala tore, karahiò ka¢aku binu bha¢a binu ghore. jīvata pŒu na pŒche ¡ dharahī¡, ruṁḍa muṁḍamaya medini karahī ¡.1. dīkha niṣŒdanŒtha bhala ¢olµu, kaheu bajŒu jujhŒµu ḍholµu. etanŒ kahata chī¡ka bhai bŒ ¡ e, kaheu sagunianha kheta suhŒe.2. bµuRhu eku kaha saguna bicŒrī, bharatahi milia na hoihi rŒrī. rŒmahi bharatu manŒvana jŒhī ¡, saguna kahai asa bigrahu nŒhī ¡.3. suni guha kahai nīka kaha bµ uRhŒ, sahasŒ kari pachitŒhi ò bimµuRhŒ. bharata subhŒu sīlu binu bµujhe¡, baRi hita hŒni jŒni binu jµujhe ¡.4.

दô0—»गगयU घांU भंU समिंिU सब ले'¡U मरम मिलि `ा§। बŒÛिा मि˜ा ुरि मŠय »िि िस िब करिगU'¡U ुा§॥ 192॥

gahahu ghŒ¢a bha¢a sami¢i saba leu ¡ marama mili jŒi, bµujhi mitra ari madhya gati tasa taba karihau ¡ Œi.192.

चौ0—ल„ब सनेगयU सयभाय¡ सयगUा०¡ । बाLर पýीिि न¤गU दयर§¡ दयरा०¡॥ ुस कगिU भेउंU स¡`ôवन ला»े । कंरद मŒल ¨रल „» मह» मा»े॥ .1॥ मीन पीन पा˘Uीन पयराने । भरि भरि भार कगUार‹गU ुाने॥ मिलन सा`य स`ि मिलन सिˇा० । मं»ल मŒल स»यन सयभ पा०॥ .2॥ दे„ि दŒरि िेउ कगिU नि` नामŒ । की‹गU मयनीसगिU दं˙U पýनामŒ॥ `ानि रामपिýय दी‹िगU ुसीसा । भरिगिU कगेU'U बयÛा§ मयनीसा॥ .3॥ राम स„ा सयनि संदनय ˆया»ा । चले 'Uिरि 'Uम»ि ुनयरा»ा॥ »ा'¡U `ािि »यग¡U ना'¡U सयनार्§ । की‹गU `ôगUाLर माथ मगिU लार्§॥ .4॥

lakhaba sanehu subhŒya¡ suhŒe¡, bairu prīti nahi ò durai ò durŒe ¡. asa kahi bhe¡¢a sa¡ jovana lŒge, kanda mµula phala khaga mṛga mŒge.1. mīna pīna pŒ¢hīna purŒne, bhari bhari bhŒra kahŒranha Œne. milana sŒju saji milana sidhŒe, maṅgala mµula saguna subha pŒe.2. dekhi dµuri te ¡ kahi nija nŒmµu, kīnha munīsahi daṁḍa pranŒmµu. jŒni rŒmapriya dīnhi asīsŒ, bharatahi kaheu bujhŒi munīsŒ.3. rŒma sakhŒ suni sandanu tyŒgŒ, cale utari umagata anurŒgŒ. gau¡ jŒti guha¡ nŒu¡ sunŒī, kīnha johŒru mŒtha mahi lŒī.4.

दô0—करि दं˙Uवि दे„ि िेगिU भरि ली‹गU 'Uर ला§। मनगय¡U ल„न सन भेउंU भ§ पýेमय न NUदय¡ समा§॥ 193॥

karata daṁḍavata dekhi tehi bharata līnha ura lŒi, manahu¡ lakhana sana bhe¡ ¢a bhai premu na hṛdaya¡ samŒi.193.

चौ0—भेउंUि भरिय िागिU ुिि पýीिी । लô» सिगUा¤गU पýेम कार रीिी॥ ˇ‹य ˇ‹य ˇयनि मं»ल मŒला । सयर सरागिU िेगिU बरिस¤गU ¨Œरला॥ .1॥ लôक बेद सब भा¡ििगिUं नीचा। `ासय छा¡गU छयU§ ले§ु सीउचा॥ िेगिU भरि ुंक राम लघाय भýािा । मिलि पयलक परिपŒरिि »ािा॥ .2॥ राम राम कगिU `े `मयगUागUीउ । िि‹गUगिU न पाप पयं` समयगUागUीउ॥ यगU िौ राम ला§ 'Uर ली‹गUा । कयरल समेि `»य पावन की‹गUा॥ .3॥ करमनास `लय सयरसरि परर्§ । िेगिU कô कगUगयU सीस न¤गU ˇरर्§॥ 'UलंUा नामय `पि `»य `ाना। बालमीकि भ० बýrा् समाना॥ .4॥

bhe¡ ¢ata bharatu tŒhi ati prītī, loga sihŒhi ò prema kai rītī. dhanya dhanya dhuni maṅgala mµulŒ, sura sarŒhi tehi barisahi ò phµulŒ.1. loka beda saba bhŒ¡ tihiò nīcŒ, jŒsu chŒ ¡ ha chui leia sī ¡cŒ. tehi bhari aṅka rŒma laghu bhrŒtŒ, milata pulaka paripµurita gŒtŒ.2. rŒma rŒma kahi je jamuhŒhī ¡, tinhahi na pŒpa puñja samuhŒhī ¡. yaha tau rŒma lŒi ura līnhŒ, kula sameta jagu pŒvana kīnhŒ.3. karamanŒsa jalu surasari parai, tehi ko kahahu sīsa nahi ò dharaī. ula¢Œ nŒmu japata jagu jŒnŒ, bŒlamīki bhae brahma samŒnŒ.4.

दô0—Sवपच सबर „स `मन `˙‚U पाव¡र कôल किराि। रामय कगUि पावन परम गUôि भयवन बियाि॥ 194॥

svapaca sabara khasa jamana jaRa pŒva ¡ ra kola kirŒta, rŒmu kahata pŒvana parama hota bhuvana bikhyŒta.194.

चौ0—न¤गU ुचिरि`य `य» `य» चलि ुार्§ । केरगि न दी‹िगU रघायबीर ब˙‚Uार्§॥ राम नाम मगिUमा सयर कगUगUीउ । सयनि सयनि ुवˇलô» सय„य लगUगUीउ॥.1॥ रामस„गिU मिलि भरि सपýेमा । पŒ¡छी कयरसल सयमं»ल „ेमा॥ दे„ि भरि कर सीलय सनेगŒU । भा निाद िेगिU समय बिदेगŒU॥ .2॥ सकयरच सनेगयU मôदय मन बाÉ‚Uा । भरिगिU चििवि ०कंUक ˘UाÉ‚Uा॥ ˇरि ˇीर`य पद बंदि बगUôरी । बिनय सपýेम करि कर `ôरी॥ .3॥ कयरसल मŒल पद पंक` पे„ी । माउ ििगय¡U काल कयरसल नि` ले„ी॥ ुब पýभय परम ुनय»ýगU िôरेउU । सगिUि कôंिU कयरल मं»ल मôरेउU॥ .4॥

nahiò aciriju juga juga cali Œī, kehi na dīnhi raghubīra baRŒī. rŒma nŒma mahimŒ sura kahahī¡, suni suni avadhaloga sukhu lahahī ¡.1. rŒmasakhahi mili bharata sapremŒ, pµu¡ chī kusala sumaṅgala khemŒ. dekhi bharata kara sīlu sanehµu, bhŒ niṣŒda tehi samaya bidehµu.2. sakuca sanehu modu mana bŒRhŒ, bharatahi citavata eka¢aka ¢hŒRhŒ. dhari dhīraju pada bandi bahorī, binaya saprema karata kara jorī.3. kusala mµula pada paṅkaja pekhī, mai ò tihu ¡ kŒla kusala nija lekhī. aba prabhu parama anugraha tore¡, sahita ko¢i kula maṅgala more ¡.4.

दô0—समयÛिा मôरि करिŒिि कयरलय पýभय मगिUमा `िय¡ `ô§। `ô न भ`§ रघायबीर पद `» बिˇि बंचिि सô§॥ 195॥

samujhi mori karatµuti kulu prabhu mahimŒ jiya ¡ joi, jo na bhajai raghubīra pada jaga bidhi bañcita soi.195.

चौ0—कपंUी कायर कयरमिि कयर`ािी । लôक बेद बागेUर सब भा¡िी॥ राम की‹गU ुापन `बगUी िेउ । भय'¡U भयवन भŒान िबगUी िेउ॥ .1॥ दे„ि पýीिि सयनि बिनय सयगUार्§ । मिले'U बगUôरि भरि लघाय भार्§॥ कगिU निाद नि` नाम सयबानीउ । सादर सकल `ôगUारीउ रानीउ॥ .2॥ `ानि ल„न सम दे¤गU ुसीसा । `िुगयU सय„ी सय ला„ बरीसा॥ निर„ि निादय न»र नर नारी । भ० सय„ी `नय ल„नय निगUारी॥ .3॥ कगU¤गU लगेU'U ०¤गU `ीवन लागŒU । भेउंेU'U रामभ…ý भरि बागŒU॥ सयनि निादय नि` भा» ब˙‚Uार्§ । पýमयदिि मन ल§ चले'U लेवार्§॥ .4॥

kapa¢ī kŒyara kumati kujŒtī, loka beda bŒhera saba bhŒ ¡ tī. rŒma kīnha Œpana jabahī te ¡, bhayau ¡ bhuvana bhµuṣana tabahī te ¡.1. dekhi prīti suni binaya suhŒī, mileu bahori bharata laghu bhŒī. kahi niṣŒda nija nŒma subŒnī¡, sŒdara sakala johŒrī ¡ rŒnī ¡.2. jŒni lakhana sama dehi ò asīsŒ, jiahu sukhī saya lŒkha barīsŒ. nirakhi niṣŒdu nagara nara nŒrī, bhae sukhī janu lakhanu nihŒrī.3. kahahi ò laheu ehiò jīvana lŒhµu, bhe ¡ ¢eu rŒmabhadra bhari bŒhµu. suni niṣŒdu nija bhŒga baRŒī, pramudita mana lai caleu levŒī.4.

दô0—सनकारेU सेवक सकल चले Sवामि Lर„ पा§। घार िLर िर सर बा» बन बास बना०‹िगU `ा§॥ 196॥

sanakŒre sevaka sakala cale svŒmi rukha pŒi, ghara taru tara sara bŒga bana bŒsa banŒenhi jŒi.196.

चौ0—सहं»बेरपयर भरि दी„ `ब । भे सनेग¡U सब ुं» सिथिल िब॥ सôगUि दि०¡ निादगिU ला»Œ । `नय िनय ˇरेउU बिनय ुनयरा»Œ॥ .1॥ ०गिU बिˇि भरि सेनय सबय सं»ा । दी„ि `ा§ `» पावनि »ं»ा॥ रामघांU कग¡U की‹गU पýनामŒ । भा मनय म»नय मिले `नय रामŒ॥ .2॥ कर¤गU पýनाम न»र नर नारी । मयदिि बýrा्मय बारि निगUारी॥ करि म”ानय मा»¤गU कर `ôरी । रामचं…ý पद पýीिि न थôरी॥ .3॥ भरि कगेU'U सयरसरि िव रेUनŒ ।सकल सय„द सेवक सयरˇेनŒ॥ `ôरि पानि बर मा»'U¡ ०गŒU । सीय राम पद सगU` सनेगŒU॥ .4॥

sṛṅgaberapura bharata dīkha jaba, bhe saneha ¡ saba aṅga sithila taba. sohata die¡ niṣŒdahi lŒgµu, janu tanu dhare ¡ binaya anurŒgµu.1. ehi bidhi bharata senu sabu saṅgŒ, dīkhi jŒi jaga pŒvani gaṅgŒ. rŒmaghŒ¢a kaha¡ kīnha pranŒmµu, bhŒ manu maganu mile janu rŒmµu.2. karahiò pranŒma nagara nara nŒrī, mudita brahmamaya bŒri nihŒrī. kari majjanu mŒgahiò kara jorī, rŒmacandra pada prīti na thorī.3. bharata kaheu surasari tava renµu, sakala sukhada sevaka suradhenµu. jori pŒni bara mŒgau ¡ ehµu, sīya rŒma pada sahaja sanehµu.4.

दô0—०गिU बिˇि म”ानय भरिय करि »यर ुनयसासन पा§। मािय नगUानीउ `ानि सब ˙ेUरा चले लवा§॥ 197॥

ehi bidhi majjanu bharatu kari gura anusŒsana pŒi, mŒtu nahŒnī ¡ jŒni saba ḍerŒ cale lavŒi.197.

चौ0—`ग¡U िग¡U लô»‹गU ˙ेUरा की‹गUा । भरि सôˇय सबगUी कर ली‹गUा॥ सयर सेवा करि ुायसय पार्§ । राम मािय प¤गU »े दô'U भार्§॥ .1॥ चरन चा¡पि कगिU कगिU महदय बानी । `ननीउ सकल भरि सनमानी॥ भा§गिU सौउपि मािय सेवकार्§ । ुापय निादगिU ली‹गU बôलार्§॥ .2॥ चले स„ा कर सôउ कर `ôरेउU । सिथिल सरीLर सनेगU न थôरेउU॥ पŒ¡छि स„गिU सô ˘Uा'¡U दे„ा“र । नेकयर नयन मन `रनि `य˙‚Uा“र॥ .3॥ `ग¡U सिय रामय ल„नय निसि सô० । कगUि भरेU `ल लôचन कô०॥ भरि बचन सयनि भय'U बिादŒ । ियरि िगUा¡ ल§ »य'U निादŒ॥ .4॥

jaha¡ taha¡ loganha ḍerŒ kīnhŒ, bharata sodhu sabahī kara līnhŒ. sura sevŒ kari Œyasu pŒī, rŒma mŒtu pahi ò ge dou bhŒī.1. 526 * ŚR’ RMACARITAMNASA* carana cŒ¡ pi kahi kahi mṛdu bŒnī, jananī ¡ sakala bharata sanamŒnī. bhŒihi sau¡ pi mŒtu sevakŒī, Œpu niṣŒdahi līnha bolŒī.2. cale sakhŒ kara so¡ kara jore ¡ , sithila sarīru saneha na thore ¡ . pµu¡ chata sakhahi so ¢hŒu ¡ dekhŒµu, neku nayana mana jarani juRŒµu.3. jaha¡ siya rŒmu lakhanu nisi soe, kahata bhare jala locana koe. bharata bacana suni bhayau biṣŒdµu, turata tahŒ ¡ lai gayau niṣŒdµu.4.

दô0—`ग¡U ¤ससयपा पयनीि िर रघायबर किय बिŸामय। ुिि सनेग¡U सादर भरि की‹गेU'U दं˙U पýनामय॥ 198॥

jaha¡ siṁsupŒ punīta tara raghubara kiya biśrŒmu, ati saneha ¡ sŒdara bharata kīnheu daṁḍa pranŒmu.198.

चौ0—कयरस सा¡थरी निगUारि सयगUार्§ । की‹गU पýनामय पýद‘िछन `ार्§॥ चरन रे„ र` ुा¡„ि‹गU लार्§ । बन§ न कगUि पýीिि ुˇिकार्§॥ .1॥ कनक ¤बदय दय§ चारिकदे„े । रा„े सीस सीय सम ले„े॥ स`ल बिलôचन NUदय¡ »लानी । कगUि स„ा सन बचन सयबानी॥ .2॥ ŸाीगUि सीय बिरग¡U दयििगUीना । `था ुवˇ नर नारि बिलीना॥ पििा `नक दे'¡U पंUिर केरगUी । करिल भô»य `ô»य `» `ेगUी॥ .3॥ ससयर भानयकयरल भानय भयुालŒ । `ेगिU सिगUाि ुमरावििपालŒ॥ पýाननाथय रघायनाथ »ôसा§Z । `ô ब˙‚U गUôि सô राम ब˙‚Uा§Z॥ .4॥

kusa sŒ¡ tharī nihŒri suhŒī, kīnha pranŒmu pradacchina jŒī. carana rekha raja Œ¡ khinha lŒī, banai na kahata prīti adhikŒī.1. kanaka bindu dui cŒrika dekhe, rŒkhe sīsa sīya sama lekhe. sajala bilocana hṛdaya¡ galŒnī, kahata sakhŒ sana bacana subŒnī.2. śrīhata sīya biraha¡ dutihīnŒ, jathŒ avadha nara nŒri bilīnŒ. pitŒ janaka deu¡ pa¢atara kehī, karatala bhogu jogu jaga jehī.3. sasura bhŒnukula bhŒnu bhuŒlµu, jehi sihŒta amarŒvatipŒlµu. prŒnanŒthu raghunŒtha gosŒī¡, jo baRa hota so rŒma baRŒī ¡.4.

दô0—पिि देविा सयिीय मनि सीय सा¡थरी दे„ि। बिगUरि NUद'U न गUगUरि गUर पबि िेउ क˘िUन बिसेाि॥ 199॥

pati devatŒ sutīya mani sīya sŒ ¡tharī dekhi, biharata hṛdau na hahari hara pabi te ¡ ka¢hina biseṣi.199.

चौ0—लालन `ô»य ल„न लघाय लôने । भे न भा§ ुस ुगU¤गU न गUôने॥ पयर`न पिýय पििय मािय दयलारेU । सिय रघायबीरगिU पýानपिुारेU॥ .1॥ महदय मŒरिि सयकयरमार सयभा“र । िाि बा'U िन ला» न का“र॥ िे बन सगU¤गU बिपिि सब भा¡िी । निदरेU कôंिU कयरलिस ०¤गU छािी॥ .2॥ राम `नमि `»य की‹गU 'U`ा»र । रूरप सील सय„ सब »यन सा»र॥ पयर`न परि`न »यर पििय मािा । राम सयभा'U सबगिU सय„दािा॥ .3॥ बारि'U राम ब˙‚Uार्§ करगUीउ । बôलनि मिलनि बिनय मन गUरगUीउ॥ सारद कôंिU कôंिU सि सेा । करि न सक¤गU पýभय »यन »न ले„ा॥ .4॥

lŒlana jogu lakhana laghu lone, bhe na bhŒi asa ahahi ò na hone. purajana priya pitu mŒtu dulŒre, siya raghubīrahi prŒnapiŒre.1. mṛdu mµurati sukumŒra subhŒµu, tŒta bŒu tana lŒga na kŒµu. te bana sahahiò bipati saba bhŒ ¡ tī, nidare ko¢i kulisa ehi ò chŒtī.2. rŒma janami jagu kīnha ujŒgara, rµupa sīla sukha saba guna sŒgara. purajana parijana gura pitu mŒtŒ, rŒma subhŒu sabahi sukhadŒtŒ.3. bairiu rŒma baRŒī karahī¡, bolani milani binaya mana harahī ¡. sŒrada ko¢i ko¢i sata seṣŒ, kari na sakahiò prabhu guna gana lekhŒ.4.

दô0—सय„Sवरूरप रघायबंसमनि मं»ल मôद निˇान। िे सôवि कयरस ˙Uासि मगिU बिˇि »िि ुिि बलवान॥ 200॥

sukhasvarµupa raghubaṁsamani maṅgala moda nidhŒna, te sovata kusa ḍŒsi mahi bidhi gati ati balavŒna.200.

चौ0—राम सयना दय„य कान न का“र । `ीवनिLर `िमि `ô»व§ रा“र॥ पलक नयन ¨रनि मनि `ेगिU भा¡िी । `ô»व¤गU `ननि सकल दिन रािी॥ .1॥ िे ुब ¨िररि बिपिन पदचारी । कंरद मŒल ¨रल ¨Œरल ुगUारी॥ ˇि» कारकर्§ ुमं»ल मŒला । भ§सि पýान पिýयिम पýििकŒरला॥ .2॥ माउ ˇि» ˇि» ुघा 'Uदˇि ुभा»ी ।सबय 'Uिपािय भय'U `ेगिU ला»ी॥ कयरल कलंकयर करि सह`े'U बिˇािा¡ । सा§¡दôगU मôगिU की‹गU कयरमािा¡॥ .3॥ सयनि सपýेम समयÛाव निादŒ । नाथ करिु कि बादि बिादŒ॥ राम ियगUगिU पिýय ियगU पिýय रामगिU । यगU निर`ôसय दôसय बिˇि बामगिU॥ .4॥

rŒma sunŒ dukhu kŒna na kŒµu, jīvanataru jimi jogavai rŒµu. palaka nayana phani mani jehi bhŒ ¡ tī, jogavahi ò janani sakala dina rŒtī.1. te aba phirata bipina padacŒrī, kanda mµula phala phµula ahŒrī. dhiga kaikaī amaṅgala mµulŒ, bhaisi prŒna priyatama pratikµulŒ.2. maiò dhiga dhiga agha udadhi abhŒgī, sabu utapŒtu bhayau jehi lŒgī. kula kalaṅku kari sṛjeu bidhŒtŒ¡ , sŒi òdoha mohi kīnha kumŒtŒ ¡ .3. suni saprema samujhŒva niṣŒdµu, nŒtha karia kata bŒdi biṣŒdµu. rŒma tumhahi priya tumha priya rŒmahi, yaha nirajosu dosu bidhi bŒmahi.4.

छंU0—बिˇि बाम की करनी क˘िUन `े¤गU मािय की‹गUी बावरी। िेगिU रािि पयनि पयनि कर¤गU पýभय सादर सरगUना रावरी॥ ियलसी न ियगU सô राम पýीिमय कगUिय गUौउ सौउगेउU कि०¡। परिनाम मं»ल `ानि ुपने ुानि० ˇीर`य गिU०¡॥

chaṁ.: bidhi bŒma kī karanī ka¢hina jehi ò mŒtu kīnhī bŒvarī, tehi rŒti puni puni karahi ò prabhu sŒdara sarahanŒ rŒvarī. tulasī na tumha so rŒma prītamu kahatu hau ¡ sau ¡ he¡ kie¡ , parinŒma maṅgala jŒni apane Œnie dhīraju hie ¡ .

चौ0—स„ा बचन सयनि 'Uर ˇरि ˇीरा । बास चले सयमिरि रघायबीरा॥ यगU सयˇि पा§ न»र नर नारी । चले बिलôकन ुारि भारी॥ .1॥ परद„िना करि कर¤गU पýनामा । दे¤गU कारक§गिU „ôरि निकामा॥ भरि भरि बारि बिलôचन लेगUीउ । बाम बिˇािगिU दŒान देगUीउ॥ .2॥ ०क सरागU¤गU भरि सनेगŒU । कô'U कगU नहपिि निबागेU'U नेगŒU॥ ¤नद¤गU ुापय सरागिU निादगिU । कô कगिU सक§ बिमôगU बिादगिU॥ .3॥ ०गिU बिˇि रािि लô»य सबय`ा»ा। भा भिनयसार »यदारा ला»ा॥ »यरगिU सयनाव¡ चÉU‚ा§ सयगUा§Z । न§Z नाव सब मािय चÉ‚Uा§Z॥ .4॥ दं˙U चारि मग¡U भा सबय पारा । 'Uिरि भरि िब सबगिU स¡भारा॥ .5॥

sakhŒ bacana suni ura dhari dhīrŒ, bŒsa cale sumirata raghubīrŒ. yaha sudhi pŒi nagara nara nŒrī, cale bilokana Œrata bhŒrī.1. paradakhinŒ kari karahi ò pranŒmŒ, dehiò kaikaihi khori nikŒmŒ. bhari bhari bŒri bilocana lehī ¡, bŒma bidhŒtahi dµuṣana dehī ¡.2. eka sarŒhahiò bharata sanehµu, kou kaha nṛpati nibŒheu nehµu. nindahi ò Œpu sarŒhi niṣŒdahi, ko kahi sakai bimoha biṣŒdahi.3. ehi bidhi rŒti logu sabu jŒgŒ, bhŒ bhinusŒra gudŒrŒ lŒgŒ. gurahi sunŒva¡ caRhŒi suhŒī¡,n a ī¡ nŒva saba mŒtu caRhŒī ¡.4. daṁḍa cŒri maha ¡ bhŒ sabu pŒrŒ, utari bharata taba sabahi sa ¡bhŒrŒ.5.

दô0—पýािकिýरया करि मािय पद बंदि »यरगिU सिLर ना§। ुा»ेउ कि० निाद »न दी‹गेU'U कंकयर चला§॥ 202॥

prŒtakriyŒ kari mŒtu pada bandi gurahi siru nŒi, Œge¡ kie niṣŒda gana dīnheu ka¢aku calŒi.202.

चौ0—किय'U निादनाथय ु»युा§Z । मािय पालकीउ सकल चला§Z॥ साथ बôला§ भा§ लघाय दी‹गUा । बिपý‹गU सगिUि »वनय »यर की‹गUा॥ .1॥ ुापय सयरसरिगिU की‹गU पýनामŒ । सयमिरेU ल„न सगिUि सिय रामŒ॥ »वने भरि पयादे¤गU पा० । कôिल सं» `ा¤गU ˙Uôरिुा०॥ .2॥ कगU¤गU सयसेवक बार¤गU बारा । गUô§ु नाथ ुSव ुसवारा॥ रामय पयादेगिU पाय¡ सिˇा० । गUम कग¡U रथ »` बा`ि बना०॥ .3॥ सिर भर `ा'¡U 'Uचिि ुस मôरा । सब िेउ सेवक ˇरमय क˘Uôरा॥ दे„ि भरि »िि सयनि महदय बानी । सब सेवक »न »र¤गU »लानी॥ .4॥

kiyau niṣŒdanŒthu aguŒī¡, mŒtu pŒlakī ¡ sakala calŒī ¡. sŒtha bolŒi bhŒi laghu dīnhŒ, bipranha sahita gavanu gura kīnhŒ.1. Œpu surasarihi kīnha pranŒmµu, sumire lakhana sahita siya rŒmµu. gavane bharata payŒdehi ò pŒe, kotala saṅga jŒhi ò ḍoriŒe.2. kahahiò susevaka bŒrahi ò bŒrŒ, hoia nŒtha asva asavŒrŒ. rŒmu payŒdehi pŒya¡ sidhŒe, hama kaha ¡ ratha gaja bŒji banŒe.3. sira bhara jŒu¡ ucita asa morŒ, saba te ¡ sevaka dharamu ka¢horŒ. dekhi bharata gati suni mṛdu bŒnī, saba sevaka gana garahi ò galŒnī.4.

दô0—भरि िीसरेU पगUर कग¡U की‹गU पýबेसय पýया»। कगUि राम सिय राम सिय 'Uम»ि 'Uम»ि ुनयरा»॥ 203॥

bharata tīsare pahara kaha ¡ kīnha prabesu prayŒga, kahata rŒma siya rŒma siya umagi umagi anurŒga.203.

चौ0—Ûालका Ûालकि पाय‹गU कारसेउ । पंक` कôस ुôस कन `ासेउ॥ भरि पयादे¤गU ुा० ुा`Œ । भय'U दय„िि सयनि सकल समा`Œ॥ .1॥ „बरि ली‹गU सब लô» नगUा० । की‹गU पýनामय ˜िाबेनि¤गU ुा०॥ सबिˇि सििासिि नीर नगUाने । दि० दान मगिUसयर सनमाने॥ .2॥ दे„ि Sयामल ˇवल गUलôरेU । पयलकि सरीर भरि कर `ôरेU॥ सकल काम पýद िीरथरा“र । बेद बिदिि `» पý»ंU पýभा“र॥ .3॥ मा»'¡U भी„ ˆया»ि नि` ˇरमŒ । ुारि कागU न कर§ कयरकरमŒ॥ ुस `िय¡ `ानि सय`ान सयदानी । स¨रल कर¤गU `» `ाचक बानी॥ .4॥

jhalakŒ jhalakata pŒyanha kaise¡, paṅkaja kosa osa kana jaise ¡. bharata payŒdehiò Œe Œjµu, bhayau dukhita suni sakala samŒjµu.1. khabari līnha saba loga nahŒe, kīnha pranŒmu tribenihi ò Œe. sabidhi sitŒsita nīra nahŒne, die dŒna mahisura sanamŒne.2. dekhata syŒmala dhavala halore, pulaki sarīra bharata kara jore. sakala kŒma prada tīratharŒµu, beda bidita jaga praga¢a prabhŒµu.3. mŒgau¡ bhīkha tyŒgi nija dharamµu, Œrata kŒha na karai kukaramµu. asa jiya¡ jŒni sujŒna sudŒnī, saphala karahi ò jaga jŒcaka bŒnī.4.

दô0—ुरथ न ˇरम न काम Lरचि »िि न चगU'U¡ निरबान। `नम `नम रिि राम पद यगU बरदानय न ुान॥ 204॥

532 * ŚR’ RMACARITAMNASA* aratha na dharama na kŒma ruci gati na cahau¡ nirabŒna, janama janama rati rŒma pada yaha baradŒnu na Œna.204.

चौ0—`ानगUय¡ रामय कयरंिUल करिमôगUी ।लô» कगU'U »यर सागिUब …ýôगUी॥ सीिा राम चरन रिि मôरेउU । ुनयदिन बÉU‚'U ुनय»ýगU िôरेउU॥ .1॥ `लदय `नम भरि सयरिि बिसार'U । `ाचि `लय पबि पागUन ˙Uार'U॥ चािकयर रंUनि घांेउU घांिU `ार्§ । बÉ‚ेउU पýेमय सब भा¡िि भलार्§॥ .2॥ कनक¤गU बान चÉ‚U§ `िमि दागेउU । ििमि पिýयिम पद नेम निबागेउU॥ भरि बचन सयनि माÛा ˜िाबेनी । भ§ महदय बानि सयमं»ल देनी॥ .3॥ िाि भरि ियगU सब बिˇि साˇŒ । राम चरन ुनयरा» ु»ाˇŒ॥ बादि »लानि करगयU मन मागUीउ । ियगU सम रामगिU कô'U पिýय नागUीउ॥.4॥

jŒnahu¡ rŒma ku¢ila kari mohī, loga kahau gura sŒhiba drohī. sītŒ rŒma carana rati more ¡, anudina baRhau anugraha tore ¡.1. jaladu janama bhari surati bisŒrau, jŒcata jalu pabi pŒhana ḍŒrau. cŒtaku ra¢ani gha¢e¡ gha¢i jŒī, baRhe¡ premu saba bhŒ ¡ ti bhalŒī.2. kanakahiò bŒna caRhai jimi dŒhe¡, timi priyatama pada nema nibŒhe ¡. bharata bacana suni mŒjha tribenī, bhai mṛdu bŒni sumaṅgala denī.3. tŒta bharata tumha saba bidhisŒdhµu, rŒma carana anurŒga agŒdhµu. bŒdi galŒni karahu mana mŒhī ¡, tumha sama rŒmahi kou priya nŒhī ¡.4.

दô0—िनय पयलकेर'U गिUय¡ गUराय सयनि बेनि बचन ुनयकŒरल। भरि ˇ‹य कगिU ˇ‹य सयर गUरािि बरा¤गU ¨Œरल॥ 205॥

tanu pulakeu hiya ¡ haraṣu suni beni bacana anukµula, bharata dhanya kahi dhanya sura haraṣita baraṣahiò phµula.205.

चौ0—पýमयदिि िीरथरा` निवासी । बा„ानस बंयU »हगUी 'Uदासी॥ कगU¤गU परसपर मिलि दस पा¡चा । भरि सनेगयU सीलय सयचि सा¡चा॥ .1॥ सयनि राम »यन »ýाम सयगUा० । भरmा` मयनिबर प¤गU ुा०॥ दं˙U पýनामय करि मयनि दे„े । मŒरििमंि भा‚य नि` ले„े॥ .2॥ ˇा§ 'U˘Uा§ ला§ 'Uर ली‹गे । दी‹िगU ुसीस कहरिारथ की‹गे॥ ुासनय दी‹गU ना§ सिLर बा˘ेU ।चगUि सकयरच »हग¡U `नय भ`ि पा˘ेU॥ .3॥ मयनि पŒ¡छब कछयU यगU ब˙‚U सôचŒ । बôले रिाि ल„ि सीलय स¡कôचŒ॥ सयनगयU भरि गUम सब सयˇि पार्§ । बिˇि करिब पर किछयU न बसार्§॥ .4॥

pramudita tīratharŒja nivŒsī, baikhŒnasa ba¢u gṛhī udŒsī. kahahiò parasapara mili dasa pŒ ¡cŒ, bharata sanehu sīlu suci sŒ ¡ cŒ.1. sunata rŒma guna grŒma suhŒe, bharadvŒja munibara pahi ò Œe. daṁḍa pranŒmu karata muni dekhe, mµuratimanta bhŒgya nija lekhe.2. dhŒi u¢hŒi lŒi ura līnhe, dīnhi asīsa kṛtŒratha kīnhe. Œsanu dīnha nŒi siru bai¢he, cahata sakuca gṛha¡ janu bhaji pai¢he.3. muni pµu¡chaba kachu yaha baRa socµu, bole riṣi lakhi sīlu sa ¡kocµu. sunahu bharata hama saba sudhi pŒī, bidhi karataba para kichu na basŒī.4.

दô0—ियगU »लानि `िय¡ `नि करगयU समयÛिा मािय करिŒिि। िाि कारक§गिU दôसय न¤गU »र्§ »िरा मिि ˇŒिि॥ 206॥

tumha galŒni jiya ¡ jani karahu samujhi mŒtu karatµuti, tŒta kaikaihi dosu nahi ò gaī girŒ mati dhµuti.206.

चौ0—यगU'U कगUि भल कगिUगिU न कô“र । लôकयर बेदय बयˇ संमि दô“र॥ िाि ियगUार बिमल `सय »ार्§ । पा§गिU लôक'U बेदय ब˙‚Uार्§॥ .1॥ लôक बेद संमि सबय कगUर्§ । `ेगिU पििय दे§ रा`य सô लगUर्§॥ रा'U सˆयबýि ियगUगिU बôलार्§ । देि रा`य सय„य ˇरमय ब˙‚Uार्§॥ .2॥ राम »वनय बन ुनरथ मŒला । `ô सयनि सकल बिSव भ§ सŒला॥ सô भावी बस रानि ुयानी । करि कयरचालि ुंिगय¡U पछििानी॥ .3॥ िग¡U'¡U ियगUार ुलप ुपराˇŒ । कगUा सô ुˇम ुयान ुसाˇŒ॥ करिेगयU रा`य ि ियगUगिU न दôाŒ । रामगिU गUôि सयनि संिôाŒ॥ .4॥

534 * ŚR’ RMACARITAMNASA* yahau kahata bhala kahihi na koµu, loku bedu budha saṁmata doµu. tŒta tumhŒra bimala jasu gŒī, pŒihi lokau bedu baRŒī.1. loka beda saṁmata sabu kahaī, jehi pitu dei rŒju so lahaī. rŒu satyabrata tumhahi bolŒī, deta rŒju sukhu dharamu baRŒī.2. rŒma gavanu bana anaratha mµulŒ, jo suni sakala bisva bhai sµulŒ. so bhŒvī basa rŒni ayŒnī, kari kucŒli antahu ¡ pachitŒnī.3. taha¡ u¡ tumhŒra alapa aparŒdhµu, kahai so adhama ayŒna asŒdhµu. karatehu rŒju ta tumhahi na doṣµu, rŒmahi hota sunata santoṣµu.4.

दô0—ुब ुिि की‹गेUगयU भरि भल ियगUगिU 'Uचिि मि ०गयU। सकल सयमं»ल मŒल `» रघायबर चरन सनेगयU॥ 207॥

aba ati kīnhehu bharata bhala tumhahi ucita mata ehu, sakala sumaṅgala mµula jaga raghubara carana sanehu.207.

चौ0—सô ियगUार U ˇनय `ीवनय पýाना । भŒरिभा» कô ियगUगिU समाना॥ यगU ियगार ुाचर`य न िािा । दसरथ सयुन राम पिýय भýािा॥ .1॥ सयनगयU भरि रघायबर मनमागUीउ । पेम पा˜ाय ियगU सम कô'U नागUीउ॥ ल„न राम सीिगिU ुिि पýीिी । निसि सब ियगUगिU सरागUि बीिी॥ .2॥ `ाना मरमय नगUाि पýया»ा । म»न गUô¤गU ियगUरेउU ुनयरा»ा॥ ियगU पर ुस सनेगयU रघायबर केउर । सय„ `ीवन `» `स `˙‚U नर केउर॥ .3॥ यगU न ुˇिक रघायबीर ब˙‚Uार्§ । पýनि कयरंयंUब पाल रघायरार्§॥ ियगU िौ भरि मôर मि ०गŒU । ˇरेउU देगU `नय राम सनेगŒU॥ .4॥

so tumhŒra dhanu jīvanu prŒnŒ, bhµuribhŒga ko tumhahi samŒnŒ. yaha tumhŒra Œcaraju na tŒtŒ, dasaratha suana rŒma priya bhrŒtŒ.1. sunahu bharata raghubara manamŒhī ¡, pema pŒtru tumha sama kou nŒhī ¡. lakhana rŒma sītahi ati prītī, nisi saba tumhahi sarŒhata bītī.2. jŒnŒ maramu nahŒta prayŒgŒ, magana hohi ò tumhare ¡ anurŒgŒ. tumha para asa sanehu raghubara ke¡, sukha jīvana jaga jasa jaRa nara ke ¡.3. yaha na adhika raghubīra baRŒī, pranata ku¢umba pŒla raghurŒī. tumha tau bharata mora mata ehµu, dhare ¡ deha janu rŒma sanehµu.4.

दô0—ियगU कग¡U भरि कलंक यगU गUम सब कग¡U 'UपदेसयU। राम भ»िि रस सि्ि गिUि भा यगU सम'U »नेसय॥ 208॥

tumha kaha¡ bharata kalaṅka yaha hama saba kaha¡ upadesu, rŒma bhagati rasa siddhi hita bhŒ yaha samau ganesu.208.

चौ0—नव बिˇय बिमल िाि `सय िôरा । रघायबर ¤ककर कयरमयद चकôरा॥ 'Uदिि सदा ु¡थ§गिU कबगŒ¡ ना । घांिUगिU न `» नभ दिन दिन दŒना॥ .1॥ कôक ििलôक पýीिि ुिि करिगUी । पýभय पýिाप रबि छबिगिU न गUरिगUी॥ निसि दिन सय„द सदा सब कागŒU । »ýसिगिU न कारक§ करिबय रागŒU॥.2॥ पŒरन राम सयपेम पियŒा । »यर ुवमान दôा न¤गU दŒा॥ राम भ»ि ुब ुमिु¡ ुघागŒ¡U । की‹गेUगय सयलभ सयˇा बसयˇागŒ¡U॥.3॥ भŒप भ»ीरथ सयरसरि ुानी। सयमिरि सकल सयमं»ल „ानी॥ दसरथ »यन »न बरनि न `ागUीउ। ुˇिकयर कगUा `ेगिU सम `» नागUीउ॥ .4॥

nava bidhu bimala tŒta jasu torŒ, raghubara kiṅkara kumuda cakorŒ. udita sadŒ a¡ thaihi kabahµu¡ nŒ, gha¢ihi na jaga nabha dina dina dµunŒ.1. koka tiloka prīti ati karihī, prabhu pratŒpa rabi chabihi na harihī. nisi dina sukhada sadŒ saba kŒhµu, grasihi na kaikai karatabu rŒhµu.2. pµurana rŒma supema piyµuṣŒ, gura avamŒna doṣa nahi ò dµuṣŒ. rŒma bhagata aba amia¡ aghŒhµu¡, kīnhehu sulabha sudhŒ basudhŒhµu ¡ .3. bhµupa bhagīratha surasari Œnī, sumirata sakala sumaṅgala khŒnī. dasaratha guna gana barani na jŒhī ¡, adhiku kahŒ jehi sama jaga nŒhī ¡.4.

दô0—`ासय सनेगU सकôच बस राम पý»ंU भ० ुा§। `े गUर गिUय नयननि कबगय¡U निर„े नगUीउ ुघा§॥ 209॥

jŒsu saneha sakoca basa rŒma praga¢a bhae Œi, je hara hiya nayanani kabahu ¡ nirakhe nahī ¡ aghŒi.209.

दô0—पयलक »ाि गिUय¡ रामय सिय स`ल सरôLरगU नान। करि पýनामय मयनि मं˙UलिगिU बôले »द»द बान॥ 210॥

pulaka gŒta hiya ¡ rŒmu siya sajala saroruha naina, kari pranŒmu muni maṁḍalihi bole gadagada baina.210.

दô0—ु`िन बसन ¨रल ुसन मगिU सयन ˙Uासि कयरस पाि। बसि िLर िर निि सगUि गिUम ुािप बरा बाि॥ 211॥

ajina basana phala asana mahi sayana ḍŒsi kusa pŒta, basi taru tara nita sahata hima Œtapa baraṣŒ bŒta.211.

चौ0—०गिU दय„ दागU¡ दगU§ दिन छािी । भŒ„ न बासर नीद न रािी॥ ०गिU कयररô» कर ुौाˇय नागUीउ । सôˇे'¡U सकल बिSव मन मागUीउ॥.1॥ मािय कयरमि बÉ‚Uर्§ ुघा मŒला । िे¤गU गUमार गिUि की‹गU ब¡सŒला॥ कलि कयरका˘U कर की‹गU कयर`ं˜ाŒ । »ा˙ि‚U ुवˇि पÉि‚U क˘िUन कयरमं˜ाŒ॥.2॥ मôगिU ल»ि यगयU कयर˘UांयU िे¤गU ˘UांUा । घालेसि सब `»य बारगUबांUा॥ मिंU§ कयर`ô»य राम ¨िररि ुा०¡ । बस§ ुवˇ न¤गU ुान 'Uपा०¡॥ .3॥ भरि बचन सयनि मयनि सय„य पार्§ । सब¤गU की‹िगU बगयU भा¡िि ब˙‚Uार्§॥ िाि करगयU `नि सôचय बिसेाी । सब दय„य मिंिUगिU राम प» दे„ी॥ .4॥

ehi dukha dŒha¡ dahai dina chŒtī, bhµukha na bŒsara nīda na rŒtī. ehi kuroga kara auṣadhu nŒhī ¡, sodheu ¡ sakala bisva mana mŒhī ¡.1. mŒtu kumata baRhaī agha mµulŒ, tehi ò hamŒra hita kīnha ba ¡ sµulŒ. kali kukŒ¢ha kara kīnha kujantrµu, gŒRi avadhi paRhi ka¢hina kumantrµu.2. mohi lagi yahu ku¢hŒ¢u tehi ò ¢hŒ¢Œ, ghŒlesi saba jagu bŒrahabŒ¢Œ. mi¢ai kujogu rŒma phiri Œe ¡, basai avadha nahi ò Œna upŒe ¡.3. bharata bacana suni muni sukhu pŒī, sabahi ò kīnhi bahu bhŒ ¡ ti baRŒī. tŒta karahu jani socu biseṣī, saba dukhu mi¢ihi rŒma paga dekhī.4.

दô0—करि पýबôˇय मयनिबर कगेU'U ुििथि पेमपिýय गUôगयU। कंरद मŒल ¨रल ¨Œरल गम दे¤गU लेगUय करि छôगयU॥ 212॥

kari prabodhu munibara kaheu atithi pemapriya hohu, kanda mµula phala phµula hama dehi ò lehu kari chohu.212.

चौ0—सयनि मयनि बचन भरि गिUय¡ सôचŒ । भय'U कयरुवसर क˘िUन स¡कôचŒ॥ `ानि »Lर§ »यर »िरा बगUôरी । चरन बंदि बôले कर `ôरी॥ .1॥ सिर ˇरि ुायसय करिु ियगUारा । परम ˇरम यगयU नाथ गUमारा॥ भरि बचन मयनिबर U मन भा० । सयचि सेवक सिा निकंU बôला०॥ .2॥ चागिUु की‹िगU भरि पगयUनार्§ । कंरद मŒल ¨रल ुानगयU `ार्§॥ भले¤गU नाथ कगिU िि‹गU सिर ना० । पýमयदिि नि` नि` का` सिˇा०॥ .3॥ मयनिगिU सôच पागयUन ब˙‚U नेविा । िसि पŒ`ा चागिUु `स देविा॥ सयनि रिˇि सिˇि ुनिमादिक ुा§Z । ुायसय गUô§ सô कर¤गU »ôसा§Z॥ .4॥

suni muni bacana bharata hiya¡ socµu, bhayau kuavasara ka¢hina sa ¡kocµu. jŒni garui gura girŒ bahorī, carana bandi bole kara jorī.1. sira dhari Œyasu karia tumhŒrŒ, parama dharama yahu nŒtha hamŒrŒ. bharata bacana munibara mana bhŒe, suci sevaka siṣa nika¢a bolŒe.2. cŒhia kīnhi bharata pahunŒī, kanda mµula phala Œnahu jŒī. bhalehi ò nŒtha kahi tinha sira nŒe, pramudita nija nija kŒja sidhŒe.3. munihi soca pŒhuna baRa nevatŒ, tasi pµujŒ cŒhia jasa devatŒ. suni ridhi sidhi animŒdika Œī ¡, Œyasu hoi so karahi ò gosŒī ¡.4.

दô0—राम बिरगU Žयाकयरल भरिय सानय` सगिUि समा`। पगयUनार्§ करि गUरगयU Ÿाम कगUा मयदिि मयनिरा`॥ 213॥

rŒma biraha byŒkula bharatu sŒnuja sahita samŒja, pahunŒī kari harahu śrama kahŒ mudita munirŒja.213.

चौ0—रिˇि सिˇि सिर ˇरि मयनिबर बानी । ब˙‚Uभा»िनि ुापयगिU ुनयमानी॥ कगU¤गU परसपर सिˇि समयदार्§ । ुियलिि ुििथि राम लघाय भार्§॥ .1॥ मयनि पद बंदि करिु सô§ ुा`Œ । गUô§ सय„ी सब रा` समा`Œ॥ ुस कगिU रचे'U Lरचिर »हगU नाना । `ेगिU बिलôकि बिल„ा¤गU बिमाना॥ .2॥ भô» बिभŒिि भŒरि U भरिरा„े । दे„ि `ि‹गUगिU ुमर ुभिलाो॥ दासीउ दास सा`य सब ली‹गेउU । `ô»वि रगU¤गU मनगिU मनय दी‹गेउU॥ .3॥ सब समा`य स`ि सिˇि पल मागUीउ । `े सय„ सयरपयर सपनेगय¡U नागUीउ॥ पýथम¤गU बास दि० सब केरगUी । संयदर सय„द `था Lरचि `ेगUी॥ .4॥

ridhi sidhi sira dhari munibara bŒnī, baRabhŒgini Œpuhi anumŒnī. kahahiò parasapara sidhi samudŒī, atulita atithi rŒma laghu bhŒī.1. muni pada bandi karia soi Œjµu, hoi sukhī saba rŒja samŒjµu. asa kahi raceu rucira gṛha nŒnŒ, jehi biloki bilakhŒhi ò bimŒnŒ.2. bhoga bibhµuti bhµuri bhari rŒkhe, dekhata jinhahi amara abhilŒṣe. dŒsī¡ dŒsa sŒju saba līnhe ¡, jogavata rahahi ò manahi manu dīnhe ¡.3. saba samŒju saji sidhi pala mŒhī ¡, je sukha surapura sapanehu ¡ nŒhī ¡. prathamahiò bŒsa die saba kehī, sundara sukhada jathŒ ruci jehī.4.

दô0—बगयUरि सपरि`न भरि कगय¡U रिाि ुस ुायसय दी‹गU। बिˇि बिसमय दायकयर बिभव मयनिबर िपबल की‹गU॥ 214॥

bahuri saparijana bharata kahu ¡ riṣi asa Œyasu dīnha, bidhi bisamaya dŒyaku bibhava munibara tapabala kīnha.214.

चौ0—मयनि पýभा'U `ब भरि बिलôका । सब लघाय ल»े लôकपिि लôका॥ सय„ समा`य न¤गU `ा§ ब„ानी । दे„ि बिरिि बिसार¤गU ‚यानी॥ .1॥ ुासन सयन सयबसन बििाना । बन बांिUका बिगU» मह» नाना॥ सयरभि ¨Œरल ¨रल ुमिु समाना । बिमल `लासय बिबिˇ बिˇाना॥ .2॥ ुसन पान सयचि ुमिु ुमी से । दे„ि लô» सकयरचाि `मी से॥ सयर सयरभी सयरिLर सबगUी केउर । ल„ि ुभिलाय सयरेस सची केउर॥.3॥ रििय बसंि बगU ˜िाबिˇ बयारी । सब कग¡U सयलभ पदारथ चारी॥ dक चंदन बनििादिक भô»ा। दे„ि गUरा बिसमय बस लô»ा॥ .4॥

muni prabhŒu jaba bharata bilokŒ, saba laghu lage lokapati lokŒ. sukha samŒju nahi ò jŒi bakhŒnī, dekhata birati bisŒrahi ò gyŒnī.1. Œsana sayana subasana bitŒnŒ, bana bŒ¢ikŒ bihaga mṛga nŒnŒ. surabhi phµula phala amia samŒnŒ, bimala jalŒsaya bibidha bidhŒnŒ.2. asana pŒna suci amia amī se, dekhi loga sakucŒta jamī se. sura surabhī surataru sabahī ke ¡, lakhi abhilŒṣu suresa sacī ke ¡.3. ritu basanta baha tribidha bayŒrī, saba kaha ¡ sulabha padŒratha cŒrī. sraka candana banitŒdika bhogŒ, dekhi haraṣa bisamaya basa logŒ.4.

दô0—संपिि चकर्§ भरिय चक मयनि ुायस „ेलवार। िेगिU निसि ुाŸाम ¤प`रा¡ रा„े भा भिनयसार॥ 215॥

sampati cakaī bharatu caka muni Œyasa khelavŒra, tehi nisi Œśrama piñjarŒ ¡ rŒkhe bhŒ bhinusŒra.215.

चौ0—की‹गU निम”ानय िीरथरा`ा । ना§ मयनिगिU सिLर सगिUि समा`ा॥ रिाि ुायसय ुसीस सिर रा„ी । करि दं˙Uवि बिनय बगयU भाी॥ .1॥ पथ »िि कयरसल साथ सब ली‹गेउ । चले चि˜ाकŒरंU¤गU चििय दी‹गेउU॥ रामस„ा कर दी‹गेउU ला»Œ । चलि देगU ˇरि `नय ुनयरा»Œ॥ .2॥ न¤गU पद ˜ान सीस न¤गU छाया । पेमय नेमय बýिय ˇरमय ुमाया॥ ल„न राम सिय पंथ कगUानी । पŒ¡छि स„गिU कगUि महदय बानी॥ .3॥ राम बास थल बिंUप बिलôकेउर । 'Uर ुनयरा» रगUि न¤गU रôकेउर॥ दे„ि दसा सयर बरिस¤गU ¨Œरला । भ§ महदय मगिU म»य मं»ल मŒला॥ .4॥

kīnha nimajjanu tīratharŒjŒ, nŒi munihi siru sahita samŒjŒ. riṣi Œyasu asīsa sira rŒkhī, kari daṁḍavata binaya bahu bhŒṣī.1. patha gati kusala sŒtha saba līnhe¡, cale citrakµu¢ahi ò citu dīnhe ¡. rŒmasakhŒ kara dīnhe¡ lŒgµu, calata deha dhari janu anurŒgµu.2. nahiò pada trŒna sīsa nahi ò chŒyŒ, pemu nemu bratu dharamu amŒyŒ. lakhana rŒma siya pantha kahŒnī, pµu ¡ chata sakhahi kahata mṛdu bŒnī.3. rŒma bŒsa thala bi¢apa biloke ¡, ura anurŒga rahata nahi ò roke ¡. dekhi dasŒ sura barisahiò phµulŒ, bhai mṛdu mahi magu maṅgala mµulŒ.4.

दô0—कि०¡ `ा¤गU छाया `लद सय„द बगU§ बर बाि। िस म»य भय'U न राम कग¡U `स भा भरिगिU `ाि॥ 216॥

kie¡ jŒhi ò chŒyŒ jalada sukhada bahai bara bŒta, tasa magu bhayau na rŒma kaha¡ jasa bhŒ bharatahi jŒta.216.

चौ0—`˙‚U चेिन म» `ीव घानेरेU । `े चिि० पýभय `ि‹गU पýभय गेUरेU॥ िे सब भ० परम पद `ô»Œ । भरि दरस मेंUा भव रô»Œ॥ .1॥ यगU ब˙ि‚U बाि भरि क§ नागUीउ । सयमिरि `िनगिU रामय मन मागUीउ॥ बारक राम कगUि `» `े“र । गUôि िरन िारन नर िे“र॥ .2॥ भरिय राम पिýय पयनि लघाय भýािा । कस न गUô§ म»य मं»लदािा॥ सि् साˇय मयनिबर ुस कगUगUीउ । भरिगिU निर„ि गUराय गिUय¡ लगUगUीउ॥.3॥ दे„ि पýभा'U सयरेUसगिU सôचŒ । `»य भल भलेगिU पôच कगय¡U पôचŒ॥ »यर सन कगेU'U करिु पýभय सôर्§ । रामगिU भरिगिU भेंU न गUôर्§॥ .4॥

jaRa cetana maga jīva ghanere, je citae prabhu jinha prabhu here. te saba bhae parama pada jogµu, bharata darasa me¢Œ bhava rogµu.1. yaha baRi bŒta bharata kai nŒhī ¡, sumirata jinahi rŒmu mana mŒhī ¡. bŒraka rŒma kahata jaga jeµu, hota tarana tŒrana nara teµu.2. bharatu rŒma priya puni laghu bhrŒtŒ, kasa na hoi magu maṅgaladŒtŒ. siddha sŒdhu munibara asa kahahī¡, bharatahi nirakhi haraṣu hiya ¡ lahahī¡.3. dekhi prabhŒu suresahi socµu, jagu bhala bhalehi poca kahu ¡ pocµu. gura sana kaheu karia prabhu soī, rŒmahi bharatahi bhe¢a na hoī.4.

दô0—रामय स¡कôची पýेम बस भरि सपेम पयôˇि। बनी बाि बे»रन चगUिि करिु `िनय छलय सôˇि॥ 217॥

544 * ŚR’ RMACARITAMNASA* rŒmu sa ¡kocī prema basa bharata sapema payodhi, banī bŒta begarana cahati karia jatanu chalu sodhi.217.

चौ0—बचन सयनि सयर»यLर मयसयकाने । सगUसनयन बिनय लôचन `ाने॥ मायापिि सेवक सन माया । कर§ ि 'UलंिU पर§ सयरराया॥ .1॥ िब किछयU की‹गU राम Lर„`ानी। ुब कयरचालि करि गUô§गिU गUानी॥ सयनय सयरेUस रघायनाथ सयभा“र । नि` ुपराˇ रिसा¤गU न का“र॥ .2॥ `ô ुपराˇय भ»ि कर करर्§ । राम रôा पावक सô `रर्§॥ लôकगय¡U बेद बिदिि §ििगUासा । यगU मगिUमा `ानगिंU दयरबासा॥ .3॥ भरि सरिस कô राम सनेगUी । `»य `प राम रामय `प `ेगUी॥ .4॥

bacana sunata suraguru musukŒne, sahasanayana binu locana jŒne. mŒyŒpati sevaka sana mŒyŒ, karai ta ula¢i parai surarŒyŒ.1. taba kichu kīnha rŒma rukha jŒnī, aba kucŒli kari hoihi hŒnī. sunu suresa raghunŒtha subhŒµu, nija aparŒdha risŒhi ò na kŒµu.2. jo aparŒdhu bhagata kara karaī, rŒma roṣa pŒvaka so jaraī. lokahu¡ beda bidita itihŒsŒ, yaha mahimŒ jŒnahi ò durabŒsŒ.3. bharata sarisa ko rŒma sanehī, jagu japa rŒma rŒmu japa jehī.4.

दô0—मनगय¡U न ुानिु ुमरपिि रघायबर भ»ि ुका`य। ु`सय लôक परलôक दय„ दिन दिन सôक समा`य॥ 218॥

manahu¡ na Œnia amarapati raghubara bhagata akŒju, ajasu loka paraloka dukha dina dina soka samŒju.218.

चौ0—सयनय सयरेUस 'Uपदेसय गUमारा । रामगिU सेवकयर परम पिुारा॥ मानि सय„य सेवक सेवका§Z । सेवक बार बाLर ुˇिका§Z॥ .1॥ `lपि सम नगिंU रा» न रôाŒ । »गUगिंU न पाप पŒनय »यन दôाŒ॥ करम पýˇान बिSव करि रा„ा । `ô `स कर§ सô िस ¨रलय चा„ा॥ .2॥ िदपि करगिंU सम बिाम बिगUारा । भ»ि ुभ»ि NUदय ुनयसारा॥ ु»यन ुलेप ुमान ०करस ।रामय स»यन भ० भ»ि पेम बस॥ .3॥ राम सदा सेवक Lरचि रा„ी । बेद पयरान साˇय सयर सा„ी॥ ुस `िय¡ `ानि ि`गयU कयरंिUलार्§ । करगयU भरि पद पýीिि सयगUार्§॥ .4॥

sunu suresa upadesu hamŒrŒ, rŒmahi sevaku parama piŒrŒ. mŒnata sukhu sevaka sevakŒī¡, sevaka baira bairu adhikŒī ¡.1. jadyapi sama nahi ò rŒga na roṣµu, gahahiò na pŒpa pµunu guna doṣµu. karama pradhŒna bisva kari rŒkhŒ, jo jasa karai so tasa phalu cŒkhŒ.2. tadapi karahiò sama biṣama bihŒrŒ, bhagata abhagata hṛdaya anusŒrŒ. aguna alepa amŒna ekarasa, rŒmu saguna bhae bhagata pema basa.3. rŒma sadŒ sevaka ruci rŒkhī, beda purŒna sŒdhu sura sŒkhī. asa jiya¡ jŒni tajahu ku¢ilŒī, karahu bharata pada prīti suhŒī.4.

दô0—राम भ»ि परगिUि निरि पर दय„ दय„ी दयाल। भ»ि सिरôमनि भरि िेउ `नि ˙UरपगयU सयरपाल॥ 219॥

rŒma bhagata parahita nirata para dukha dukhī dayŒla, bhagata siromani bharata te ¡ jani ḍarapahu surapŒla.219.

चौ0—सˆयसंˇ पýभय सयर गिUिकारी । भरि राम ुायस ुनयसारी॥ Sवारथ बिबस बिकल ियगU गUôगŒU । भरि दôसय नगिंU रा'Uर मôगŒU॥ .1॥ सयनि सयरबर सयर»यर बर बानी । भा पýमôदय मन मिंUी »लानी॥ बराि पýसŒन गUराि सयररा“र । ल»े सरागUन भरि सयभा“र॥ .2॥ ०गिU बिˇि भरि चले म» `ागUीउ । दसा दे„ि मयनि सि् सिगUागUीउ॥ `बगिंU रामय कगिU लेगिUं 'Uसासा । 'Uम»ि पेमय मनगय¡U चगयU पासा॥ .3॥ …ýवगिंU बचन सयनि कयरलिस पाना । पयर`न पेमय न `ा§ ब„ाना॥ बीच बास करि `मयनगिंU ुा० । निर„ि नीLर लôचन `ल छा०॥ .4॥

satyasandha prabhu sura hitakŒrī, bharata rŒma Œyasa anusŒrī. svŒratha bibasa bikala tumha hohµu, bharata dosu nahi ò rŒura mohµu.1. suni surabara suragura bara bŒnī, bhŒ pramodu mana mi¢ī galŒnī. baraṣi prasµuna haraṣi surarŒµu, l age sarŒhana bharata subhŒµu.2. ehi bidhi bharata cale maga jŒhī ¡, dasŒ dekhi muni siddha sihŒhī ¡. jabahi ò rŒmu kahi lehi ò usŒsŒ, umagata pemu manahu ¡ cahu pŒsŒ.3. dravahiò bacana suni kulisa paṣŒnŒ, purajana pemu na jŒi bakhŒnŒ. bīca bŒsa kari jamunahiò Œe, nirakhi nīru locana jala chŒe.4.

दô0—रघायबर बरन बिलôकि बर बारि समेि समा`। गUôि म»न बारिˇि बिरगU चÉ‚ेU बिबेक `गUा`॥ 220॥

raghubara barana biloki bara bŒri sameta samŒja, hota magana bŒridhi biraha caRhe bibeka jahŒja.220.

चौ0—`मयन िीर िेगिU दिन करि बासŒ । भय'U समय सम सबगिU सयपासŒ॥ राििगिंU घांU घांU की िरनी । ुा§Z ु»निि `ागिंU न बरनी॥ .1॥ पýाि पार भ० ०कगिU „ेवा¡ । िôो रामस„ा की सेवा¡॥ चले नगUा§ नदिगिU सिर नार्§ । साथ निादनाथ दô'U भार्§॥ .2॥ ुा»ेउ मयनिबर बागUन ुाछेउU । रा`समा` `ा§ सबय पाछेउU॥ िेगि U पाछेउU दô'U बंˇय पयादेउ । भŒान बसन बेा सय˘िU सादेउ॥ .3॥ सेवक सयNUद सचिवसयि साथा । सयमिरि ल„नय सीय रघायनाथा॥ `ग¡U `ग¡U राम बास बिŸामा । िग¡U िग¡U करगिंU सपýेम पýनामा॥ .4॥

jamuna tīra tehi dina kari bŒsµu, bhayau samaya sama sabahi supŒsµu. rŒtihiò ghŒ¢a ghŒ¢a kī taranī, Œī ¡ aganita jŒhi ò na baranī.1. prŒta pŒra bhae ekahi khevŒ¡, toṣe rŒmasakhŒ kī sevŒ ¡ . cale nahŒi nadihi sira nŒī, sŒtha niṣŒdanŒtha dou bhŒī.2. Œge¡ munibara bŒhana Œche ¡, rŒjasamŒja jŒi sabu pŒche ¡. tehi pŒche¡ dou bandhu payŒde¡, bhµuṣana basana beṣa su¢hi sŒde ¡.3. sevaka suhṛda sacivasuta sŒthŒ, sumirata lakhanu sīya raghunŒthŒ. jaha¡ jaha¡ rŒma bŒsa biśrŒmŒ, taha ¡ taha¡ karahi ò saprema pranŒmŒ.4.

दô0—म»बासी नर नारि सयनि ˇाम काम ि`ि ˇा§। दे„ि सरूरप सनेगU सब मयदिि `नम ¨रलय पा§॥ 221॥

magabŒsī nara nŒri suni dhŒma kŒma taji dhŒi, dekhi sarµupa saneha saba mudita janama phalu pŒi.221.

चौ0—कगUगिंU सपेम ०क ०क पागUीउ । रामय ल„नय स„ि गUôगिंU कि नागUीउ॥ बय बपय बरन रूरपय सô§ ुाली। सीलय सनेगयU सरिस सम चाली॥ .1॥ बेाय न सô स„ि सीय न सं»ा । ुा»ेउ ुनी चली चियरंU»ा॥ नगिंU पýसóा मय„ मानस „ेदा । स„ि संदेगयU गUô§ ०गिंU भेदा॥ .2॥ िासय िरक ििय»न मन मानी ।कगUगिंU सकल िेगिU सम न सयानी॥ िेगिU सरागिU बानी ¨यररि पŒ`ी । बôली मˇयर बचन ििय दŒ`ी॥ .3॥ कगिU सपेम सब कथापýसं»Œ । `ेगिU बिˇि राम रा` रस भं»Œ॥ भरिगि बगयUरि सरागUन ला»ी। सील सनेगU सयभाय सयभा»ी॥ .4॥

kahahiò sapema eka eka pŒhī ¡, rŒmu lakhanu sakhi hohi ò ki nŒhī ¡. baya bapu barana rµupu soi Œlī, sīlu sanehu sarisa sama cŒlī.1. beṣu na so sakhi sīya na saṅgŒ, Œge ¡ anī calī caturaṅgŒ. nahiò prasanna mukha mŒnasa khedŒ, sakhi sandehu hoi ehi ò bhedŒ.2. tŒsu taraka tiyagana mana mŒnī, kahahi ò sakala tehi sama na sayŒnī. tehi sarŒhi bŒnī phuri pµujī, bolī madhura bacana tiya dµujī.3. kahi sapema saba kathŒprasaṅgµu, jehi bidhi rŒma rŒja rasa bhaṅgµu. bharatahi bahuri sarŒhana lŒgī, sīla saneha subhŒya subhŒgī.4.

दô0—चलि पयादेउ „ाि ¨रल पििा दी‹गU ि`ि रा`य। `ाि मनावन रघायबरगिU भरि सरिस कô ुा`य॥ 222॥

calata payŒde ¡ khŒta phala pitŒ dīnha taji rŒju, jŒta manŒvana raghubarahi bharata sarisa ko Œju.222.

चौ0—भायप भ»िि भरि ुाचरनŒ । कगUि सयनि दय„ दŒान गUरनŒ॥ `ô किछयU कगUब थôर स„ि सôर्§ । राम बंˇय ुस कागेU न गUôर्§॥ .1॥ गUम सब सानय` भरिगि दे„ेउ ।भ§‹गU ˇ‹य `यबिी `न ले„ेउ॥ सयनि »यन दे„ि दसा पछििागUीउ । कारक§ `ननि `ô»य सयिय नागUीउ॥ .2॥ कô'U कगU दŒानय रानिगिU नागिUन । बिˇि सबय की‹गU गUमगिU `ô दागिUन॥ कग¡U गUम लôक बेद बिˇि गUीनी । लघाय ििय कयरल करिŒिि मलीनी॥.3॥ बसगिंU कयरदेस कयर»ा¡व कयरबामा । कग¡U यगU दरसय पय‹य परिनामा॥ ुस ुनंदय ुचिरि`य पýिि »ýामा । `नय मLरभŒमि कलपिLर `ामा॥ .4॥

bhŒyapa bhagati bharata Œcaranµu, kahata sunata dukha dµuṣana haranµu. jo kichu kahaba thora sakhi soī, rŒma bandhu asa kŒhe na hoī.1. hama saba sŒnuja bharatahi dekhe¡, bhainha dhanya jubatī jana lekhe ¡. suni guna dekhi dasŒ pachitŒhī¡, kaikai janani jogu sutu nŒhī ¡.2. kou kaha dµuṣanu rŒnihi nŒhina, bidhi sabu kīnha hamahi jo dŒhina. kaha¡ hama loka beda bidhi hīnī, laghu tiya kula karatµuti malīnī.3. basahi ò kudesa kugŒ¡ va kubŒmŒ, kaha ¡ yaha darasu punya parinŒmŒ. asa anandu aciriju prati grŒmŒ, janu marubhµumi kalapataru jŒmŒ.4.

दô0—भरि दरसय दे„ि „यले'U म» लô»‹गU कर भा»य। `नय सिंघालबासि‹गU भय'U बिˇि बस सयलभ पýया»य॥ 223॥

bharata darasu dekhata khuleu maga loganha kara bhŒgu, janu siṅghalabŒsinha bhayau bidhi basa sulabha prayŒgu.223.

चौ0—नि` »यन सगिUि राम »यन »ाथा। सयनि `ागिंU सयमिरि रघायनाथा॥ िीरथ मयनि ुाŸाम सयरˇामा । निर„ि निम”ागिंU करगिंU पýनामा॥ .1॥ मनगUीउ मन मा»गिंU बLर ०गŒU । सीय राम पद पदयम सनेगŒU॥ मिलगिंU किराि कôल बनबासी । बा„ानस बंयU `िी 'Uदासी॥ .2॥ करि पýनामय पŒ¡छगिंU `ेगिU िेगUी । केरगिU बन ल„नय रामय बादेगUी॥ िे पýभय समाचार सब कगUगUीउ । भरिगि दे„ि `नम ¨रलय लगUगUीउ॥ .3॥ `े `न कगUगिंU कयरसल गUम दे„े । िे पिýय राम ल„न सम ले„े॥ ०गिU बिˇि बŒÛाि सबगिU सयबानी । सयनि राम बनबास कगUानी॥ .4॥

550 * ŚR’ RMACARITAMNASA* nija guna sahita rŒma guna gŒthŒ, s unata jŒhi ò sumirata raghunŒthŒ. tīratha muni Œśrama suradhŒmŒ, nirakhi nimajjahi ò karahi ò pranŒmŒ.1. manahī¡ mana mŒgahiò baru ehµu, sīya rŒma pada paduma sanehµu. milahiò kirŒta kola banabŒsī, baikhŒnasa ba¢u jatī udŒsī.2. kari pranŒmu pµu ¡ chahiò jehi tehī, kehi bana lakhanu rŒmu baidehī. te prabhu samŒcŒra saba kahahī¡, bharatahi dekhi janama phalu lahahī ¡.3. je jana kahahiò kusala hama dekhe, te priya rŒma lakhana sama lekhe. ehi bidhi bµujhata sabahi subŒnī, sunata rŒma banabŒsa kahŒnī.4.

दô0—िेगिU बासर बसि पýािगीउ चले सयमिरि रघायनाथ। राम दरस की लालसा भरि सरिस सब साथ॥ 224॥

tehi bŒsara basi prŒtahī ¡ cale sumiri raghunŒtha, rŒma darasa kī lŒlasŒ bharata sarisa saba sŒtha.224.

चौ0—मं»ल स»यन गUôगिंU सब कागŒU । ¨ररकगिंU सय„द बिलôचन बागŒU॥ भरिगिU U सगिUि समा` 'UछागŒU । मिलिगUगिंU रामय मिंिUगिU दय„ दागŒU॥ .1॥ करि मनôरथ `स `िय¡ `ाकेर । `ागिंU सनेगU सयरा¡ सब छाकेर॥ सिथिल ुं» प» म» ˙U»ि ˙UôलगिंU । बिगUबल बचन पेम बस बôलगिंU॥ .2॥ रामस„ा¡ िेगिU समय दे„ावा । साल सिरôमनि सगU` सयगUावा॥ `ासय समीप सरिि पय िीरा । सीय समेि बसगिंU दô'U बीरा॥ .3॥ दे„ि करगिंU सब दं˙U पýनामा । कगिU `य `ानकि `ीवन रामा॥ पýेम म»न ुस रा` समा`Œ । `नय ¨िररि ुवˇ चले रघायरा`Œ॥ .4॥

maṅgala saguna hohi ò saba kŒhµu, pharakahiò sukhada bilocana bŒhµu. bharatahi sahita samŒja uchŒhµu, milihahiò rŒmu mi¢ihi dukha dŒhµu.1. karata manoratha jasa jiya¡ jŒke, jŒhiò saneha surŒ ¡ saba chŒke. sithila aṅga paga maga ḍagi ḍolahi ò, bihabala bacana pema basa bolahi ò.2. rŒmasakhŒ¡ tehi samaya dekhŒvŒ, saila siromani sahaja suhŒvŒ. jŒsu samīpa sarita paya tīrŒ, sīya sameta basahi ò dou bīrŒ.3. dekhi karahiò saba daṁḍa pranŒmŒ, kahi jaya jŒnaki jīvana rŒmŒ. prema magana asa rŒja samŒjµu, janu phiri avadha cale raghurŒjµu.4.

दô0—भरि पýेमय िेगिU समय `स िस कगिU सक§ न सेाय। कबिगिU ु»म `िमि बýrा्सय„य ुगU मम मलिन `नेाय॥ 225॥

bharata premu tehi samaya jasa tasa kahi sakai na seṣu, kabihi agama jimi brahmasukhu aha mama malina janeṣu.25.

चौ0—सकल सनेगU सिथिल रघायबर केउर । »० कôस दय§ दिनकर ÉUरकेउर॥ `लय थलय दे„ि बसे निसि बीिेउ । की‹गU »वन रघायनाथ पिरीिेउ॥ .1॥ 'UगUा¡ रामय र`नी ुवसेा । `ा»े सीय¡ सपन ुस दे„ा॥ सगिUि समा` भरि `नय ुा० । नाथ बियô» िाप िन िा०॥ .2॥ सकल मलिन मन दीन दय„ारी । दे„ीउ सासय ुान ुनयगUारी॥ सयनि सिय सपन भरेU `ल लôचन । भ० सôचबस सôच बिमôचन॥ .3॥ ल„न सपन यगU नीक न गUôर्§ । क˘िUन कयरचागU सयना§गिU कôर्§॥ ुस कगिU बंˇय समेि नगUाने । पŒ`ि पयरारि साˇय सनमाने॥ .4॥

sakala saneha sithila raghubara ke ¡, gae kosa dui dinakara ḍharake ¡. jalu thalu dekhi base nisi bīte ¡, kīnha gavana raghunŒtha pirīte ¡.1. uhŒ¡ rŒmu rajanī avaseṣŒ, jŒge sīya ¡ sapana asa dekhŒ. sahita samŒja bharata janu Œe, nŒtha biyoga tŒpa tana tŒe.2. sakala malina mana dīna dukhŒrī, dekhī¡ sŒsu Œna anuhŒrī. suni siya sapana bhare jala locana, bhae socabasa soca bimocana.3. lakhana sapana yaha nīka na hoī, ka¢hina kucŒha sunŒihi koī. asa kahi bandhu sameta nahŒne, pµuji purŒri sŒdhu sanamŒne.4.

छंU0—सनमानि सयर मयनि बंदि बा˘े 'Uिर दिसि दे„ि भ०। नभ ˇŒरि „» मह» भŒरि भा»े बिकल पýभय ुाŸाम »०॥ ियलसी 'U˘ेU ुवलôकि कारनय कागU चिि सचकिि रगेU। सब समाचार किराि कôल‹िगU ुा§ िेगिU ुवसर कगेU॥

Chaṁ.: sanamŒni sura muni bandi bai¢he utara disi dekhata bhae, nabha dhµuri khaga mṛga bhµuri bhŒge bikala prabhu Œśrama gae . tulasī u¢he avaloki kŒranu kŒha cita sacakita rahe, saba samŒcŒra kirŒta kolanhi Œi tehi avasara kahe.

चौ0—बगयUरि सôचबस भे सियरवनŒ । कारन कवन भरि ुा»वनŒ॥ ०क ुा§ ुस कगUा बगUôरी । सेन सं» चियरंU» न थôरी॥ .1॥ सô सयनि रामगिU भा ुिि सôचŒ । §ि पििय बच §ि बंˇय सकôचŒ॥ भरि सयभा'U समयÛिा मन मागUीउ । पýभय चिि गिUि थििि पावि नागUीउ॥ .2॥ समाˇान िब भा यगU `ाने । भरिय कगेU मगय¡U साˇय सयाने॥ ल„न ल„े'U पýभय NUदय¡ „भारूर । कगUि समय सम नीिि बिचारूर॥ .3॥ बिनय पŒछेउU कछयU कगU'¡U»ôसा§Z । सेवकयर समय¡ न ÉUी˘U ÉिU˘Uा§Z॥ ियगU सर्ब‚य सिरôमनि Sवामी ।ुापनि समयÛिा कगU'¡U ुनय»ामी॥ .4॥

bahuri socabasa bhe siyaravanµu, kŒrana kavana bharata Œgavanµu. eka Œi asa kahŒ bahorī, sena saṅga caturaṅga na thorī.1. so suni rŒmahi bhŒ ati socµu, ita pitu baca ita bandhu sakocµu. bharata subhŒu samujhi mana mŒhī¡, prabhu cita hita thiti pŒvata nŒhī ¡.2. samŒdhŒna taba bhŒ yaha jŒne, bharatu kahe mahu ¡ sŒdhu sayŒne. lakhana lakheu prabhu hṛdaya¡ khabhŒrµu, kahata samaya sama nīti bicŒrµu .3. binu pµuche¡ kachu kahau¡ gosŒī¡, sevaku samaya ¡ na ḍhī¢ha ḍhi¢hŒī ¡. tumha sarbagya siromani svŒmī, Œpani samujhi kahau ¡ anugŒmī.4.

दô0—नाथ सयNUद सय˘िU सरल चिि सील सनेगU निˇान। सब पर पýीिि पýिीिि `िय¡ `ानिु ुापय समान॥ 227॥

nŒtha suhṛda su¢hi sarala cita sīla saneha nidhŒna, saba para prīti pratīti jiya ¡ jŒnia Œpu samŒna.227.

चौ0—बिार्§ `ीव पा§ पýभयिार्§ । मŒÉ‚U मôगU बस गUôगिंU `नार्§॥ भरिय नीिि रि साˇय सय`ाना । पýभय पद पýेमय सकल `»य `ाना॥ .1॥ िे“र ुा`य राम पदय पार्§ । चले ˇरम मर`ाद मेंUार्§॥ कयरंिUल कयरबंˇय कयरुवसLर िाकी । `ानि राम बनबास ०काकी॥.2॥ करि कयरमं˜ाय मन सा`ि समा`Œ । ुा० कराU ुकंरंUक रा`Œ॥ कôंिU पýकार कलपि कयरंिUलार्§ । ुा० दल बंUôरि दô'U भार्§॥ .3॥ `ौउ `िय¡ गUôिि न कपंU कयरचाली । केरगिU सôगUािि रथ बा`ि »`ाली॥ भरिगिU दôसय दे§ कô `ा०¡ । `» बौरा§ रा` पदय पा०¡॥ .4॥

biṣaī jīva pŒi prabhutŒī, mµuRha moha basa hohi ò janŒī. bharatu nīti rata sŒdhu sujŒnŒ, prabhu pada premu sakala jagu jŒnŒ.1. teµu Œju rŒma padu pŒī, cale dharama marajŒda me¢Œī. ku¢ila kubandhu kuavasaru tŒkī, jŒni rŒma banabŒsa ekŒkī.2. kari kumantru mana sŒji samŒjµu, Œe karai akaṁ¢aka rŒjµu. ko¢i prakŒra kalapi ku¢ilŒī, Œe dala ba¢ori dou bhŒī.3. 554 * ŚR’ RMACARITAMNASA* jau¡ jiya¡ hoti na kapa¢a kucŒlī, kehi sohŒti ratha bŒji gajŒlī. bharatahi dosu dei ko jŒe ¡, jaga baurŒi rŒja padu pŒe ¡.4.

दô0—ससि »यर ििय »ामी नघायाय चÉ‚ेU'U भŒमिसयर `ान। लôक बेद िेउ बिमय„ भा ुˇम न बेन समान॥ 228॥

sasi gura tiya gŒmī naghuṣu caRheu bhµumisura jŒna, loka beda te ¡ bimukha bhŒ adhama na bena samŒna.228.

चौ0—सगUसबागयU सयरनाथय ˜िासंकŒर । केरगिU न रा`मद दी‹गU कलंकŒर॥ भरि की‹गU यगU 'Uचिि 'Uपा“र । रिपय रिन रंUच न रा„ब का“र॥ .1॥ ०क की‹िगU नंिगUं भरि भलार्§ । निदरेU रामय `ानि ुसगUार्§॥ समयÛिा परिगिU सô'U ुा`य बिसेाी । समर सरôा राम मय„य पे„ी॥ .2॥ ०िना कगUि नीिि रस भŒला । रन रस बिंUपय पयलक मिस ¨Œरला॥ पýभय पद बंदि सीस र` रा„ी । बôले सˆय सगU` बलय भाी॥ .3॥ ुनयचिि नाथ न मानब मôरा । भरि गUमगिU 'Uपचार न थôरा॥ कग¡ ल»ि सगिUु रगिUु मनय मारेउU । नाथ साथ ˇनय गUाथ गUमारेउU॥ .4॥

sahasabŒhu suranŒthu trisaṅkµu, kehi na rŒjamada dīnha kalaṅkµu. bharata kīnha yaha ucita upŒµu, ripu rina rañca na rŒkhaba kŒµu.1.

दô0—छ˜िा `ािि रघायकयरल `नमय राम ुनय» `»य `ान। लािगय¡U मारेउ चÉ‚Uिि सिर नीच कô ˇŒरि समान॥ 229॥

chatri jŒti raghukula janamu rŒma anuga jagu jŒna, lŒtahu¡ mŒre ¡ caRhati sira nīca ko dhµuri samŒna.229.

दô0—ुिि सरôा मा„े ल„नय ल„ि सयनि सपथ पýवान। सभय लôक सब लôकपिि चागUि भभरि भ»ान॥ 230॥

ati saroṣa mŒkhe lakhanu lakhi suni sapatha pravŒna, sabhaya loka saba lokapati cŒhata bhabhari bhagŒna.230.

चौ0—`»य भय म»न »»न भ§ बानी । ल„न बागयUबलय बिपयल ब„ानी॥ िाि पýिाप पýभा'U ियगUारा । कô कगिU सक§ कô `ाननिगUारा॥ .1॥ ुनयचिि 'Uचिि का`य किछयU गUô“र । समयÛिा करिु भल कगU सबय कô“र॥ सगUसा करि पाछेउU पछििागUीउ । कगUगिंU बेद बयˇ िे बयˇ नागUीउ॥ .2॥ सयनि सयर बचन ल„न सकयरचाने । राम सीय¡ सादर सनमाने॥ कगUी िाि ियगU नीिि सयगUार्§ । सब िेउ क˘िUन रा`मदय भार्§॥ .3॥ `ô ुचव¡ि नहप मािगिंU िेर्§ । नागिUन साˇयसभा `ेगिंU सेर्§॥ सयनगयU ल„न भल भरि सरीसा । बिˇि पýपंच मग¡U सयना न दीसा॥ .4॥

jagu bhaya magana gagana bhai bŒnī, lakhana bŒhubalu bipula bakhŒnī. tŒta pratŒpa prabhŒu tumhŒrŒ, ko kahi sakai ko jŒnanihŒrŒ.1. anucita ucita kŒju kichu hoµu, samujhi karia bhala kaha sabu koµu. sahasŒ kari pŒche¡ pachitŒhī¡, kahahi ò beda budha te budha nŒhī ¡.2. suni sura bacana lakhana sakucŒne, rŒma sīya ¡ sŒdara sanamŒne. kahī tŒta tumha nīti suhŒī, saba te ¡ ka¢hina rŒjamadu bhŒī.3. jo acava¡ ta nṛpa mŒtahiò teī, nŒhina sŒdhusabhŒ jehi ò seī. sunahu lakhana bhala bharata sarīsŒ, bidhi prapañca maha ¡ sunŒ na dīsŒ.4.

दô0—भरिगि गUô§ न रा`मदय बिˇि गUरि गUर पद पा§। कबगय¡U कि का¡`ी सीकरनि छीरसिंˇय बिनसा§॥ 231॥

bharatahi hoi na rŒjamadu bidhi hari hara pada pŒi, kabahu¡ ki kŒ ¡ jī sīkarani chīrasindhu binasŒi.231.

चौ0—ििमिLर िLरन िरनिगिU मकयर »िलर्§ । »»नय म»न मकयर मेघागिंU मिलर्§॥ »ôपद `ल बŒ˙‚UगिंU घांU`ôनी । सगU` छमा बLर छा˙‚ाU छôनी॥ .1॥ मसक ¨Œ¡रक मकयर मेLर 'U˙‚Uार्§ । गUô§ न नहपमदय भरिगिU भार्§॥ ल„न ियगUार सपथ पििय ुाना। सयचि सयबंˇय नगिंU भरि समाना॥ .2॥ स»यनय „ीLर ुव»यन `लय िािा । मिल§ रच§ परपंचय बिˇािा॥ भरिय गंUस रबिबंस ि˙‚Uा»ा । `नमि की‹गU »यन दôा बिभा»ा॥ .3॥ »गिU »यन पय ि`ि ुव»यन बारी । नि` `स `»ि की‹िगU 'U`िुारी॥ कगUि भरि »यन सीलय सयभा“र । पेम पयôˇि म»न रघायरा“र॥ .4॥

timiru taruna taranihi maku gilaī, gaganu magana maku meghahi ò milaī. gopada jala bµuRahiò gha¢ajonī, sahaja chamŒ baru chŒRai chonī.1. masaka phµu¡ ka maku meru uRŒī, hoi na nṛpamadu bharatahi bhŒī. lakhana tumhŒra sapatha pitu ŒnŒ, suci subandhu nahi ò bharata samŒnŒ.2. a few days. 558 * ŚR’ RMACARITAMNASA* sagunu khīru avaguna jalu tŒtŒ, milai racai parapañcu bidhŒtŒ. bharatu haṁsa rabibaṁsa taRŒgŒ, janami kīnha guna doṣa bibhŒgŒ.3. gahi guna paya taji avaguna bŒrī, nija jasa jagata kīnhi ujiŒrī. kahata bharata guna sīlu subhŒµu, pema payodhi magana raghurŒµu.4.

दô0—सयनि रघायबर बानी बिबयˇ दे„ि भरि पर गेUिय। सकल सरागUि राम सô पýभय कô कहरपानिकेरिय॥ 232॥

suni raghubara bŒnī bibudha dekhi bharata para hetu, sakala sarŒhata rŒma so prabhu ko kṛpŒniketu.232.

चौ0—`ौउ न गUôि `» `नम भरि कô । सकल ˇरम ˇयर ˇरनि ˇरि कô॥ कबि कयरल ु»म भरि »यन»ाथा। कô `ान§ ियगU बिनय रघायनाथा॥ .1॥ ल„न राम सिय¡ सयनि सयर बानी । ुिि सय„य लगेU'U न `ा§ ब„ानी॥ सरिि समीप रा„ि सब लô»ा। मा»ि मािय »यर सचिव नियô»ा॥ चले भरिय `ग¡U सिय रघायरार्§ । साथ निादनाथय लघाय भार्§॥ .3॥ समयÛिा मािय करिब सकयरचागUीउ । करि कयरिरक कôंिU मन मागUीउ॥ रामय ल„नय सिय सयनि मम ना“¡र । 'U˘िU `नि ुनि `ागिंU ि`ि ˘Uा“¡र॥ .4॥

jau¡ na hota jaga janama bharata ko, sakala dharama dhura dharani dharatako. kabi kula agama bharata guna gŒthŒ, ko jŒnai tumha binu raghunŒthŒ.1. lakhana rŒma siya ¡ suni sura bŒnī, ati sukhu laheu na jŒi bakhŒnī. ihŒ¡ bharatu saba sahita sahŒe, mandŒkinī ¡ punīta nahŒe.2. sarita samīpa rŒkhi saba logŒ, mŒgi mŒtu gura saciva niyogŒ. cale bharatu jaha¡ siya raghurŒī, sŒtha niṣŒdanŒthu laghu bhŒī.3. samujhi mŒtu karataba sakucŒhī¡, karata kutaraka ko¢i mana mŒhī ¡. rŒmu lakhanu siya suni mama nŒµu ¡, u¢hi jani anata jŒhi ò taji ¢hŒµu ¡.4.

दô0—मािय मिे मगय¡U मानि मôगिU `ô कछयU करगिंU सô थôर। ुघा ुव»यन छमि ुादरगिंU समयÛिा ुापनी ुôर॥ 233॥

mŒtu mate mahu¡ mŒni mohi jo kachu karahi ò so thora, agha avaguna chami Œdarahi ò samujhi Œpanī ora.233.

चौ0—`ौउ परिगUरगिंU मलिन मनय `ानी। `ौउ सनमानगिंU सेवकयर मानी॥ मôरेउU सरन रामगिU की पनगUी । राम सयSवामि दôसय सब `नगUी॥ .1॥ `» `स भा`न चािक मीना ।नेम पेम नि` निपयन नबीना॥ ुस मन »यनि चले म» `ािा। सकयरच सनेग¡U सिथिल सब »ािा॥ .2॥ ¨ेररिि मनगय¡U मािय कहरि „ôरी । चलि भ»िि बल ˇीर` ˇôरी॥ `ब समयÛाि रघायनाथ सयभा“र । िब पथ परि 'Uिा§ल पा“र॥ .3॥ भरि दसा िेगिU ुवसर कारसी । `ल पýबाग¡ `ल ुलि »िि `ासी॥ दे„ि भरि कर सôचय सनेगŒ । भा निाद िेगिU समय¡ बिदेगŒU॥ .4॥

jau¡ pariharahi ò malina manu jŒnī, jau ¡ sanamŒnahi ò sevaku mŒnī. more¡ sarana rŒmahi kī panahī, rŒma susvŒmi dosu saba janahī.1. jaga jasa bhŒjana cŒtaka mīnŒ, nema pema nija nipuna nabīnŒ. asa mana gunata cale maga jŒtŒ, sakuca saneha ¡ sithila saba gŒtŒ.2. pherati manahu¡ mŒtu kṛta khorī, calata bhagati bala dhīraja dhorī. jaba samujhata raghunŒtha subhŒµu, taba patha parata utŒila pŒµu.3. bharata dasŒ tehi avasara kaisī, jala prabŒha ¡ jala ali gati jaisī. dekhi bharata kara socu sanehµu, bhŒ niṣŒda tehi samaya ¡ bidehµu.4.

दô0—ल»े गUôन मं»ल स»यन सयनि »यनि कगUि निादय। मिंिUगिU सôचय गUô§गिU गUराय पयनि परिनाम बिादय॥ 234॥

lage hona maṅgala saguna suni guni kahata niṣŒdu, mi¢ihi socu hoihi haraṣu puni parinŒma biṣŒdu.234.

चौ0—सेवक बचन सˆय सब `ाने । ुाŸाम निकंU `ा§ निुराने॥ भरि दी„ बन साल समा`Œ । मयदिि छयUˇिि `नय पा§ सयना`Œ॥ .1॥ `ा§ सयरा` सयदेस सय„ारी । गUôगिंU भरि »िि िेगिU ुनयगUारी॥ .2॥ राम बास बन संपिि भýा`ा । सय„ी पý`ा `नय पा§ सयरा`ा॥ सचिव बिरा»य बिबेकयर नरेUसŒ ।बिपिन सयगUावन पावन देसŒ॥ .3॥ भंU `म नियम साल र`ˇानी । सांिि सयमिि सयचि सयंदर रानी॥ सकल ुं» संपóा सयरा“र । राम चरन ुाŸिाि चिि चा“र॥ .4॥

sevaka bacana satya saba jŒne, Œśrama nika¢a jŒi niarŒne. bharata dīkha bana saila samŒjµu, mudita chudhita janu pŒi sunŒjµu.1. jŒi surŒja sudesa sukhŒrī, hohiò bharata gati tehi anuhŒrī.2. rŒma bŒsa bana sampati bhrŒjŒ, sukhī prajŒ janu pŒi surŒjŒ. saciva birŒgu bibeku naresµu, bipina suhŒvana pŒvana desµu.3. bha¢a jama niyama saila rajadhŒnī, sŒnti sumati suci sundara rŒnī. sakala aṅga sampanna surŒµu, rŒma carana Œśrita cita cŒµu.4.

दô0—`ीिि मôगU मगिUपालय दल सगिUि बिबेक भयुालय। करि ुकंरंUक रा`य पयर¡U सय„ संपदा सयकालय॥ 235॥

jīti moha mahipŒlu dala sahita bibeka bhuŒlu, karata akaṁ¢aka rŒju pura ¡ sukha sampadŒ sukŒlu.235.

चौ0—बन पýदेस मयनि बास घानेरेU । `नय पयर न»र »ा'¡U »न „ेरेU॥ बिपयल बिचि˜ा बिगU» मह» नाना । पý`ा समा`य न `ा§ ब„ाना॥ .1॥ „»गUा करि गUरि बाघा बरागUा । दे„ि मगिUा बहा सा`य सरागUा॥ बयLरर बिगUा§ चरगिंU ०क सं»ा । `ग¡U िग¡U मनगय¡U सेन चियरंU»ा॥ .2॥ Ûारना ÛारगिंU मžा »` »ा`गिंU। मनगय¡U निसान बिबिˇि बिˇि बा`गिंU॥ चक रचकôर U चािक सयक पिक »न । कŒर`ि मं`य मराल मयदिि मन॥ .3॥ ुलि»न »ावि नाचि मôरा । `नय सयरा` मं»ल चगयU ुôरा॥ बेलि बिंUप िहन स¨रल स¨Œरला । सब समा`य मयद मं»ल मŒला॥ .4॥

bana pradesa muni bŒsa ghanere, janu pura nagara gŒu ¡ gana khere. bipula bicitra bihaga mṛga nŒnŒ, prajŒ samŒju na jŒi bakhŒnŒ.1. khagahŒ kari hari bŒgha barŒhŒ, dekhi mahiṣa bṛṣa sŒju sarŒhŒ. bayaru bihŒi carahiò eka saṅgŒ, jaha ¡ taha¡ manahu¡ sena caturaṅgŒ.2. jharanŒ jharahiò matta gaja gŒjahi ò, manahu¡ nisŒna bibidhi bidhi bŒjahi ò. caka cakora cŒtaka suka pika gana, kµujata mañju marŒla mudita mana.3. aligana gŒvata nŒcata morŒ, janu surŒja maṅgala cahu orŒ. beli bi¢apa tṛna saphala saphµulŒ, saba samŒju muda maṅgala mµulŒ.4.

दô0—राम साल सôभा निर„ि भरि NUदय¡ ुिि पेमय। िापस िप ¨रलय पा§ `िमि सय„ी सिरानेउ नेमय॥ 236॥

rŒma saila sobhŒ nirakhi bharata hṛdaya ¡ ati pemu, tŒpasa tapa phalu pŒi jimi sukhī sirŒne ¡ nemu.236.

चौ0—िब केरवं U “¡रचेउ चÉि‚U ˇार्§ । कगे'U भरि सन भय`ा 'U˘Uार्§॥ नाथ दे„िुगिंU बिंUप बिसाला । पाकरि `ंबय रसाल िमाला॥ .1॥ `ि‹गU िLरबर‹गU मŠय बंयU सôगUा । मं`य बिसाल दे„ि मनय मôगUा॥ नील सघान प„व ¨रल लाला । ुबिरल छाग¡ सय„द सब काला॥ .2॥ मानगय¡U ििमिर ुLरनमय रासी । बिरची बिˇि स¡केरलि सयामा सी॥ ० िL र सरिि समीप »ôसा¡र्§ । रघायबर परनकयरंUी `ग¡ छार्§॥ .3॥ ियलसी िLरबर बिबिˇ सयगUा० । कगय¡U कगय¡U सिय¡ कगय¡U ल„न ल»ा०॥ बंU छाया¡ बेदिका बनार्§ । सिय¡ नि` पानि सरô` सयगUार्§॥ .4॥

taba keva¢a µu ¡ ce¡ caRhi dhŒī, kaheu bharata sana bhujŒ u¢hŒī. nŒtha dekhiahi ò bi¢apa bisŒlŒ, pŒkari jambu rasŒla tamŒlŒ.1. jinha tarubaranha madhya ba¢u sohŒ, mañju bisŒla dekhi manu mohŒ. nīla saghana pallava phala lŒlŒ, abirala chŒha ¡ sukhada saba kŒlŒ.2. mŒnahu¡ timira arunamaya rŒsī, biracī bidhi sa ¡keli suṣamŒ sī. e taru sarita samīpa gosŒ ¡ ī, raghubara paranaku¢ī jaha ¡ chŒī.3. tulasī tarubara bibidha suhŒe, kahu¡ kahu¡ siya¡ kahu¡ lakhana lagŒe. ba¢a chŒyŒ¡ bedikŒ banŒī, siya ¡ nija pŒni saroja suhŒī.4.

दô0—`गUा¡ बा˘िU मयनि»न सगिUि निि सिय रामय सय`ान। सयनगिंU कथा §ििगUास सब ुा»म नि»म पयरान॥ 237॥

jahŒ¡ bai¢hi munigana sahita nita siya rŒmu sujŒna, sunahiò kathŒ itihŒsa saba Œgama nigama purŒna.237.

चौ0—स„ा बचन सयनि बिंUप निगUारी । 'Uम»े भरि बिलôचन बारी॥ करि पýनाम चले दô'U भार्§ । कगUि पýीिि सारद सकयरचार्§॥ .1॥ गUरागिंU निर„ि राम पद ुंका । मानगय¡U पारसय पाय'U रंUका॥ र` सिर ˇरि U गिUय¡ नयन‹िगU लावगिंU । रघायबर मिलन सरिस सय„ पावगिंU॥ .2॥ दे„ि भरि »िि ुकथ ुिीवा । पýेम म»न मह» „» `˙‚U `ीवा॥ स„गिU सनेगU बिबस म» भŒला । कगिU सयपंथ सयर बरागिंU ¨Œरला॥ .3॥ निर„ि सि् साˇक ुनयरा»े । सगU` सनेगयU सरागUन ला»े॥ गUôि न भŒिल भा'U भरि कô । ुचर सचर चर ुचर करि कô॥ .4॥

sakhŒ bacana suni bi¢apa nihŒrī, umage bharata bilocana bŒrī. karata pranŒma cale dou bhŒī, kahata prīti sŒrada sakucŒī.1. haraṣahiò nirakhi rŒma pada aṅkŒ, mŒnahu¡ pŒrasu pŒyau raṅkŒ. raja sira dhari hiya¡ nayananhi lŒvahiò, raghubara milana sarisa sukha pŒvahiò.2. dekhi bharata gati akatha atīvŒ, prema magana mṛga khaga jaRa jīvŒ. sakhahi saneha bibasa maga bhµulŒ, kahi supantha sura baraṣahi ò phµulŒ.3. nirakhi siddha sŒdhaka anurŒge, sahaja sanehu sarŒhana lŒge. hota na bhµutala bhŒu bharata ko, acara sacara cara acara karata ko.4.

दô0—पेम ुमिु मंदLर बिरगयU भरिय पयôˇि »¡भीर। मथि पý»ंे'U सयर साˇय गिUि कहरपासिंˇय रघायबीर॥ 238॥

pema amia mandaru birahu bharatu payodhi ga ¡ bhīra, mathi praga¢eu sura sŒdhu hita kṛpŒsindhu raghubīra.238. ” 564 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

चौ0—स„ा समेि मनôगUर `ôंUा । ल„े'U न ल„न सघान बन ुôंUा॥ भरि दी„ पýभय ुाŸामय पावन । सकल सयमं»ल सदनय सयगUावन॥ .1॥ करि पýबेस मिंेU दय„ दावा । `नय `ô»ीउ परमारथय पावा॥ दे„े भरि ल„न पýभय ुा»े । पŒ¡छेU बचन कगUि ुनयरा»े॥ .2॥ सीस `ंUा कंिU मयनि पंU बा¡ˇेउ । िŒन कसेउ कर सLर ˇनय का¡ˇेउ॥ बेदी पर मयनि साˇय समा`Œ । सीय सगिUि रा`ि रघायरा`Œ॥ .3॥ बलकल बसन `ंिUल िनय Sयामा । `नय मयनि बेा की‹गU रिि कामा॥ कर कमलनि ˇनय सायकयर¨ेररि ।`िय की `रनि गUरि ग¡Uसि गेUरि॥ .4॥

sakhŒ sameta manohara jo¢Œ, lakheu na lakhana saghana bana o¢Œ. bharata dīkha prabhu Œśramu pŒvana, sakala sumaṅgala sadanu suhŒvana.1. karata prabesa mi¢e dukha dŒvŒ, janu jogī ¡ paramŒrathu pŒvŒ. dekhe bharata lakhana prabhu Œge, pµu ¡ che bacana kahata anurŒge.2. sīsa ja¢Œ ka¢i muni pa¢a bŒ ¡dhe¡, tµuna kase ¡ kara saru dhanu kŒ ¡ dhe¡. bedī para muni sŒdhu samŒjµu, sīya sahita rŒjata raghurŒjµu.3. balakala basana ja¢ila tanu syŒmŒ, janu muni beṣa kīnha rati kŒmŒ. kara kamalani dhanu sŒyaku pherata, jiya kī jarani harata ha ¡si herata.4.

दô0—लसि मं`य मयनि मं˙Uली मŠय सीय रघायचंदय। ‚यान सभा¡ `नय िनय ˇरेउU भ»िि स“िादानंदय॥ 239॥

lasata mañju muni maṁḍalī madhya sīya raghucandu, gyŒna sabhŒ¡ janu tanu dhare ¡ bhagati saccidŒnandu.239.

चौ0—सानय` स„ा समेि म»न मन । बिसरेU गUरा सôक सय„ दय„ »न॥ पागिU नाथ कगिU पागिU »ôसा§Z । भŒिल परेU लकयरंU की ना§Z॥ .1॥ बचन सपेम ल„न पगिUचाने । करि पýनामय भरि `िय¡ `ाने॥ बंˇय सनेगU सरस ०गिU ुôरा । 'Uि सागिUब सेवा बस `ôरा॥ 2॥ मिलि न `ा§ नगिंU »यदरि बनर्§ । सयकबि ल„न मन की »िि भनर्§॥ रगेU रा„ि सेवा पर भारूर । चÉ‚Uी चं» `नय „ाउच „ेलारूर॥ 3॥ कगUि सपýेम ना§ मगिU माथा। भरि पýनाम करि रघायनाथा॥ 'U˘ेU रामय सयनि पेम ुˇीरा । कगय¡U पंU कगयU¡ निां» ˇनय िीरा॥ 4॥

sŒnuja sakhŒ sameta magana mana, bisare haraṣa soka sukha dukha gana. pŒhi nŒtha kahi pŒhi gosŒī¡, bhµutala pare laku¢a kī nŒī ¡.1. bacana sapema lakhana pahicŒne, karata pranŒmu bharata jiya ¡ jŒne. bandhu saneha sarasa ehi orŒ, uta sŒhiba sevŒ basa jorŒ.2. mili na jŒi nahi ò gudarata banaī, sukabi lakhana mana kī gati bhanaī. rahe rŒkhi sevŒ para bhŒrµu, caRhī caṅga janu khai òca khelŒrµu.3. kahata saprema nŒi mahi mŒthŒ, bharata pranŒma karata raghunŒthŒ. u¢he rŒmu suni pema adhīrŒ, kahu ¡ pa¢a kahu ¡ niṣaṅga dhanu tīrŒ.4.

दô0—बरबस लि० 'U˘Uा§ 'Uर ला० कहरपानिˇान। भरि राम की मिलनि ल„ि बिसरेU सबगिU ुपान॥ 240॥

barabasa lie u¢hŒi ura lŒe kṛpŒnidhŒna, bharata rŒma kī milani lakhi bisare sabahi apŒna.240.

दô0— मिलि सपेम रिपयसŒदनगिU केरवंयU भेउंेU'U राम। भŒरि भाय¡ भेउंेU भरि लछिमन करि पýनाम॥ 241॥

mili sapema ripusµudanahi keva¢u bhe ¡¢eu rŒma, bhµuri bhŒya¡ bhe¡¢e bharata lachimana karata pranŒma.241.

चौ0—भेउंेU'U ल„न ललकि लघाय भार्§ । बगयUरि निादय ली‹गU 'Uर लार्§॥ पयनि मयनि»न दयगय¡U भा§‹गU बंदे ।ुभिमि ुासिा पा§ ुनंदे॥ .1॥ सानय` भरि 'Uम»ि ुनयरा»ा । ˇरि सिर सिय पद पदयम परा»ा॥ पयनि पयनि करि पýनाम 'U˘Uा० । सिर कर कमल परसि बा˘Uा०॥ .2॥ सीय¡ ुसीस दी‹िगU मन मागUीउ । म»न सनेग¡U देगU सयˇि नागUीउ॥ सब बिˇि सानयकŒरल ल„ि सीिा । भे निसôच 'Uर ुप˙Uर बीिा॥ .3॥ कô'U किछयU कगU§ न कô्'U किछयU पŒ¡छा । पýेम भरा मन नि` »िि छŒ¡Uछा॥ िेगिU ुवसर केरवंयU ˇीर`य ˇरि । `ôरि पानि बिनवि पýनामय करि॥ .4॥

bhe¡ ¢eu lakhana lalaki laghu bhŒī, bahuri niṣŒdu līnha ura lŒī. puni munigana duhu¡ bhŒinha bande, abhimata Œsiṣa pŒi anande.1. sŒnuja bharata umagi anurŒgŒ, dhari sira siya pada paduma parŒgŒ. puni puni karata pranŒma u¢hŒe, sira kara kamala parasi bai¢hŒe.2. sīya¡ asīsa dīnhi mana mŒhī ¡, magana saneha ¡ deha sudhi nŒhī ¡. saba bidhi sŒnukµula lakhi sītŒ, bhe nisoca ura apaḍara bītŒ.3. kou kichu kahai na kou kichu pµu ¡chŒ, prema bharŒ mana nija gati chµu ¡ chŒ. tehi avasara keva¢u dhīraju dhari, jori pŒni binavata pranŒmu kari.4.

दô0—नाथ साथ मयनिनाथ केर मािय सकल पयर लô»। सेवक सेनप सचिव सब ुा० बिकल बियô»॥ 242॥

nŒtha sŒtha muninŒtha ke mŒtu sakala pura loga, sevaka senapa saciva saba Œe bikala biyoga.242.

चौ0—सीलसिंˇय सयनि »यर ुा»वनŒ । सिय समीप रा„े रिपयदवनŒ॥ चले सबे» रामय िेगिU काला । ˇीर ˇरम ˇयर दीनदयाला॥ .1॥ »यरगिU दे„ि सानय` ुनयरा»े । दं˙U पýनाम करन पýभय ला»े॥ मयनिबर ˇा§ लि० 'Uर लार्§ । पýेम 'Uम»ि भेउंेU दô'U भार्§॥ .2॥ पýेम पयलकि केरवंU कगिU नामŒ । की‹गU दŒरि िेउ दं˙U पýनामŒ॥ रामस„ा रिाि बरबस भेउंUा । `नय मगिU लय˘Uि सनेगU समेंUा॥ .3॥ रघायपिि भ»िि सयमं»ल मŒला । नभ सरागिU सयर बरिसगिंU ¨Œरला॥ ०गिU सम निपंU नीच कô'U नागUीउ । ब˙‚U बसिD्U सम कô `» मागUीउ॥ .4॥

sīlasindhu suni gura Œgavanµu, siya samīpa rŒkhe ripudavanµu. cale sabega rŒmu tehi kŒlŒ, dhīra dharama dhura dīnadayŒlŒ.1. 568 * ŚR’ RMACARITAMNASA* gurahi dekhi sŒnuja anurŒge, daṁḍa pranŒma karana prabhu lŒge. munibara dhŒi lie ura lŒī, prema umagi bhe ¡¢e dou bhŒī.2. prema pulaki keva¢a kahi nŒmµu, kīnha dµuri te ¡ daṁḍa pranŒmµu. rŒmasakhŒ riṣi barabasa bhe ¡¢Œ, janu mahi lu¢hata saneha same¢Œ.3. raghupati bhagati sumaṅgala mµulŒ, nabha sarŒhi sura barisahi ò phµulŒ. ehi sama nipa¢a nīca kou nŒhī ¡, baRa basiṣ¢ha sama ko jaga mŒhī ¡.4.

दô0—`ेगिU ल„ि ल„नगय िेउ ुˇिक मिले मयदिि मयनिरा'U। सô सीिापिि भ`न कô पý»ंU पýिाप पýभा'U॥ 243॥

jehi lakhi lakhanahu te ¡ adhika mile mudita munirŒu, so sītŒpati bhajana ko praga¢a pratŒpa prabhŒu.243.

चौ0—ुारि लô» राम सबय `ाना। कLरनाकर सय`ान भ»वाना॥ `ô `ेगिU भाय¡ रगUा ुभिलाी । िेगिU िेगिU कार िसि िसि Lर„ रा„ी॥ .1॥ सानय` मिलि पल मगय¡U सब कागŒU । की‹गU दŒरि दय„य दाLरन दागŒU॥ यगU ब˙ि‚U बाि राम कार नागUीउ । `िमि घांU कôंिU ०क रबि छागUीउ॥ .2॥ मिलि केरवंUगिU 'Uम»ि ुनयरा»ा । पयर`न सकल सरागUगिंU भा»ा॥ दे„ीउ राम दय„िि मगUिारीउ । `नय सयबेलि ुवलीउ गिUम मारीउ॥.3॥ पýथम राम भेउंUी कारकेरर्§ । सरल सयभाय¡ भ»िि मिि भेर्§॥ प» परि की‹गU पýबôˇय बगUôरी । काल करम बिˇि सिर ˇरि „ôरी॥ .4॥

Œrata loga rŒma sabu jŒnŒ, karunŒkara sujŒna bhagavŒnŒ. jo jehi bhŒya¡ rahŒ abhilŒṣī, tehi tehi kai tasi tasi rukha rŒkhī.1. sŒnuja mili pala mahu¡ saba kŒhµu, kīnha dµuri dukhu dŒruna dŒhµu. yaha baRi bŒta rŒma kai nŒhī ¡, jimi gha¢a ko¢i eka rabi chŒhī ¡.2. mili keva¢ahi umagi anurŒgŒ, purajana sakala sarŒhahi ò bhŒgŒ. dekhī¡ rŒma dukhita mahatŒrī¡, janu subeli avalī ¡ hima mŒrī ¡.3. prathama rŒma bhe¡ ¢ī kaikeī, sarala subhŒya ¡ bhagati mati bheī. paga pari kīnha prabodhu bahorī, kŒla karama bidhi sira dhari khorī.4.

दô0—भेंUीउ रघायबर मािय सब करि पýबôˇय परििôाय। ुंब र्§स ुाˇीन `»य कागयU न दे§ु दôाय॥ 244॥

bhe¢ī¡ raghubara mŒtu saba kari prabodhu paritoṣu, amba īsa Œdhīna jagu kŒhu na deia doṣu.244.

चौ0—»यरििय पद बंदे दयगयU भा§Z । सगिUि बिपýििय `े स¡» ुा§Z॥ »ं» »ौरि सम सब सनमानीउ । देगिंU ुसीस मयदिि महदय बानीउ॥ .1॥ »गिU पद ल»े सयमि˜ा ुंका । `नय भेउंUी संपिि ुिि रंUका॥ पयनि `ननी चरननि दô'U भýािा । परेU पेम Žयाकयरल सब »ािा॥ .2॥ ुिि ुनयरा» ुंब 'Uर U ला० । नयन सनेगU सलिल ु‹गवा०॥ िेगिU ुवसर कर गUरा बिादŒ । किमि कबि कगाU मŒक `िमि SवादŒ॥.3॥ मिलि `ननिगिU सानय` रघायरा“र । »यर सन कगेU'U कि ˇारिु पा“र॥ पयर`न पा§ मयनीस नियô»Œ । `ल थल िकि िकि 'UिरेU'U लô»Œ॥ .4॥

guratiya pada bande duhu bhŒī ¡, sahita bipratiya je sa ¡ga Œī ¡. gaṅga gauri sama saba sanamŒnī ¡, dehi ò asīsa mudita mṛdu bŒnī ¡.1. gahi pada lage sumitrŒ aṅkŒ, janu bhe ¡¢ī sampati ati raṅkŒ. puni jananī caranani dou bhrŒtŒ, pare pema byŒkula saba gŒtŒ.2. ati anurŒga amba ura lŒe, nayana saneha sa lila anhavŒe. tehi avasara kara haraṣa biṣŒdµu, kimi kabi kahai mµuka jimi svŒdµu.3. mili jananihi sŒnuja raghurŒµu, gura sana kaheu ki dhŒria pŒµu. purajana pŒi munīsa niyogµu, jala thala taki taki utareu logµu.4.

दô0—मगिUसयर मं˜ाी मािय »यर »ने लô» लि० साथ। पावन ुाŸाम »वनय किय भरि ल„न रघायनाथ॥ 245॥

mahisura mantrī mŒtu gura gane loga lie sŒtha, pŒvana Œśrama gavanu kiya bharata lakhana raghunŒtha.245.

चौ0—सीय ुा§ मयनिबर प» ला»ी। 'Uचिि ुसीस लगUी मन मा»ी॥ »यरपििनिगिU मयनिििय‹गU समेिा । मिली पेमय कगिU `ा§ न `ेिा॥ .1॥ बंदि बंदि प» सिय सबगUी केर । ुासिरबचन लगेU पिýय `ी केर॥ सासय सकल `ब सीय¡ निगUारी ं। मŒदे नयन सगUमि सयकयरमारीउ॥ .2॥ परीउ बˇिक बस मनगय¡U मरालीउ । कागU की‹गU करिार कयरचालीउ॥ िि‹गU सिय निर„ि निपं U दय„य पावा । सô सबय सगिUु `ô दा'U सगUावा॥ .3॥ `नकसयिा िब 'Uर ˇरि ˇीरा । नील नलिन लôयन भरि नीरा॥ मिली सकल सासय‹गU सिय `ार्§ । िेगिU ुवसर कLरना मगिU छार्§॥ .4॥

sīya Œi munibara paga lŒgī, ucita asīsa lahī mana mŒgī. gurapatinihi munitiyanha sametŒ, m ilī pemu kahi jŒi na jetŒ.1. bandi bandi paga siya sabahī ke, Œsirabacana lahe priya jī ke. sŒsu sakala jaba sīya ¡ nihŒrī¡, mµude nayana sahami sukumŒrī ¡.2. parī¡ badhika basa manahu¡ marŒlī¡, kŒha kīnha karatŒra kucŒlī ¡. tinha siya nirakhi nipa¢a dukhu pŒvŒ, so sabu sahia jo daiu sahŒvŒ.3. janakasutŒ taba ura dhari dhīrŒ, nīla nalina loyana bhari nīrŒ. milī sakala sŒsunha siya jŒī, tehi avasara karunŒ mahi chŒī.4.

दô0—ला»ि ला»ि प» सबनि सिय भेउंUिि ुिि ुनयरा»। NUदय¡ ुसीसगिंU पेम बस रगिUुगयU भरी सôगUा»॥ 246॥

lŒgi lŒgi paga sabani siya bhe ¡¢ati ati anurŒga, hṛdaya¡ asīsahi ò pema basa rahiahu bharī sohŒga.246.

चौ0—बिकल सनेग¡U सीय सब रानीउ । बा˘Uन सबगिU कगेU'U »यर ‚यानीउ॥ कगिU `» »िि मायिक मयनिनाथा । कगेU कछयUक परमारथ »ाथा॥ .1॥ नहप कर सयरपयर »वनय सयनावा । सयनि रघायनाथ दयसगU दय„य पावा॥ मरन गेUिय नि` नेगयU बिचारी । भे ुिि बिकल ˇीर ˇयर ˇारी॥ .2॥ कयरलिस क˘Uôर सयनि कंयU बानी । बिलपि ल„न सीय सब रानी॥ सôक बिकल ुिि सकल समा`Œ । मानगय¡U रा`य ुका`े'U ुा`Œ॥ .3॥ मयनिबर बगयUरि राम समयÛा० । सगिUि समा` सयसरिि नगUा०॥ बýिय निरंUबय िेगिU दिन पýभय की‹गUा । मयनिगयU कगेउU `लय कागय¡U न ली‹गUा॥.4॥

bikala saneha¡ sīya saba rŒnī ¡, bai¢hana sabahi kaheu gura gyŒnī ¡. kahi jaga gati mŒyika muninŒthŒ, kahe kachuka paramŒratha gŒthŒ.1. nṛpa kara surapura gavanu sunŒvŒ, suni raghunŒtha dusaha dukhu pŒvŒ. marana hetu nija nehu bicŒrī, bhe ati bikala dhīra dhura dhŒrī.2. kulisa ka¢hora sunata ka¢u bŒnī, bilapata lakhana sīya saba rŒnī. soka bikala ati sakala samŒjµu, mŒnahu ¡ rŒju akŒjeu Œjµu.3. munibara bahuri rŒma samujhŒe, sahita samŒja susarita nahŒe. bratu nirambu tehi dina prabhu kīnhŒ, munihu kahe ¡ jalu kŒhu ¡ na līnhŒ.4.

दô0—भôLर भ०¡ रघायनंदनगिU `ô मयनि ुायसय दी‹गU। Ÿा्ा भ»िि समेि पýभय सô सबय सादLर की‹गU॥ 247॥

bhoru bhae ¡ raghunandanahi jo muni Œyasu dīnha, śraddhŒ bhagati sameta prabhu so sabu sŒdaru kīnha.247.

चौ0—करि पििय किýरया बेद `सि बरनी । भे पयनीि पािक िम िरनी॥ `ासय नाम पावक ुघा िŒला । सयमिरि सकल सयमं»ल मŒला॥ .1॥ सय् सô भय'U साˇय संमि ुस । िीरथ ुावागUन सयरसरि `स॥ सय् भ०¡ दय§ बासर बीिे । बôले »यर सन राम पिरीिे॥ .2॥ नाथ लô» सब निपंU दय„ारी । कंरद मŒल ¨रल ुंबय ुगUारी॥ सानय` भरिय सचिव सब मािा । दे„ि मôगिU पल `िमि `य» `ािा॥ 3॥ सब समेि पयर ˇारिु पा“र । ुापय §गUा¡ ुमराविि रा“र॥ बगयUि कगेU'¡U सब किय'¡U ÉिU˘Uार्§ । 'Uचिि गUô§ िस करिु »ôसा¡र्§॥ 4॥

572 * ŚR’ RMACARITAMNASA* kari pitu kriyŒ beda jasi baranī, bhe punīta pŒtaka tama taranī. jŒsu nŒma pŒvaka agha tµulŒ, sumirata sakala sumaṅgala mµulŒ.1. suddha so bhayau sŒdhu saṁmata asa , tīratha ŒvŒhana surasari jasa. suddha bhae¡ dui bŒsara bīte, bole gura sana rŒma pirīte.2. nŒtha loga saba nipa¢a dukhŒrī, kanda mµula phala ambu ahŒrī. sŒnuja bharatu saciva saba mŒtŒ, dekhi mohi pala jimi juga jŒtŒ.3. saba sameta pura dhŒria pŒµu, Œpu ihŒ ¡ amarŒvati rŒµu. bahuta kaheu¡ saba kiyau¡ ḍhi¢hŒī, ucita hoi tasa karia gosŒ ¡ ī.4.

दô0—ˇर्म सेिय कLरनायिन कस न कगUगयU ुस राम। लô» दय„िि दिन दय§ दरस दे„ि लगUगय¡U बिŸाम॥ 248॥

dharma setu karunŒyatana kasa na kahahu asa rŒma, loga dukhita dina dui darasa dekhi lahahu ¡ biśrŒma.248.

दô0—सरनि सरôLरगU `ल बिगU» कŒर`ि »यं`ि भहं»। बार बि»ि बिगUरि बिपिन मह» बिगंU» बगयUरंU»॥ 249॥

sarani saroruha jala bihaga kµujata guñjata bhṛṅga, baira bigata biharata bipina mṛga bihaṅga bahuraṅga.249.

चौ0—कôल किराि भि„ बनबासी । मˇय सयचि सयंदर Sवादय सयˇा सी॥ भरि भरि परन पयंUीउ रचि रूररी । कंरद मŒल ¨रल ुंकयरर `Œरी॥ 1॥ सबगिU देगिंU करि बिनय पýनामा । कगिU कगिU Sवाद भेद »यन नामा॥ देगिंU लô» बगयU मôल न लेगUीउ । ¨ेररि राम दôगUार्§ देगUीउ॥ 2॥ कगUगिंU सनेगU म»न महदय बानी । मानि साˇय पेम पगिUचानी॥ ियगU सयकहरिी गUम नीच निादा । पावा दरसनय राम पýसादा॥ 3॥ गUमगिU ु»म ुिि दरसय ियगUारा । `स मLर ˇरनि देवˇयनि ˇारा॥ राम कहरपाल निाद नेवा`ा । परि`न पý`'U चगिUु `स रा`ा॥ 4॥

kola kirŒta bhilla banabŒsī, madhu suci sundara svŒdu sudhŒ sī. bhari bhari parana pu¢ī¡ raci rµurī, kanda mµula phala aṅkura jµurī.1. 574 * ŚR’ RMACARITAMNASA* sabahi dehiò kari binaya pranŒmŒ, kahi kahi svŒda bheda guna nŒmŒ. dehiò loga bahu mola na lehī ¡, pherata rŒma dohŒī dehī ¡.2. kahahiò saneha magana mṛdu bŒnī, mŒnata sŒdhu pema pahicŒnī. tumha sukṛtī hama nīca niṣŒdŒ, pŒvŒ darasanu rŒma prasŒdŒ.3. hamahi agama ati darasu tumhŒrŒ, jasa maru dharani devadhuni dhŒrŒ. rŒma kṛpŒla niṣŒda nevŒjŒ, parijana prajau cahia jasa rŒjŒ.4.

दô0—यगU `िय¡ `ानि स¡कôचय ि`ि करिु छôगयU ल„ि नेगयU। गUमगिU कहरिारथ करन ल»ि ¨रल िहन ुंकयरर लेगयU॥ 250॥

yaha jiya ¡ jŒni sa ¡kocu taji karia chohu lakhi nehu, hamahi kṛtŒratha karana lagi phala tṛna aṅkura lehu.250.

चौ0—ियगU पिýय पागयUने बन प»य ˇारेU । सेवा `ô»य न भा» गUमारेU॥ देब कागU गUम ियगUगिU »ôसा¡र्§ । §Zˇनय पाि किराि मििार्§॥ 1॥ यगU गUमारि ुिि ब˙ि‚U सेवकार्§ । लेगिंU न बासन बसन चôरार्§॥ गUम `˙‚U `ीव `ीव »न घािी ।कयरंिUल कयरचाली कयरमिि कयर`ािी॥ 2॥ पाप करि निसि बासर `ागUीउ । नगिंU पंU कंिU नगिंU पेंU ुघागUीउ॥ सपनेगय¡U ˇरम बय्ि कस का“र । यगU रघायनंदन दरस पýभा“र॥ 3॥ `ब िेउ पýभय पद पदयम निगUारेU । मिंेU दयसगU दय„ दôा गUमारेU॥ बचन सयनि पयर`न ुनयरा»े । िि‹गU केर भा» सरागUन ला»े॥ 4॥

tumha priya pŒhune bana pagu dhŒre, sevŒ jogu na bhŒga hamŒre. deba kŒha hama tumhahi gosŒ¡ ī, īndhanu pŒta kirŒta mitŒī.1. yaha hamŒri ati baRi sevakŒī, lehiò na bŒsana basana corŒī. hama jaRa jīva jīva gana ghŒtī, ku¢ila kucŒlī kumati kujŒtī.2. pŒpa karata nisi bŒsara jŒhī ¡, nahi ò pa¢a ka¢i nahi ò pe¢a aghŒhī ¡. sapanehu¡ dharama buddhi kasa kŒµu, yaha raghunandana darasa prabhŒµu.3. jaba te¡ prabhu pada paduma nihŒre, mi¢e dusaha dukha doṣa hamŒre. bacana sunata purajana anurŒge, tinha ke bhŒga sarŒhana lŒge.4.

छंU0—ला»े सरागUन भा» सब ुनयरा» बचन सयनावगUीउ। बôलनि मिलनि सिय राम चरन सनेगयU ल„ि सय„य पावगUीउ॥ नर नारि निदरगिंU नेगयU नि` सयनि कôल भि„नि की »िरा। ियलसी कहरपा रघायबंसमनि की लôगU ला लौका ििरा॥

Chaṁ.: lŒge sarŒhana bhŒga saba anurŒga bacana sunŒvahī ¡, bolani milani siya rŒma carana sanehu lakhi sukhu pŒvahī ¡. nara nŒri nidarahi ò nehu nija suni kola bhillani kī girŒ, tulasī kṛpŒ raghubaṁsamani kī loha lai laukŒ tirŒ.

सो0—बिगUरगिंU बन चगयU ुôर पýििदिन पýमयदिि लô» सब। `ल यôउ दादयर मôर भ० पीन पावस पýथम॥ 251॥

biharahiò bana cahu ora pratidina pramudita loga saba, jala jyo ¡ dŒdura mora bhae pīna pŒvasa prathama.251.

दô0—निसि न नीद नगिंU भŒ„ दिन भरिय बिकल सयचि सôच। नीच कीच बिच म»न `स मीनगिU सलिल स¡कôच॥ 252॥

nisi na nīda nahi ò bhµukha dina bharatu bikala suci soca, nīca kīca bica magana jasa mīnahi salila sa ¡koca.252.

चौ0—की‹िगU मािय मिस काल कयरचाली । र्§िि भीिि `स पाकि साली॥ केरगिU बिˇि गUô§ राम ुभिोकŒर । मôगिU ुवकलि 'Uपा'U न ०कŒर॥ 1॥ ुवसि ¨िररगिंU »यर ुायसयमानी ।मयनि पयनि कगUब राम Lरचि `ानी॥ मािय कगेUगय¡U बगयUरगिंU रघायरा“र । राम `ननि गU˘U करबि कि का“र॥ 2॥ मôगिU ुनयचर कर केरििक बािा । िेगिU मग¡U कयरसम'U बाम बिˇािा॥ `ौउ गU˘U कर'¡U ि निपंU कयरकरमŒ । गUर»िरि िेउ »यLर सेवक ˇरमŒ॥ 3॥ ०क'U `य»यिि न मन ˘UगUरानी । सôचि भरिगिU राUUनि बिगUानी॥ पýाि नगUा§ पýभयगिU सिर नार्§ । बा˘Uि प˘U० रिाय¡ बôलार्§॥ 4॥

kīnhi mŒtu misa kŒla kucŒlī, īti bhīti jasa pŒkata sŒlī. kehi bidhi hoi rŒma abhiṣekµu, mohi avakalata upŒu na ekµu.1. avasi phirahi ò gura Œyasu mŒnī, muni puni kahaba rŒma ruci jŒnī. mŒtu kahehu¡ bahurahiò raghurŒµu, rŒma janani ha¢ha karabi ki kŒµu.2. mohi anucara kara ketika bŒtŒ, tehi maha ¡ kusamau bŒma bidhŒtŒ. jau¡ ha¢ha karau¡ ta nipa¢a kukaramµu, haragiri te ¡ guru sevaka dharamµu.3. ekau juguti na mana ¢haharŒnī, socata bharatahi raini bihŒnī. prŒta nahŒi prabhuhi sira nŒī, bai¢hata pa¢hae riṣaya ¡ bolŒī.4.

दô0—»यर पद कमल पýनामय करि बा˘ेU ुायसय पा§। बिपý मगUा`न सचिव सब `यरेU सभासद ुा§॥ 253॥

gura pada kamala pranŒmu kari bai¢he Œyasu pŒi, bipra mahŒjana saciva saba jure sabhŒsada Œi.253.

चौ0—बôले मयनिबLर समय समाना । सयनगयU सभासद भरि सय`ाना॥ ˇरम ˇयरीन भानयकयरल भानŒ । रा`ा रामय Sवबस भ»वानŒ॥ .1॥ सˆयसंˇ पालक Ÿायिि सेिŒ । राम `नमय `» मं»ल गेUिŒ॥ »यर पििय मािय बचन ुनयसारी । „ल दलय दलन देव गिUिकारी॥.2॥ नीिि पýीिि परमारथ Sवारथय । कô'U न राम सम `ान `थारथय॥ बिˇि गUरि गULर ससि रबि दिसिपाला । माया `ीव करम कयरलि काला॥ .3॥ ुगिUप मगिUप `ग¡U ल»ि पýभयिार्§ । `ô» सि्ि नि»मा»म »ार्§॥ करि बिचार `िय¡ दे„गयU नीकेउर । राम र`ा§ सीस सबगUी केउर॥ .4॥

bole munibaru samaya samŒnŒ, sunahu sabhŒsada bharata sujŒnŒ. dharama dhurīna bhŒnukula bhŒnµu, rŒjŒ rŒmu svabasa bhagavŒnµu.1. satyasandha pŒlaka śruti setµu, rŒma janamu jaga maṅgala hetµu. gura pitu mŒtu bacana anusŒrī, khala dalu dalana deva hitakŒrī.2. 578 * ŚR’ RMACARITAMNASA* nīti prīti paramŒratha svŒrathu, kou na rŒma sama jŒna jathŒrathu. bidhi hari haru sasi rabi disipŒlŒ, mŒyŒ jīva karama kuli kŒlŒ.3. ahipa mahipa jaha¡ lagi prabhutŒī, joga siddhi nigamŒgama gŒī. kari bicŒra jiya¡ dekhahu nīke ¡, rŒma rajŒi sīsa sabahī ke ¡.4.

दô0— रा„ेउ राम र`ा§ Lर„ गUम सब कर गिUि गUô§। समयÛिा सयाने करगयU ुब सब मिलि संमि सô§॥ 254॥

rŒkhe¡ rŒma rajŒi rukha hama saba kara hita hoi, samujhi sayŒne karahu aba saba mili saṁmta soi.254.

चौ0—सब कगय¡U सय„द राम ुभिोकŒर । मं»ल मôद मŒल म» ०कŒर॥ केरगिU बिˇि ुवˇ चलगिंU रघायरा“र । कगUगयU समयÛिा सô§ करिु 'Uपा“र॥.1॥ सब सादर सयनि मयनिबर बानी । नय परमारथ Sवारथ सानी॥ 'UिLर न ुाव लô» भ० भôरेU । िब सिLर ना§ भरि कर `ôरेU॥ .2॥ भानयबंस भ० भŒप घानेरेU । ुˇिक ०क िेउ ०क ब˙‚ेUरेU॥ `नम गेUिय सब कग¡U पििय मािा । करम सयासयभ दे§ बिˇािा॥ .3॥ दलि दय„ स`§ सकल क¸याना । ुस ुसीस रा'Uरि `»य `ाना॥ सô »ôसा§¡ बिˇि »िि `ेगिंU छेउUकी । सक§ कô ंUारि ंेUक `ô ंेUकी॥ .4॥

saba kahu¡ sukhada rŒma abhiṣekµu, maṅgala moda mµula maga ekµu. kehi bidhi avadha calahiò raghurŒµu, kahahu samujhi soi karia upŒµu.1. saba sŒdara suni munibara bŒnī, naya paramŒratha svŒratha sŒnī. utaru na Œva loga bhae bhore, taba siru nŒi bharata kara jore.2. bhŒnubaṁsa bhae bhµupa ghanere, adhika eka te ¡ eka baRere. janama hetu saba kaha¡ pitu mŒtŒ, karama subhŒsubha dei bidhŒtŒ.3. dali dukha sajai sakala kalyŒnŒ, asa asīsa rŒuri jagu jŒnŒ. so gosŒi ò bidhi gati jehi ò che¡kī, sakai ko ¢Œri ¢eka jo ¢ekī.4.

दô0— बŒÛिाु मôगिU 'Uपा'U ुब सô सब मôर ुभा»य। सयनि सनेगUमय बचन »यर 'Uर 'Uम»ा ुनयरा»य॥ 255॥

bµujhia mohi upŒu aba so saba mora abhŒgu, suni sanehamaya bacana gura ura umagŒ anurŒgu.255.

चौ0—िाि बाि ¨यररि राम कहरपागUीउ । राम बिमय„ सिˇि सपनेगय¡U नागUीउ॥ सकयरच'¡U िाि कगUि ०क बािा । ुरˇ ि`गिंU बयˇ सरबस `ािा॥ .1॥ ियगU कानन »वनगयU दô'U भार्§ । ¨ेररिुगिंU ल„न सीय रघायरार्§॥ सयनि सयबचन गUरो दô'U भýािा । भे पýमôद परिपŒरन »ािा॥ .2॥ मन पýसóा िन िे`य बिरा`ा । `नय `िय रा'U रामय भ० रा`ा॥ बगयUि लाभ लô»‹गU लघाय गUानी। सम दय„ सय„ सब रôवगिंU रानी॥ .3॥ कगUगिंU भरिय मयनि कगUा सô की‹गेU । ¨रलय `» `ीव‹गU ुभिमि दी‹गेU॥ कानन कर'¡U `नम भरि बासŒ । ०¤गU िेउ ुˇिक न मôर सयपासŒ॥ .4॥

tŒta bŒta phuri rŒma kṛpŒhī¡, rŒma bimukha sidhi sapanehu ¡ n Œ h ī¡. sakucau¡ tŒta kahata eka b ŒtŒ, aradha tajahi ò budha sarabasa jŒtŒ.1. tumha kŒnana gavanahu dou bhŒī, pheriahi ò lakhana sīya raghurŒī. suni subacana haraṣe dou bhrŒtŒ, bhe pramoda paripµurana gŒtŒ.2. mana prasanna tana teju birŒjŒ, janu jiya rŒu rŒmu bhae rŒjŒ. bahuta lŒbha loganha laghu hŒnī, sama dukha sukha saba rovahi ò rŒnī.3. kahahiò bharatu muni kahŒ so kīnhe, phalu jaga jīvanha abhimata dīnhe. kŒnana karau¡ janama bhari bŒsµu, ehi ò te ¡ adhika na mora supŒsµu.4.

दô0—ुंिर`ामी रामय सिय ियगU सरब‚य सय`ान। `ौउ ¨यरर कगUगयU ि नाथ नि` की`िु बचनय पýवान॥ 256॥

antarajŒmī rŒmu siya tumha sarabagya sujŒna, jau¡ phura kahahu ta nŒtha nija kījia bacanu pravŒna.256.

चौ0—भरि बचन सयनि दे„ि सनेगŒU । सभा सगिUि मयनि भ० बिदेगŒU॥ भरि मगUा मगिUमा `लरासी । मयनि मिि ˘UाÉि‚U िीर ुबला सी॥ .1॥ »ा चगU पार `िनय गिUय¡ गेUरा । पाविि नाव न बôगिUिय बेरा॥ ुौLर करिगिU कô भरि ब˙‚Uार्§ । सरसी सीपि कि सिंˇय समार्§॥ .2॥ भरिय मयनिगिU मन भीिर भा० । सगिUि समा` राम पगिंU ुा०॥ पýभय पýनामय करि दी‹गU सयुासनय । बा˘ेU सब सयनि मयनि ुनयसासनय॥.3॥ बôले मयनिबLर बचन बिचारी । देस काल ुवसर ुनयगUारी॥ सयनगयU राम सरब‚य सय`ाना । ˇरम नीिि »यन ‚यान निˇाना॥ .4॥

bharata bacana suni dekhi sanehµu, sabhŒ sahita muni bhae bidehµu. bharata mahŒ mahimŒ jalarŒsī, muni mati ¢hŒRhi tīra abalŒ sī.1. gŒ caha pŒra jatanu hiya¡ herŒ, pŒvati nŒva na bohitu berŒ. auru karihi ko bharata baRŒī, sarasī sīpi ki sindhu samŒī.2. bharatu munihi mana bhītara bhŒe, sahita samŒja rŒma pahi ò Œe. prabhu pranŒmu kari dīnha suŒsanu, bai¢he saba suni muni anusŒsanu.3. bole munibaru bacana bicŒrī, desa kŒla avasara anuhŒrī. sunahu rŒma sarabagya sujŒnŒ, dharama nīti guna gyŒna nidhŒnŒ.4.

दô0—सब केर 'Uर ुंिर बसगयU `ानगयU भा'U कयरभा'U। पयर`न `ननी भरि गिUि गUô§ सô कगिUु 'Uपा'U॥ 257॥

saba ke ura antara basahu jŒnahu bhŒu kubhŒu, purajana jananī bharata hita hoi so kahia upŒu.257.

चौ0—ुारि कगUगिंU बिचारि न का“र । सŒÛा `युारिगिU ुापन दा“र॥ सयनि मयनि बचन कगUि रघायरा“र । नाथ ियगUारेUगिU गUाथ 'Uपा“र॥ .1॥ सब कर गिUि Lर„ रा'Uरि रा„ेउ । ुायसय कि०¡ मयदिि ¨यरर भाोउ॥ पýथम `ô ुायसय मô कगय¡U गUôर्§ । माथेउ मानि करौउ सि„ सôर्§॥ .2॥ पयनि `ेगिU कग¡U `स कगUब »ôसा§Z । सô सब भा¡िि घांिUगिU सेवका§Z॥ कगU मयनि राम सˆय ियगUभाा । भरि सनेग¡U बिचाLर न रा„ा॥ .3॥ िेगिU िेउ कगU'¡U बगUôरि U बगUôरी । भरि भ»िि बस भ§ मिि मôरी॥ मôरेउU `ान भरि Lरचि रा„ी । `ô की`िु सô सयभ सिव सा„ी॥ .4॥

Œrata kahahiò bicŒri na kŒµu, sµujha juŒrihi Œpana dŒµu. suni muni bacana kahata raghurŒµu, nŒtha tumhŒrehi hŒtha upŒµu.1. 582 * ŚR’ RMACARITAMNASA* saba kara hita rukha rŒuri rŒkhe¡, Œyasu kie ¡ mudita phura bhŒṣe ¡. prathama jo Œyasu mo kahu ¡ hoī, mŒthe ¡ mŒni karau ¡ sikha soī.2. puni jehi kaha ¡ jasa kahaba gosŒī¡, so saba bhŒ ¡ti gha¢ihi sevakŒī ¡. kaha muni rŒma satya tumha bhŒṣŒ, bharata saneha ¡ bicŒru na rŒkhŒ.3. tehiò te¡ kahau¡ bahori bahorī, bharata bhagati basa bhai mati morī. more¡ jŒna bharata ruci rŒkhī, jo kījia so subha siva sŒkhī.4.

दô0—भरि बिनय सादर सयनिु करिु बिचाLर बगUôरि। करब साˇयमि लôकमि नहपनय नि»म निचôरि॥ 258॥

bharata binaya sŒdara sunia karia bicŒru bahori, karaba sŒdhumata lokamata nṛpanaya nigama nicori.258.

चौ0—»यर ुनयरा»य भरि पर दे„ी । राम NUदय¡ ुानंदय बिसेाी॥ भरिगिU ˇरम ˇयरंUˇर `ानी। नि` सेवक िन मानस बानी॥ .1॥ बôले »यर ुायस ुनयकŒरला । बचन मं`य महदय मं»लमŒला॥ नाथ सपथ पििय चरन दôगUार्§ । भय'U न भयुन भरि सम भार्§॥ .2॥ `े »यर पद ुंबय` ुनयरा»ी । िे लôकगय¡U बेदगय¡U ब˙‚Uभा»ी॥ रा'Uर `ा पर ुस ुनयरा»Œ । कô कगिU सक§ भरि कर भा»Œ॥ .3॥ ल„ि लघाय बंˇय बय्ि सकयरचार्§ । करि बदन पर भरि ब˙‚Uार्§॥ भरिय कगUगिंU सô§ कि०¡ भलार्§ । ुस कगिU राम रगेU ुर»ार्§॥ .4॥

gura anurŒgu bharata para dekhī, rŒma hṛdaya ¡ Œnandu biseṣī. bharatahi dharama dhurandhara jŒnī, nija sevaka tana mŒnasa bŒnī.1. bole gura Œyasa anukµulŒ, bacana mañju mṛdu maṅgalamµulŒ. nŒtha sapatha pitu carana dohŒī, bhayau na bhuana bharata sama bhŒī.2. je gura pada ambuja anurŒgī, te lokahu ¡ bedahu ¡ baRabhŒgī. rŒura jŒ para asa anurŒgµu, ko kahi sakai bharata kara bhŒgµu.3. lakhi laghu bandhu buddhi sakucŒī, karata badana para bharata baRŒī. bharatu kahahiò soi kie¡ bhalŒī, asa kahi rŒma rahe aragŒī.4.

दô0—िब मयनि बôले भरि सन सब स¡कôचय ि`ि िाि। कहरपासिंˇय पिýय बंˇय सन कगUगयU NUदय कार बाि॥ 259॥

taba muni bole bharata sana saba sa ¡kocu taji tŒta, kṛpŒsindhu priya bandhu sana kahahu hṛdaya kai bŒta.259.

चौ0—सयनि मयनि बचन राम Lर„ पार्§ । »यLर सागिUब ुनयकŒरल ुघार्§॥ ल„ि ुपनेउ सिर सबय छLर भारूर । कगिU न सकगिंU कछयU करगिंU बिचारूर॥ 1॥ पयलकि सरीर सभा¡ भ० ˘UाÉ‚ेU ।नीर` नयन नेगU `ल बाÉ‚ेU॥ कगUब मôर मयनिनाथ निबागUा । ०गिU िेउ ुˇिक कगUौउ माउ कागUा॥.2॥ माउ `ान'¡U नि` नाथ सयभा“र । ुपराˇिगयU पर कôगU न का“र॥ मô पर कहरपा सनेगयU बिसेाी । „ेलि „यनिस न कबगŒ¡U दे„ी॥ .3॥ सिसयपन िेउ परिगUरेU'¡UU न सं»Œ । कबगय¡U न की‹गU मôर मन भं»Œ॥ माउ पýभय कहरपा रीिि `िय¡ `ôगUी। गUारेUगय¡U „ेल `ििावगिंU मôगUी॥ .4॥

suni muni bacana rŒma rukha pŒī, guru sŒhiba anukµula aghŒī. lakhi apane¡ sira sabu charu bhŒrµu, kahi na sakahi ò kachu karahi ò bicŒrµu.1. pulaki sarīra sabhŒ¡ bhae ¢hŒRhe, nīraja nayana neha jala bŒRhe. kahaba mora muninŒtha nibŒhŒ, ehi te ¡ adhika kahau ¡ mai ò kŒhŒ.2. maiò jŒnau¡ nija nŒtha subhŒµu, aparŒdhihu para koha na kŒµu. mo para kṛpŒ sanehu biseṣī, khelata khunisa na kabahµu ¡ dekhī.3. sisupana te¡ parihareu¡ na saṅgµu, kabahu ¡ na kīnha mora mana bhaṅgµu. maiò prabhu kṛpŒ rīti jiya ¡ johī, hŒrehu¡ khela jitŒvahi ò mohī.4.

दô0—मगŒ¡U सनेगU सकôच बस सनमय„ कगUी न बान। दरसन िहपिि न ुा`य ल»ि पेम पिुासे नान॥ 260॥

mahµu¡ saneha sakoca basa sanamukha kahī na baina, darasana tṛpita na Œju lagi pema piŒse naina.260.

चौ0—बिˇि न सकेर'U सगिU मôर दयलारा । नीच बीचय `ननी मिस पारा॥ यगU'U कगUि मôगिU ुा`य न सôभा । ुपनी समयÛिा साˇय सयचि कô भा॥.1॥ मािय मंदि माउ साˇय सयचाली । 'Uर ुस ुानि कôंिU कयरचाली॥ ¨रर§ कि कôदव बालि सयसाली । मयकिा पýसव कि संबयक काली॥.2॥ सपनेगय¡U दôसक लेसय न कागŒU । मôर ुभा» 'Uदˇि ुव»ागŒU॥ बिनय समयÛोउ नि` ुघा परिपाकŒर । `ारि'¡U `ाय¡ `ननि कगिU काकŒर॥ .3॥ NUदय¡ गेUरि गUारेU'¡U सब ुôरा । ०कगिU भा¡िि भलेगिंU भल मôरा॥ »यर »ôसा§¡ सागिUब सिय रामŒ । ला»ि मôगिU नीक परिनामŒ॥ .4॥

bidhi na sakeu sahi mora dulŒrŒ, nīca bīcu jananī misa pŒrŒ. yahau kahata mohi Œju na sobhŒ, apanī samujhi sŒdhu suci ko bhŒ.1. mŒtu mandi mai ò sŒdhu sucŒlī, ura asa Œnata ko¢i kucŒlī. pharai ki kodava bŒli susŒlī, mukatŒ prasava ki sambuka kŒlī.2. sapanehu¡ dosaka lesu na kŒhµu, mora abhŒga udadhi avagŒhµu. binu samujhe¡ nija agha paripŒkµu, jŒriu¡ jŒya ¡ janani kahi kŒkµu.3. hṛdaya¡ heri hŒreu¡ saba orŒ, ekahi bhŒ ¡ ti bhalehi ò bhala morŒ. gura gosŒiò sŒhiba siya rŒmµu, lŒgata mohi nīka parinŒmµu.4.

दô0—साˇय सभा¡ »यर पýभय निकंU कगU'¡U सयथल सििभा'U। पýेम पýपंचय कि ÛाŒ˘U ¨यरर `ानगिंU मयनि रघायरा'U॥ 261॥

sŒdhu sabhŒ¡ gura prabhu nika¢a kahau¡ suthala satibhŒu, prema prapañcu ki jhµu¢ha phura jŒnahi ò muni raghurŒu.261.

चौ0—भŒपिि मरन पेम पनय रा„ी । `ननी कयरमिि `»िय सबय सा„ी॥ दे„ि न `ागिंU बिकल मगUिारीउ । `रगिंU दयसगU `र पयर नर नारीउ॥ .1॥ मगUीउ सकल ुनरथ कर मŒला । सô सयनि समयÛिा सगिU'¡U सब सŒला॥ सयनि बन »वनय की‹गU रघायनाथा । करि मयनि बेा ल„न सिय साथा॥.2॥ बिनय पानगिU‹गU पयादेगिU पा०¡ । संकLर सा„ि रगेU'¡U ०गिU घा०¡॥ बगयUरि निगUारि निाद सनेगŒU । कयरलिस क˘िUन 'Uर भय'U न बेगŒU॥ .3॥ ुब सबय ुा¡„ि‹गU दे„े'¡U ुार्§ । `िुि `ीव `˙‚U सब§ सगUार्§॥ `ि‹गUगिU निर„ि म» सा¡पिनि बीछी । ि`गिंU बिाम बिाय िामस िीछी॥ .4॥

bhµupati marana pema panu rŒkhī, jananī kumati jagatu sabu sŒkhī. dekhi na jŒhiò bikala mahatŒrī¡, jarahi ò dusaha jara pura nara nŒrī ¡.1. mahī¡ sakala anaratha kara mµulŒ, so suni samujhi sahiu ¡ saba sµulŒ. suni bana gavanu kīnha raghunŒthŒ, kari muni beṣa lakhana siya sŒthŒ.2. binu pŒnahinha payŒdehi pŒe ¡, saṅkaru sŒkhi raheu ¡ ehi ghŒe ¡. bahuri nihŒri niṣŒda sanehµu, kulisa ka¢hina ura bhayau na behµu.3. aba sabu Œ¡ khinha dekheu¡ Œī, jiata jīva jaRa sabai sahŒī. jinhahi nirakhi maga sŒ ¡ pini bīchī, tajahi ò biṣama biṣu tŒmasa tīchī.4.

दô0—िे§ रघायनंदनय ल„नय सिय ुनगिUि ला»े `ागिU। िासय िनय ि`ि दयसगU दय„ दा'U सगUाव§ कागिU॥ 262॥

tei raghunandanu lakhanu siya anahita lŒge jŒhi, tŒsu tanaya taji dusaha dukha daiu sahŒvai kŒhi.262.

चौ0—सयनि ुिि बिकल भरि बर बानी । ुारिि पýीिि बिनय नय सानी॥ सôक म»न सब सभा¡ „भारूर । मनगय¡U कमल बन परेU'U ियसारूर॥ .1॥ कगिU ुनेक बिˇि कथा पयरानी । भरि पýबôˇय की‹गU मयनि ‚यानी॥ बôले 'Uचिि बचन रघायनंदŒ । दिनकर कयरल काररव बन चंदŒ॥ .2॥ िाि `ाय¡ `िय¡ करगयU »लानी । र्§स ुˇीन `ीव »िि `ानी॥ िीनि काल ििभयुन मि मôरेउU । पय‹यसिलôक िाि िर िôरेउU॥ .3॥ 'Uर ुानि ियगU पर कयरंिUलार्§ । `ा§ लôकयर परलôकयर नसार्§॥ दôसय देगिंU `ननिगिU `˙‚U िेर्§ । `ि‹गU »यर साˇय सभा नगिंU सेर्§॥ .4॥

suni ati bikala bharata bara bŒnī, Œrati prīti binaya naya sŒnī. soka magana saba sabhŒ ¡ khabhŒrµu, manahu¡ kamala bana pareu tusŒrµu.1. kahi aneka bidhi kathŒ purŒnī, bharata prabodhu kīnha muni gyŒnī. bole ucita bacana raghunandµu, dinakara kula kairava bana candµu.2. tŒta jŒya¡ jiya¡ karahu galŒnī, īsa adhīna jīva gati jŒnī. tīni kŒla tibhuana mata more ¡, punyasiloka tŒta tara tore ¡.3. ura Œnata tumha para ku¢ilŒī, jŒi loku paraloku nasŒī. dosu dehi ò jananihi jaRa teī, jinha gura sŒdhu sabhŒ nahi ò seī.4.

दô0—मिंिUगUगिंU पाप पýपंच सब ु„िल ुमं»ल भार। लôक सय`सय परलôक सय„य सयमिरि नामय ियगUार॥ 263॥

mi¢ihahiò pŒpa prapañca saba akhila amaṅgala bhŒra, loka sujasu paraloka sukhu sumirata nŒmu tumhŒra.263.

चौ0—कगU'¡U सयभा'U सˆय सिव सा„ी । भरि भŒमि रगU रा'Uरि रा„ी॥ िाि कयरिरक करगयU `नि `ा०¡ । बार पेम नगिंU दयर§ दयरा०¡॥ .1॥ मयनि »न निकंU बिगU» मह» `ागUीउ । बाˇक बˇिक बिलôकि परागUीउ॥ गिUि ुनगिUि पसय प‘िछ'U `ाना। मानया िनय »यन ‚यान निˇाना॥ .2॥ िाि ियगUगिU माउ `ान'¡U नीकेउर । करौउ कागU ुसमं`स `ीकेउर॥ रा„े'U राय¡ सˆय मôगिU ˆया»ी । िनय परिगUरेU'U पेम पन ला»ी॥ .3॥ िासय बचन मेंUि मन सôचŒ । िेगिU िेउ ुˇिक ियगUार स¡कôचŒ॥ िा पर »यर मôगिU ुायसय दी‹गUा । ुवसि `ô कगUगयU चगU'¡U सô§ की‹गUा॥.4॥

kahau¡ subhŒu satya siva sŒkhī, bharata bhµumi raha rŒuri rŒkhī. tŒta kutaraka karahu jani jŒe ¡, baira pema nahi ò durai durŒe ¡.1. muni gana nika¢a bihaga mṛga jŒhī ¡, bŒdhaka badhika biloki parŒhī ¡. hita anahita pasu pacchiu jŒnŒ, mŒnuṣa tanu guna gyŒna nidhŒnŒ.2. tŒta tumhahi mai ò jŒnau ¡ nīke¡, karau ¡ kŒha asamañjasa jīke ¡. rŒkheu rŒya¡ satya mohi tyŒgī, tanu parihareu pema pana lŒgī.3. tŒsu bacana me¢ata mana socµu, tehi te ¡ adhika tumhŒra sa ¡kocµu. tŒ para gura mohi Œyasu dīnhŒ, avasi jo kahahu cahau ¡ soi kīnhŒ.4.

दô0—मनय पýसóा करि सकयरच ि`ि कगUगयU करौउ सô§ ुा`य। सˆयसंˇ रघायबर बचन सयनि भा सय„ी समा`य॥ 264॥

manu prasanna kari sakuca taji kahahu karau ¡ soi Œju, satyasandha raghubara bacana suni bhŒ sukhī samŒju.264.

चौ0—सयर »न सगिUि सभय सयररा`Œ । सôचगिंU चागUि गUôन ुका`Œ॥ बनि 'Uपा'U करि कछयU नागUीउ । राम सरन सब »े मन मागUीउ॥ .1॥ बगयUरि बिचारि परSपर कगUगUीउ । रघायपिि भ»ि भ»िि बस ुगUगUीउ॥ सयˇि करि ुंबरीा दयरबासा । भे सयर सयरपिि निपंU निरासा॥ .2॥ सगेU सयर‹गU बगयU काल बिादा । नरगUरि कि० पý»ंU पýगUलादा॥ ल»ि ल»ि कान कगUगिंU ˇयनिमाथा। ुब सयर का` भरि केर गUाथा॥ .3॥ ुान 'Uपा'U न दे„िु देवा । मानि रामय सयसेवक सेवा॥ गिUय¡ सपेम सयमिरगयU सब भरिगिU । नि` »यन सील राम बस करिगिU॥ .4॥

588 * ŚR’ RMACARITAMNASA* sura gana sahita sabhaya surarŒjµu, socahiò cŒhata hona akŒjµu. banata upŒu karata kachu nŒhī ¡, rŒma sarana saba ge mana mŒhī ¡.1. bahuri bicŒri paraspara kahahī¡, raghupati bhagata bhagati basa ahahī¡. sudhi kari ambarīṣa durabŒsŒ, bhe sura surapati nipa¢a nirŒsŒ.2. sahe suranha bahu kŒla biṣŒdŒ, narahari kie praga¢a prahalŒdŒ. lagi lagi kŒna kahahiò dhuni mŒthŒ, aba sura kŒja bharata ke hŒthŒ.3. Œna upŒu na dekhia devŒ, mŒnata rŒmu susevaka sevŒ. hiya¡ sapema sumirahu saba bharatahi, nija guna sīla rŒma basa karatahi.4.

दô0—सयनि सयर मि सयर»यर कगेU'U भल ियगUार ब˙‚U भा»य। सकल सयमं»ल मŒल `» भरि चरन ुनयरा»य॥ 265॥

suni sura mata suragura kaheu bhala tumhŒra baRa bhŒgu, sakala sumaṅgala mµula jaga bharata carana anurŒgu.265.

चौ0—सीिापिि सेवक सेवकार्§ । कामˇेनय सय सरिस सयगUार्§॥ भरि भ»िि ियगUरेउU मन ुार्§ । ि`गयU सôचय बिˇि बाि बनार्§॥ .1॥ दे„य देवपिि भरि पýभा“र । सगU` सयभाय¡ बिबस रघायरा“र॥ मन थिर करगयU देव ˙ULर नागUीउ । भरिगिU `ानि राम परिछागUीउ॥ .2॥ सयनि सयर»यर सयर संमि सôचŒ । ुंिर`ामी पýभयगिU सकôचŒ॥ नि` सिर भाLर भरि `िय¡ `ाना। करि कôंिU बिˇि 'Uर ुनयमाना॥ .3॥ करि बिचाLर मन दी‹गUी ˘Uीका । राम र`ायस ुापन नीका॥ नि` पन ि`ि रा„े'U पनय मôरा । छôगयU सनेगयU की‹गU नगिंU थôरा॥ .4॥

sītŒpati sevaka sevakŒī, kŒmadhenu saya sarisa suhŒī. bharata bhagati tumhare¡ mana Œī, tajahu socu bidhi bŒta banŒī.1. dekhu devapati bharata prabhŒµu, sahaja s ubhŒya¡ bibasa raghurŒµu. mana thira karahu deva ḍaru nŒhī ¡, bharatahi jŒni rŒma parichŒhī ¡.2. suni suragura sura saṁmata socµu, antarajŒmī prabhuhi sakocµu. nija sira bhŒru bharata jiya ¡ jŒnŒ, karata ko¢i bidhi ura anumŒnŒ.3. kari bicŒru mana dīnhī ¢hīkŒ, rŒma rajŒyasa Œpana nīkŒ. nija pana taji rŒkheu panu morŒ, chohu sanehu kīnha nahi ò thorŒ.4.

दô0—की‹गU ुनय»ýगU ुमिि ुिि सब बिˇि सीिानाथ। करि पýनामय बôले भरिय `ôरि `ल` `य» गUाथ॥ 266॥

kīnha anugraha amita ati saba bidhi sītŒnŒtha, kari pranŒmu bole bharatu jori jalaja juga hŒtha.266.

चौ0—कगUौउ कगUावौउ का ुबSवामी ।कहरपा ुंबयनिˇि ुंिर`ामी॥ »यर पýसóा सागिUब ुनयकŒरला । मिंUी मलिन मन कलपिि सŒला॥ .1॥ ुप˙Uर ˙UरेU'¡U न सôच समŒलेउ । रबिगिU न दôसय देव दिसि भŒलेउ॥ मôर ुभा»य मािय कयरंिUलार्§ । बिˇि »िि बिाम काल क˘िUनार्§॥ .2॥ पा'U रôपि सब मिलि मôगिU घाला । पýनिपाल पन ुापन पाला॥ यगU न§ रीिि न रा'Uरि गUôर्§ । लôकगय¡U बेद बिदिि नगिंU »ôर्§॥ .3॥ `»य ुनभल भल ०कयर »ôसा§Z । कगिUु गUô§ भल कासय भला§Z॥ दे'U देविLर सरिस सयभा“र । सनमय„ बिमय„ न कागयUगिU का“र॥.4॥

kahau¡ kahŒvau¡ kŒ aba svŒmī, kṛpŒ ambunidhi antarajŒmī. gura prasanna sŒhiba anukµulŒ, mi¢ī malina mana kalapita sµulŒ.1. apaḍara ḍareu¡ na soca samµule¡, rabihi na dosu deva disi bhµule ¡. mora abhŒgu mŒtu ku¢ilŒī, bidhi gati biṣama kŒla ka¢hinŒī.2. pŒu ropi saba mili mohi ghŒlŒ, pranatapŒla pana Œpana pŒlŒ. yaha nai rīti na rŒuri hoī, lokahu ¡ beda bidita nahi ò goī.3. jagu anabhala bhala eku gosŒī¡, kahia hoi bhala kŒsu bhalŒī ¡. deu devataru sarisa subhŒµu, sanamukha bimukha na kŒhuhu kŒµu.4.

दô0—`ा§ निकंU पगिUचानि िLर छाग¡U समनि सब सôच। मा»ि ुभिमि पाव `» रा'U रंUकयर भल पôच॥ 267॥

jŒi nika¢a pahicŒni taru chŒha ¡ samani saba soca, mŒgata abhimata pŒva jaga rŒu raṅku bhala poca.267.

चौ0—ल„ि सब बिˇि »यर Sवामि सनेगŒU । मिंेU'U छôभय नगिंU मन संदेगŒU॥ ुब कLरनाकर की`िु सôर्§ । `न गिUि पýभय चिि छôभय न गUôर्§॥ .1॥ `ô सेवकयर सागिUबगिU स¡कôची । नि` गिUि चगU§ िासय मिि पôची॥ सेवक गिUि सागिUब सेवकार्§ । कराU सकल सय„ लôभ बिगUार्§॥ .2॥ Sवारथय नाथ ¨िररेउU सबगUी का । कि०¡ र`ा§ कôंिU बिˇि नीका॥ यगU Sवारथ परमारथ सारूर । सकल सयकहरि ¨रल सय»िि सिं»ारूर॥ .3॥ देव ०क बिनिी सयनि मôरी । 'Uचिि गUô§ िस करब बगUôरी॥ ििलक समा`य सा`ि सबय ुाना। करिु सय¨रल पýभय `ौउ मनय माना॥.4॥

lakhi saba bidhi gura svŒmi sanehµu, mi¢eu chobhu nahi ò mana sandehµu. aba karunŒkara kījia soī, jana hita prabhu cita chobhu na hoī.1. jo sevaku sŒhibahi sa ¡ kocī, nija hita cahai tŒsu mati pocī. sevaka hita sŒhiba sevakŒī, karai sakala sukha lobha bihŒī.2. svŒrathu nŒtha phire ¡ sabahī kŒ, kie ¡ rajŒi ko¢i bidhi nīkŒ. yaha svŒratha paramŒratha sŒrµu, sakala sukṛta phala sugati siṅgŒrµu.3. deva eka binatī suni morī, ucita hoi tasa karaba bahorī. tilaka samŒju sŒji sabu ŒnŒ, karia suphala prabhu jau¡ manu mŒnŒ.4.

दô0—सानय` प˘U§ु मôगिU बन की`िु सबगिU सनाथ। निLर ¨ेररिुगिंU बंˇय दô'U नाथ चलौउ माउ साथ॥ 268॥

sŒnuja pa¢haia mohi bana kījia sabahi sanŒtha, nataru pheriahi ò bandhu dou nŒtha calau ¡ mai ò sŒtha.268.

चौ0—निLर `ागिंU बन िीनि'U भार्§ । बगयUरिु सीय सगिUि रघायरार्§॥ `ेगिU बिˇि पýभय पýसóा मन गUôर्§ । कLरना सा»र की`िु सôर्§॥ .1॥ देव¡ दी‹गU सबय मôगिU ुभारूर । मôरेउU नीिि न ˇरम बिचारूर॥ कगU'¡U बचन सब Sवारथ गेUिŒ । रगUि न ुारि केउर चिि चेिŒ॥ .2॥ 'UिLर दे§ सयनि Sवामि र`ार्§ । सô सेवकयर ल„ि ला` ल`ार्§॥ ुस माउ ुव»यन 'Uदˇि ु»ाˇŒ । Sवामि सनेग¡U सरागUि साˇŒ॥ .3॥ ुब कहरपाल मôगिU सô मि भावा। सकयरच Sवामि मन `ा§¡ न पावा॥ पýभय पद सपथ कगU'¡U सिि भा“र । `» मं»ल गिUि ०क 'Uपा“र॥ .4॥

nataru jŒhiò bana tīniu bhŒī, bahuria sīya sahita raghurŒī. jehi bidhi prabhu prasanna mana hoī, karunŒ sŒgara kījia soī.1. deva¡ dīnha sabu mohi abhŒrµu, more¡ nīti na dharama bicŒrµu. kahau¡ bacana saba svŒratha hetµu, rahata na Œrata ke ¡ cita cetµu.2. utaru dei suni svŒmi rajŒī, so sevaku lakhi lŒja lajŒī. asa mai ò avaguna udadhi agŒdhµu, svŒmi saneha ¡ sarŒhata sŒdhµu.3. aba kṛpŒla mohi so mata bhŒvŒ, sakuca svŒmi mana jŒi ò na pŒvŒ. prabhu pada sapatha kahau¡ sati bhŒµu, jaga maṅgala hita eka upŒµu.4.

दô0—पýभय पýसóा मन सकयरच ि`ि `ô `ेगिU ुायसय देब। सô सिर ˇरि ˇरि करिगिU सबय मिंिUगिU ुनंU ुवरेUब॥ 269॥

prabhu prasanna mana sakuca taji jo jehi Œyasu deba, so sira dhari dhari karihi sabu mi¢ihi ana¢a avareba.269.

चौ0—भरि बचन सयचि सयनि सयर गUरो ।साˇय सरागिU सयमन सयर बरो॥ ुसमं`स बस ुवˇ नेवासी । पýमयदिि मन िापस बनबासी॥ .1॥ चयपगिंU रगेU रघायनाथ स¡कôची । पýभय »िि दे„ि सभा सब सôची॥ `नक दŒि िेगिU ुवसर ुा० । मयनि बसिD्¡U सयनि बे»ि बôला०॥ .2॥ करि पýनाम िि‹गU रामय निगUारेU । बेाय दे„ि भ० निपंU दय„ारेU॥ दŒि‹गU मयनिबर U बŒÛाी बािा । कगUगयU बिदेगU भŒप कयरसलािा॥ .3॥ सयनि सकयरचा§ ना§ मगिUमाथा। बôले चर बर `ôरेउU गUाथा॥ बŒÛाब रा'Uर U सादर सा§Z । कयरसल गेUिय सô भय'U »ôसा§Z॥ .4॥

bharata bacana suci suni sura haraṣe , sŒdhu sarŒhi sumana sura baraṣe. asamañjasa basa avadha nevŒsī, pramudita mana tŒpasa banabŒsī.1. cupahiò rahe raghunŒtha sa ¡kocī, prabhu gati dekhi sabhŒ saba socī. janaka dµuta tehi avasara Œe, muni basiṣ¢ha ¡ suni begi bolŒe.2. kari pranŒma tinha rŒmu nihŒre, beṣu dekhi bhae nipa¢a dukhŒre. dµutanha munibara bµujhī b ŒtŒ, kahahu bideha bhµupa kusalŒtŒ.3. suni sakucŒi nŒi mahi mŒthŒ, bole cara bara jore ¡ hŒthŒ. bµujhaba rŒura sŒdara sŒī ¡, kusala hetu so bhayau gosŒī ¡.4.

दô0—नागिंU ि कôसल नाथ केउर साथ कयरसल »§ नाथ। मिथिला ुवˇ बिसेा िेउ `»य सब भय'U ुनाथ॥ 270॥

nŒhiò ta kosala nŒtha ke ¡ sŒtha kusala gai nŒtha, mithilŒ avadha biseṣa te ¡ jagu saba bhayau anŒtha.270.

चौ0—कôसलपिि »िि सयनि `नकौरा । भे सब लôक सôक बस बौरा॥ `ेगिंU दे„े िेगिU समय बिदेगŒU । नामय सˆय ुस ला» न केरगŒU॥ .1॥ रानि कयरचालि सयनि नरपालगिU । सŒÛा न कछयU `स मनि बिनय ŽयालगिU॥ भरि रा` रघायबर बनबासŒ । भा मिथिलेसगिU NUदय¡ गUरा¡सŒ॥ .2॥ नहप बŒÛो बयˇ सचिव समा`Œ । कगUगयU बिचारि 'Uचिि का ुा`Œ॥ समयÛिा ुवˇ ुसमं`स दô“र । चलिु कि रगिUु न कगU कछयU कô“र॥.3॥ नहपगिंU ˇीर ˇरि NUदय¡ बिचारी । प˘U० ुवˇ चियर चर चारी॥ बŒÛिा भरि सिि भा'U कयरभा“र । ुा०गयU बे»ि न गUô§ ल„ा“र॥ .4॥

kosalapati gati suni janakaurŒ, bhe saba loka soka basa baurŒ. jehiò dekhe tehi samaya bidehµu, nŒmu satya asa lŒga na kehµu.1. rŒni kucŒli sunata narapŒlahi, sµujha na kachu jasa mani binu byŒlahi. bharata rŒja raghubara banabŒsµu, bhŒ mithilesahi hṛdaya ¡ harŒ ¡ sµu.2. nṛpa bµujhe budha saciva samŒjµu, kahahu bicŒri ucita kŒ Œjµu. samujhi avadha asamañjasa doµu, calia ki rahia na kaha kachu koµu.3. nṛpahi ò dhīra dhari hṛdaya ¡ bicŒrī, pa¢hae avadha catura cara cŒrī. bµujhi bharata sati bhŒu kubhŒµu, Œehu begi na hoi lakhŒµu.4.

दô0—»० ुवˇ चर भरि »िि बŒÛिा दे„ि करिŒिि। चले चि˜ाकŒरंUगिU भरिय चार चले िेरगŒUिि॥ 271॥

gae avadha cara bharata gati bµujhi dekhi karatµuti, cale citrakµu¢ahi bharatu cŒra cale terahµuti.271.

चौ0—दŒि‹गU ुा§ भरि क§ करनी । `नक समा` `थामिि बरनी॥ सयनि »यर U परि`न सचिव मगUीपिि । भे सब सôच सनेग¡U बिकल ुिि॥ .1॥ ˇरि ˇीर`य करि भरि ब˙‚Uार्§ । लि० सयभंU सागUनी बôलार्§॥ घार पयर देस रा„ि र„वारेU । गUय »य रथ बगयU `ान स¡वारेU॥ .2॥ दयघारी साˇि चले ििकाला । कि० बिŸामय न म» मगिUपाला॥ भôरगिंU ुा`य नगUा§ पýया»ा । चले `मयन 'Uिरन सबय ला»ा॥ .3॥ „बरि लेन गUम प˘U० नाथा । िि‹गU कगिU ुस मगिU नाय'U माथा॥ साथ किराि छ सािक दी‹गेU । मयनिबर ियरि बिदा चर की‹गेU॥ .4॥

594 * ŚR’ RMACARITAMNASA* dµutanha Œi bharata kai karanī, janaka samŒja jathŒmati baranī. suni gura parijana saciva mahīpati, bhe saba soca saneha ¡ bikala ati.1. dhari dhīraju kari bharata baRŒī, lie subha¢a sŒhanī bolŒī. ghara pura desa rŒkhi rakhavŒre, haya gaya ratha bahu jŒna sa ¡vŒre.2. dugharī sŒdhi cale tatakŒlŒ, kie biśrŒmu na maga mahipŒlŒ. bhorahiò Œju nahŒi prayŒgŒ, cale jamuna utarana sabu lŒgŒ.3. khabari lena hama pa¢hae nŒthŒ, tinha kahi asa mahi nŒyau mŒthŒ. sŒtha kirŒta cha sŒtaka dīnhe, munibara turata bidŒ cara kīnhe.4.

दô0—सयनि `नक ुा»वनय सबय गUरो'U ुवˇ समा`य। रघायनंदनगिU सकôचय ब˙‚U सôच बिबस सयररा`य॥ 272॥

sunata janaka Œgavanu sabu haraṣeu avadha samŒju, raghunandanahi sakocu baRa soca bibasa surarŒju.272.

दô0—»यर समा` भा§‹गU सगिUि राम रा`य पयर गUô'U। ुछि राम रा`ा ुवˇ मरिु मा» सबय कô'U॥ 273॥

gura samŒja bhŒinha sahita rŒma rŒju pura hou, achata rŒma rŒjŒ avadha maria mŒga sabu kou.273.

दô0—पýेम म»न िेगिU समय सब सयनि ुावि मिथिलेसय। सगिUि सभा संभýम 'U˘ेU'U रबिकयरल कमल दिनेसय॥ 274॥

prema magana tehi samaya saba suni Œvata mithilesu, sahita sabhŒ sambhrama u¢heu rabikula kamala dinesu.274.

चौ0—भा§ सचिव »यर पयर`न साथा । ुा»ेउ »वनय की‹गU रघायनाथा॥ »िरिबLर दी„ `नकपिि `बगUीउ । करि पýनामय रथ ˆया»े'U िबगUीउ॥ .1॥ राम दरस लालसा 'UछागŒU । पथ Ÿाम लेसय कलेसय न कागŒU॥ मन िग¡U `ग¡U रघायबर बादेगUी । बिनय मन िन दय„ सय„ सयˇि केरगUी॥.2॥ ुावि `नकयर चले ०गिU भा¡िी । सगिUि समा` पýेम मिि मािी॥ ुा० निकंU दे„ि ुनयरा»े । सादर मिलन परसपर ला»े॥ .3॥ ल»े `नक मयनि`न पद बंदन ।रिाि‹गU पýनामय की‹गU रघायनंदन॥ भा§‹गU सगिUि रामय मिलि रा`गिU । चले लवा§ समेि समा`गिU॥ .4॥

bhŒi saciva gura purajana sŒthŒ, Œge¡ gavanu kīnha raghunŒthŒ. giribaru dīkha janakapati jabahī ¡, kari pranŒmu ratha tyŒgeu tabahī ¡.1. rŒma darasa lŒlasŒ uchŒhµu, patha śrama lesu kalesu na kŒhµu. mana taha¡ jaha¡ raghubara baidehī, binu mana tana dukha sukha sudhi kehī.2. Œvata janaku cale ehi bhŒ ¡ tī, sahita samŒja prema mati mŒtī. Œe nika¢a dekhi anurŒge, sŒdara milana parasapara lŒge.3. lage janaka munijana pada bandana, riṣinha pranŒmu kīnha raghunandana. bhŒinha sahita rŒmu mili rŒjahi, cale lavŒi sameta samŒjahi.4.

दô0—ुाŸाम सा»र सांि रस पŒरन पावन पाथय। सेन मनगय¡U कLरना सरिि लि०¡ `ागिंU रघायनाथय॥ 275॥

Œśrama sŒgara sŒnta rasa pµurana pŒvana pŒthu, sena manahu ¡ karunŒ sarita lie ¡ jŒhi ò raghunŒthu.275.

चौ0—बôरिि ‚यान बिरा» करारेU । बचन ससôक मिलि नद नारेU॥ सôच 'Uसास समीर िरंU»ा । ˇीर` िंU िLरबर कर भं»ा॥ .1॥ बिाम बिाद िôराविि ˇारा । भय भýम भव¡र ुबर्ि ुपारा॥ केरवंU बयˇ बिlा ब˙ि‚U नावा । सकगिंU न „े§ ०ेक नगिंU ुावा॥ .2॥ बनचर कôल किराि बिचारेU । थकेर बिलôकि पथिक गिUय¡ गUारेU॥ ुाŸाम 'Uदˇि मिली `ब `ार्§ । मनगय¡U 'U˘ेU'U ुंबयˇि ुकयरलार्§॥ .3॥ सôक बिकल दô'U रा` समा`ा। रगUा न ‚यानय न ˇीर`य ला`ा॥ भŒप रूरप »यन सील सरागUी । रôवगिंU सôक सिंˇय ुव»ागUी॥ .4॥

borati gyŒna birŒga karŒre, bacana sasoka milata nada nŒre. soca usŒsa samīra taraṅgŒ, dhīraja ta¢a tarubara kara bhaṅgŒ.1. biṣama biṣŒda torŒvati dhŒrŒ, bhaya bhrama bhava¡ra abarta apŒrŒ. keva¢a budha bidyŒ baRi nŒvŒ, sakahiò na khei aika nahi ò ŒvŒ.2. banacara kola kirŒta bicŒre, thake biloki pathika hiya ¡ hŒre. Œśrama udadhi milī jaba jŒī, manahu¡ u¢heu ambudhi akulŒī.3. soka bikala dou rŒja sam ŒjŒ, rahŒ na gyŒnu na dhīraju lŒjŒ. bhµupa rµupa guna sīla sarŒhī, rovahiò soka sindhu avagŒhī.4.

छंU0—ुव»ागिU सôक समय…ý सôचगिंU नारि नर Žयाकयरल मगUा। दा दôा सकल सरôा बôलगिंU बाम बिˇि की‹गUô कगUा॥ सयर सि् िापस `ô»ि`न मयनि दे„ि दसा बिदेगU की। ियलसी न समरथय कô'U `ô िरि सकार सरिि सनेगU की॥

Caṁ.: avagŒhi soka samudra socahi ò nŒri nara byŒkula mahŒ, dai doṣa sakala saroṣa bolahi ò bŒma bidhi kīnho kahŒ. sura siddha tŒpasa jogijana muni dekhi dasŒ bideha kī , tulasī na samarathu kou jo tari sakai sarita saneha kī.

चौ0—`ासय ‚यानय रबि भव निसि नासा । बचन किरन मयनि कमल बिकासा॥ िेगिU कि मôगU ममिा निुरार्§ । यगU सिय राम सनेगU ब˙‚Uार्§॥ .1॥ बिार्§ साˇक सि् सयाने । ˜िाबिˇ `ीव `» बेद ब„ाने॥ राम सनेगU सरस मन `ासŒ । साˇय सभा¡ ब˙‚U ुादर िासŒ॥ .2॥ सôगU न राम पेम बिनय ‚यानŒ । करनˇार बिनय `िमि `ल`ानŒ॥ मयनि बगयUबिˇि बिदेगयU समयÛा० । रामघांU सब लô» नगUा०॥ .3॥ सकल सôक संकयरल नर नारी । सô बासLर बीिे'U बिनय बारी॥ पसय „» मह»‹गU न की‹गU ुगUारूर । पिýय परि`न कर कौन बिचारूर॥ .4॥

jŒsu gyŒnu rabi bhava nisi nŒsŒ, bacana kirana muni kamala bikŒsŒ. tehi ki moha mamatŒ niarŒī, yaha siya rŒma saneha baRŒī.1. biṣaī sŒdhaka siddha sayŒne, tribidha jīva jaga beda bakhŒne. rŒma saneha sarasa mana jŒsµu, sŒdhu sabhŒ ¡ baRa Œdara tŒsµu.2. soha na rŒma pema binu gyŒnµu, karanadhŒra binu jimi jalajŒnµu. muni bahubidhi bidehu samujhŒe, rŒmaghŒ¢a saba loga nahŒe.3. sakala soka saṅkula nara nŒrī, so bŒsaru bīteu binu bŒrī. pasu khaga mṛganha na kīnha ahŒrµu, priya parijana kara kauna bicŒrµu.4.

दô0—दô'U समा` निमिरा`य रघायरा`य नगUाने पýाि। बा˘ेU सब बंU बिंUप िर मन मलीन कहरस »ाि॥ 277॥

dou samŒja nimirŒju raghurŒju nahŒne prŒta, bai¢he saba ba¢a bi¢apa tara mana malīna kṛsa gŒta.277.

चौ0—`े मगिUसयर दसरथ पयर बासी । `े मिथिलापिि न»र निवासी॥ गंUस बंस »यर `नक पयरôˇा । `ि‹गU `» म»य परमारथय सôˇा॥ 1॥ ल»े कगUन 'Uपदेस ुनेका । सगिUि ˇरम नय बिरिि बिबेका॥ कौसिक कगिU कगिU कथा पयरानीउ । समयÛार्§ सब सभा सयबानीउ॥.2॥ िब रघायनाथ कौसिकगिU कगेU“र । नाथ कालि `ल बिनय सबय रगेU“र॥ मयनि कगU 'Uचिि कगUि रघायरार्§ । »य'U बीिि दिन पगUर ुÉ‚Uार्§॥ .3॥ रिाि Lर„ ल„ि कगU िेरगयUििरा`Œ । §गUा¡ 'Uचिि नगिंU ुसन ुना`Œ॥ कगUा भŒप भल सबगिU सोगUाना । पा§ र`ायसय चले नगUाना॥ .4॥

600 * ŚR’ RMACARITAMNASA* je mahisura dasaratha pura bŒsī, je mithilŒpati nagara nivŒsī. haṁsa baṁsa gura janaka purodhŒ, jinha jaga magu paramŒrathu sodhŒ.1. lage kahana upadesa anekŒ, sahita dharama naya birati bibekŒ. kausika kahi kahi kathŒ purŒnī ¡, samujhŒī saba sabhŒ subŒnī ¡.2. taba raghunŒtha kausikahi kaheµu, nŒtha kŒli jala binu sabu raheµu. muni kaha ucita kahata raghurŒī, gayau bīti dina pahara aRhŒī.3. riṣi rukha lakhi kaha terahutirŒjµu, ihŒ¡ ucita nahi ò asana anŒjµu. kahŒ bhµupa bhala sabahi sohŒnŒ, pŒi rajŒyasu cale nahŒnŒ.4.

दô0—िेगिU ुवसर ¨रल ¨Œरल दल मŒल ुनेक पýकार। ल§ ुा० बनचर बिपयल भरि भरि का¡वरि भार॥ 278॥

tehi avasara phala phµula dala mµula aneka prakŒra, lai Œe banacara bipula bhari bhari kŒ ¡vari bhŒra.278.

चौ0—कामद भे »िरि राम पýसादा । ुवलôकि ुपगUरि बिादा॥ सर सरििा बन भŒमि बिभा»ा। `नय 'Uम»ि ुान¡द ुनयरा»ा॥ .1॥ बेलि बिंUप सब स¨रल स¨Œरला । बôलि „» मह» ुलि ुनयकŒरला॥ िेगिU ुवसर बन ुˇिक 'UछागŒU । ˜िाबिˇ समीर सय„द सब कागŒU॥ .2॥ `ा§ न बरनि मनôगUरिार्§ । `नय मगिU करिि `नक पगयUनार्§॥ िब सब लô» नगUा§ नगUार्§ । राम `नक मयनि ुायसय पार्§॥ .3॥ दे„ि दे„ि िLरबर ुनयरा»े । `ग¡U िग¡U पयर`न 'Uिरन ला»े॥ दल ¨रल मŒल कंरद बिˇि नाना । पावन सयंदर सयˇा समाना॥ .4॥

kŒmada bhe giri rŒma prasŒdŒ, avalokata apaharata biṣŒdŒ. sara saritŒ bana bhµumi bibhŒgŒ, janu umagata Œna ¡da anurŒgŒ.1. beli bi¢apa saba saphala saphµulŒ, bolata khaga mṛga ali anukµulŒ. tehi avasara bana adhika uchŒhµu, tribidha samīra sukhada saba kŒhµu.2. jŒi na barani manoharatŒī, janu mahi karati janaka pahunŒī. taba saba loga nahŒi nahŒī, rŒma janaka muni Œyasu pŒī.3. dekhi dekhi tarubara anurŒge, jaha¡ taha ¡ purajana utarana lŒge. dala phala mµula kanda bidhi nŒnŒ, pŒvana sundara sudhŒ samŒnŒ.4.

दô0 —सादर सब कग¡U राम»यर प˘U० भरि भरि भार। पŒ`ि पििर सयर ुििथि »यर ल»े करन ¨ररगUार॥ 279॥

sŒdara saba kaha ¡ rŒmagura pa¢hae bhari bhari bhŒra, pµuji pitara sura atithi gura lage karana pharahŒra.279.

चौ0—०गिU बिˇि बासर बीिे चारी । रामय निर„ि नर नारि सय„ारी॥ दयगयU समा` ुसि Lरचि मन मागUीउ । बिनय सिय राम ¨िररब भल नागUीउ॥.1॥ सीिा राम सं» बनबासŒ । कôंिU ुमरपयर सरिस सयपासŒ॥ परिगUरि ल„न रामय बादेगUी । `ेगिU घाLर भाव बाम बिˇि िेगUी॥ .2॥ दागिUन द§'U गUô§ `ब सबगUी । राम समीप बसिु बन िबगUी॥ मंदाकिनि म”ानय ििगयU काला । राम दरसय मयद मं»ल माला॥ .3॥ ुंUनय राम »िरि बन िापस थल । ुसनय ुमिु सम कंरद मŒल ¨रल॥ सय„ समेि संबि दय§ सािा । पल सम गUô¤गU न `निु¤गU `ािा॥ .4॥

ehi bidhi bŒsara bīte cŒrī, rŒmu nirakhi nara nŒri sukhŒrī. duhu samŒja asi ruci mana mŒhī ¡, binu siya rŒma phiraba bhala nŒhī ¡.1. sītŒ rŒma saṅga banabŒsµu, ko¢i amarapura sarisa supŒsµu. parihari lakhana rŒmu baidehī, jehi gharu bhŒva bŒma bidhi tehī.2. dŒhina daiu hoi jaba sabahī, rŒma samīpa basia bana tabahī. mandŒkini majjanu tihu kŒlŒ, rŒma darasu muda maṅgala mŒlŒ.3. 602 * ŚR’ RMACARITAMNASA* a¢anu rŒma giri bana tŒpasa thala, asanu amia sama kanda mµula phala. sukha sameta sambata dui sŒtŒ, pala sama hohi ò na janiahi ò jŒtŒ.4.

दô0—०गिU सय„ `ô» न लô» सब कगU¤गU कगUा¡ ुस भा»य। सगU` सयभाय¡ समा` दयगयU राम चरन ुनयरा»य॥ 280॥

ehi sukha joga na loga saba kahahi ò kahŒ¡ asa bhŒgu, sahaja subhŒya ¡ samŒja duhu rŒma carana anurŒgu.280.

चौ0—०गिU बिˇि सकल मनôरथ करगUीउ । बचन सपýेम सयनि मन गUरगUीउ॥ सीय मािय िेगिU समय प˘Uा§Z । दासीउ दे„ि सयुवसLर ुा§Z॥ .1॥ सावकास सयनि सब सिय सासŒ । ुाय'U `नकरा` रनिवासŒ॥ कौस¸यां¡ सादर सनमानी । ुासन दि० समय सम ुानी॥ .2॥ सीलय सनेगयU सकल दयगयU ुôरा । …ýव¤गU दे„ि सयनि कयरलिस क˘Uôरा॥ पयलक सिथिल िन बारि बिलôचन । मगिU न„ लि„न ल»ीउ सब सôचन॥ .3॥ सब सिय राम पýीिि कि सि मŒरिि । `नय कLरना बगयU बेा बिसŒरिि॥ सीय मािय कगU बिˇि बयˇि बा¡की । `ô पय ¨ेरनय ¨रôर पबि ंUा¡की॥ .4॥

ehi bidhi sakala manoratha karahī¡, bacana saprema sunata mana harahī ¡. sīya mŒtu tehi samaya pa¢hŒī¡, dŒsī ¡ dekhi suavasaru Œī ¡.1. sŒvakŒsa suni saba siya sŒsµu, Œyau janakarŒja ranivŒsµu. kausalyŒ¡ sŒdara sanamŒnī, Œsana die samaya sama Œnī.2. sīlu sanehu sakalu duhu orŒ, dravahiò dekhi suni kulisa ka¢horŒ. pulaka sithila tana bŒri bilocana, mahi nakha likhana lagī ¡ saba socana.3. saba siya rŒma prīti ki si mµurati, janu karunŒ bahu beṣa bisµurati. sīya mŒtu kaha bidhi budhi bŒ ¡kī, jo paya phenu phora pabi ¢Œ ¡kī.4.

दô0 —सयनिु सयˇा देिाुगिंU »रल सब करिŒिि कराल। `ग¡U िग¡U काक 'UलŒक बक मानस सकहरि मराल॥ 281॥

sunia sudhŒ dekhiahi ò garala saba karatµuti karŒla, jaha¡ taha ¡ kŒka ulµuka baka mŒnasa sakṛta marŒla.281.

चौ0—सयनि ससôच कगU देबिसयमि˜ा ।बिˇि »िि ब˙ि‚ Uबिपरीि बि िच˜ा॥ `ô सह`ि पाल§ गUर§ बगUôरी । बाल केरलि सम बिˇि मिि भôरी॥ .1॥ कौस¸या कगU दôसय न कागŒU । करम बिबस दय„ सय„ छिि लागŒU॥ क˘िUन करम »िि `ान बिˇािा । `ô सयभ ुसयभ सकल ¨रल दािा॥ .2॥ देबि मôगU बस सôचिु बादी । बिˇि पýपंचय ुस ुचल ुनादी॥ .3॥ भŒपिि `िुब मरब 'Uर ुानी। सôचिु स„ि ल„ि नि` गिUि गUानी॥ सीय मािय कगU सˆय सयबानी । सयकहरिी ुवˇि ुवˇपिि रानी॥ .4॥

suni sasoca kaha debi sumitrŒ, bidhi gati baRi biparīta bicitrŒ. jo sṛji pŒlai harai bahorī, bŒla keli sama bidhi mati bhorī.1. kausalyŒ kaha dosu na kŒhµu, karama bibasa dukha sukha chati lŒhµu. ka¢hina karama gati jŒna bidhŒtŒ, jo subha asubha sakala phala dŒtŒ.2. debi moha basa socia bŒdī, bidhi prapañcu asa acala anŒdī.3. bhµupati jiaba maraba ura Œnī, socia sakhi lakhi nija hita hŒnī. sīya mŒtu kaha satya subŒnī, sukṛtī avadhi avadhapati rŒnī.4.

दô0 —ल„नय रामय सिय `ागय¡U बन भल परिनाम न पôचय। »गUबरि गिUय¡ कगU कौसिला मôगिU भरि कर सôचय॥ 282॥

lakhanu rŒmu siya jŒhu¡ bana bhala parinŒma na pocu, gahabari hiya¡ kaha kausilŒ mohi bharata kara socu.282.

चौ0—र्§स पýसाद ुसीस ियगUारी । सयि सयिबˇŒ देवसरि बारी॥ राम सपथ माउ की‹िगU न का“र । सô करि कगU'¡U स„ी सिि भा“र॥ .1॥ भरि सील »यन बिनय ब˙‚Uार्§ । भायप भ»िि भरôस भलार्§॥ कगUि सारदगयU कर मिि गUीचे । सा»र सीप कि `ागिंU 'Uलीचे॥ .2॥ `ान'¡U सदा भरि कयरलदीपा । बार बार मôगिU कगेU'U मगUीपा॥ कसेउ कनकयर मनि पारि„ि पा०¡ । पयLरा परि„िु¤गU समय¡ सयभा०¡॥ .3॥ ुनयचिि ुा`य कगUब ुस मôरा । सôक सनेग¡U सयानप थôरा॥ सयनि सयरसरि सम पावनि बानी । भ§Z सनेगU बिकल सब रानी॥ .4॥

īsa prasŒda asīsa tumhŒrī, suta sutabadhµu devasari bŒrī. rŒma sapatha maiò kīnhi na kŒµu, so kari kahau ¡ sakhī sati bhŒµu.1. bharata sīla guna binaya baRŒī, bhŒyapa bhagati bharosa bhalŒī. kahata sŒradahu kara mati hīce, sŒgara sīpa ki jŒhi ò ulīce.2. jŒnau¡ sadŒ bharata kuladīpŒ, bŒra bŒra mohi kaheu mahīpŒ. kase¡ kanaku mani pŒrikhi pŒe ¡, puruṣa parikhiahi ò samaya¡ subhŒe ¡.3. anucita Œju kahaba asa morŒ, soka saneha ¡ sayŒnapa thorŒ. suni surasari sama pŒvani bŒnī, bhaī ¡ saneha bikala saba rŒnī.4.

दô0—कौस¸या कगU ˇीर ˇरि सयनगयU देबि मिथिलेसि। कô बिबेकनिˇि ब„भगिU ियगUगिU सक§ 'Uपदेसि॥ 283॥

kausalyŒ kaha dhīra dhari sunahu debi mithilesi, ko bibekanidhi ballabhahi tumhahi sakai upadesi.283.

चौ0—रानि राय सन ुवसLर पार्§ । ुपनी भा¡िि कगUब समयÛार्§॥ र„िु¤गU ल„नय भरिय »वन¤गU बन । `ौउ यगU मि माना मगUीप मन॥ .1॥ िौ भल `िनय करब सयबिचारी । मôरेउU सôचय भरि कर भारी॥ »ŒÉ‚U सनेगU भरि मन मागUीउ । रगेउU नीक मôगिU ला»ि नागUीउ॥ .2॥ ल„ि सयभा'U सयनि सरल सयबानी । सब भ§ म»न कLरन रस रानी॥ नभ पýसŒन Ûारि ˇ‹य ˇ‹य ˇयनि । सिथिल सनेग¡U सि् `ô»ी मयनि॥ .3॥ सबय रनिवासय बिथकि ल„ि रगेU“र । िब ˇरि ˇीर सयमि˜ा¡ कगेU“र॥ देबि दं˙U `य» `ामिनि बीिी । राम मािय सयनि 'U˘Uी सपýीिी॥ .4॥

rŒni rŒya sana avasaru pŒī, apanī bhŒ ¡ ti kahaba samujhŒī. rakhiahiò lakhanu bharatu gavanahiò bana, jau¡ yaha mata mŒnai mahīpa mana .1. tau bhala jatanu karaba subicŒrī, more ¡ socu bharata kara bhŒrī. gµuRha saneha bharata mana mŒhī¡, rahe ¡ nīka mohi lŒgata nŒhī ¡.2. lakhi subhŒu suni sarala subŒnī, saba bhai magana karuna rasa rŒnī. nabha prasµuna jhari dhanya dhanyadhuni, sithila saneh a¡ siddha jogī muni.3. sabu ranivŒsu bithaki lakhi raheµu, taba dhari dhīra sumitrŒ ¡ kaheµu. debi daṁḍa juga jŒmini bītī, rŒma mŒtu suni u¢hī saprītī.4.

दô0—बे»ि पा'U ˇारिु थलगिU कगU सनेग¡U सििभाय। गUमरेउU िौ ुब र्§स »िि कार मिथिलेस सगUाय॥ 284॥

begi pŒu dhŒria thalahi kaha saneha ¡ satibhŒya, hamare¡ tau aba īsa gati kai mithilesa sahŒya.284. 606 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

चौ0—ल„ि सनेगU सयनि बचन बिनीिा । `नकपिýया »गU पाय पयनीिा॥ देबि 'Uचिि ुसि बिनय ियगUारी । दसरथ घारिनि राम मगUिारी॥ .1॥ पýभय ुपने नीचगयU ुादरगUीउ । ु»िनि ˇŒम »िरि सिर ििनय ˇरगUीउ॥ सेवकयर रा'U करम मन बानी । सदा सगUाय मगेUसय भवानी॥ .2॥ र'UरेU ुं» `ô»य `» कô गाU । दीप सगUाय कि दिनकर सôगा॥ रामय `ा§ बनय करि सयर का`Œ । ुचल ुवˇपयर करिगU¤गU रा`Œ॥ .3॥ ुमर ना» नर राम बागयUबल । सय„ बसिगU¤गU ुपनेउ ुपनेउ थल॥ यगU सब `ा»बलिक कगिU रा„ा । देबि न गUô§ मयˇा मयनि भाा॥ .4॥

lakhi saneha suni bacana binītŒ, janakapriyŒ gaha pŒya punītŒ. debi ucita asi binaya tumhŒrī, dasaratha gharini rŒma mahatŒrī.1. prabhu apane nīcahu Œdarahī¡, agini dhµuma giri sira tinu dharahī ¡. sevaku rŒu karama mana bŒnī, sadŒ sahŒya mahesu bhavŒnī.2. raure aṅga jogu jaga ko hai, dīpa sahŒya ki dinakara sohai. rŒmu jŒi banu kari sura kŒjµu, acala avadhapura karihahi ò rŒjµu.3. amara nŒga nara rŒma bŒhubala, sukha basihahi ò apane ¡ apane ¡ thala. yaha saba jŒgabalika kahi rŒkhŒ, debi na hoi mudhŒ muni bhŒṣŒ.4.

दô0—ुस कगिU प» परि पेम ुिि सिय गिUि बिनय सयना§। सिय समेि सियमािय िब चली सयुायसय पा§॥ 285॥

asa kahi paga pari pema ati siya hita binaya sunŒi, siya sameta siyamŒtu taba calī suŒyasu pŒi.285.

चौ0—पिýय परि`नगिU मिली बादेगUी । `ô `ेगिU `ô»य भा¡िि िेगिU िेगUी॥ िापस बेा `ानकी दे„ी । भा सबय बिकल बिाद बिसेाी॥ .1॥ `नक राम »यर ुायसय पार्§ । चले थलगिU सिय दे„ी ुार्§॥ ली‹िगU ला§ 'Uर `नक `ानकी । पागयUनि पावन पेम पýान की॥ .2॥ 'Uर 'Uम»े'U ुंबयˇि ुनयरा»Œ । भय'U भŒप मनय मनगय¡U पया»Œ॥ सिय सनेगU बंयU बाÉ‚Uि `ôगUा। िा पर राम पेम सिसय सôगUा॥ .3॥ चिर`ीवी मयनि ‚यान बिकल `नय । बŒ˙‚Uि लगेU'U बाल ुवलंबनय॥ मôगU म»न मिि न¤गU बिदेगU की । मगिUमा सिय रघायबर सनेगU की॥ .4॥

priya parijanahi milī baidehī, jo jehi jogu bhŒ ¡ ti tehi tehī. tŒpasa beṣa jŒnakī dekhī, bhŒ sabu bikala biṣŒda biseṣī.1. janaka rŒma gura Œyasu pŒī, cale thalahi siya dekhī Œī. līnhi lŒi ura janaka jŒnakī, pŒhuni pŒvana pema prŒna kī.2. ura umageu ambudhi anurŒgµu, bhayau bhµupa manu manahu¡ payŒgµu. siya saneha ba¢u bŒRhata johŒ, tŒ para rŒma pema sisu sohŒ.3. cirajīvī muni gyŒna bikala janu, bµuRata laheu bŒla avalambanu. moha magana mati nahi ò bideha kī, mahimŒ siya raghubara saneha kī.4.

दô0— सिय पििय मािय सनेगU बस बिकल न सकी स¡भारि। ˇरनिसयिा¡ ˇीर`य ˇरेU'U सम'U सयˇरमय बिचारि॥ 286॥

siya pitu mŒtu saneha basa bikala na sakī sa ¡bhŒri, dharanisutŒ¡ dhīraju dhareu samau sudharamu bicŒri.286.

चौ0—िापस बेा `नक र सिय दे„ी । भय'U पेमय परििôाय बिसेाी॥ पय˜िा पबि˜ा कि० कयरल दô“र । सय`स ˇवल `»य कगU सबय कô“र॥.1॥ `ििि सयरसरि कीरिि सरि िôरी । »वनय की‹गU बिˇि ुं˙U करôरी॥ »ं» ुवनि थल िीनि ब˙‚ेUरेU ।०¤गU कि० साˇय समा` घानेरेU॥ .2॥ पििय कगU सˆय सनेग¡U सयबानी । सीय सकयरच मगय¡U मनगय¡U समानी॥ पयनि पििय मािय ली‹िगU 'Uर लार्§ । सि„ ुासिा गिUि दी‹िगU सयगUार्§॥ .3॥ कगUिि न सीय सकयरचि मनमागUीउ । §गUा¡ बसब र`नीउ भल नागUीउ॥ ल„ि Lर„ रानि `नाय'U रा“र । NUदय¡ सरागUि सीलय सयभा“र॥ .4॥

tŒpasa beṣa janaka siya dekhī, bhayau pemu paritoṣu biseṣī. putri pabitra kie kula doµu, sujasa dhavala jagu kaha sabu koµu.1. jiti surasari kīrati sari torī, gavanu kīnha bidhi aṁḍa karorī. gaṅga avani thala tīni baRere, ehi ò kie sŒdhu samŒja ghanere.2. pitu kaha satya saneha ¡ subŒnī, sīya sakuca mahu ¡ manahu ¡ samŒnī. puni pitu mŒtu līnhi ura lŒī, sikha Œsiṣa hita dīnhi suhŒī.3. kahati na sīya sakuci mana mŒhī ¡,i h Œ¡ basaba rajanī ¡ bhala nŒhī ¡. lakhi rukha rŒni janŒyau rŒµu, hṛdaya¡ sarŒhata sīlu subhŒµu.4.

दô0—बार बार मिलि भेउंिU सिय बिदा की‹िगU सनमानि। कगUी समय सिर भरि »िि रानि सयबानि सयानि॥ 287॥

bŒra bŒra mili bhe ¡¢i siya bidŒ kīnhi sanamŒni, kahī samaya sira bharata gati rŒni subŒni sayŒni.287.

चौ0—सयनि भŒपाल भरि ŽयवगUारूर । सôन सय»ंˇ सयˇा ससि सारूर॥ मŒदे स`ल नयन पयलकेर िन । सय`सय सरागUन ल»े मयदिि मन॥ .1॥ सावˇान सयनय सयमय„ि सयलôचनि । भरि कथा भव बंˇ बिमôचनि॥ ˇरम रा`नय बýrा्बिचारूर । §गUा¡ `थामिि मôर पýचारूर॥ .2॥ सô मिि मôरि भरि मगिUम ागUी ।कगाU कागU छलि छयUुिि न छा¡गUी॥ बिˇि »नपिि ुगिUपिि सिव सारद । कबि कôबिद बयˇ बय्ि बिसारद॥ .3॥ भरि चरिि कीरिि करिŒिी । ˇरम सील »यन बिमल बिभŒिी॥ समयÛाि सयनि सय„द सब कागŒU । सयचि सयरसरि Lरचि निदर सयˇागŒU॥.4॥

suni bhµupŒla bharata byavahŒrµu, sona sugandha sudhŒ sasi sŒrµu. mµude sajala nayana pulake tana, sujasu sarŒhana lage mudita mana.1. sŒvadhŒna sunu sumukhi sulocani, bharata kathŒ bhava bandha bimocani. dharama rŒjanaya brahmabicŒrµu, ehŒ¡ jathŒmati mora pracŒrµu.2. so mati mori bharata mahimŒhī, kahai kŒha chali chuati na chŒ ¡ hī. bidhi ganapati ahipati siva sŒrada, kabi kobida budha buddhi bisŒrada.3. bharata carita kīrati karatµutī, dharama sīla guna bimala bibhµutī. samujhata sunata sukhada saba kŒhµu, suci suasari ruci nidara sudhŒhµu.4.

दô0—निरवˇि »यन निLरपम पयLराय भरिय भरि सम `ानि। कगिUु सयमेLर कि सेर सम कबिकयरल मिि सकयरचानि॥ 288॥

niravadhi guna nirupama puruṣu bharatu bharata sama jŒni, kahia sumeru ki sera sama kabikula mati sakucŒni.288.

चौ0—ु»म सबगिU बरनि बरबरनी ।`िमि `लगUीन मीन »मय ˇरनी॥ भरि ुमिि मगिUमा सयनय रानी । `ान¤गU रामय न सकगिंU ब„ानी॥ .1॥ बरनि सपýेम भरि ुनयभा“र । ििय `िय की Lरचि ल„ि कगU रा“र॥ बगयUर¤गU ल„नय भरिय बन`ागUीउ । सब कर भल सब केर मन मागUीउ॥.2॥ देबि परंUिय भरि रघायबर की । पýीिि पýिीिि `ा§ नगिंU िरकी॥ भरिय ुवˇि सनेगU ममिा की । `lपि रामय सीम समिा की॥ .3॥ परमारथ Sवारथ सय„ सारेU । भरि न सपनेगय¡U मनगय¡U निगUारेU॥ साˇन सि्ि राम प» नेगŒU । मôगिU ल„ि परि भरि मि ०गŒU॥ .4॥

agama sabahi baranta barabaranī, jimi jalahīna mīna gamu dharanī. bharata amita mahimŒ sunu rŒnī, jŒnahi ò rŒmu na sakahi ò bakhŒnī.1. barani saprema bharata anubhŒµu, tiya jiya kī ruci lakhi kaha rŒµu. bahurahiò lakhanu bharatu bana jŒhī ¡, saba kara bhala saba ke mana mŒhī ¡.2. debi parantu bharata raghubara kī, prīti pratīti jŒi nahi ò tarakī. bharatu avadhi saneha mamatŒ kī, Jadyapi rŒmu sīma samatŒ kī.3. paramŒratha svŒratha sukha sŒre, bhŒrata na sapanehu¡ manahu¡ nihŒre. sŒdhana siddhi rŒma paga nehµu, mohi lakhi parata bharata mata ehµu.4.

दô0—भôरेUगय¡U भरि न पेलिगU¤गU मनसगय¡U राम र`ा§। करिु न सôचय सनेगU बस कगेU'U भŒप बिल„ा§॥ 289॥

bhorehu¡ bharata na pelihahi ò manasahu ¡ rŒma rajŒi, karia na socu saneha basa kaheu bhµupa bilakhŒi.289.

चौ0—राम भरि »यन »नि सपýीिी । निसि दंपििगिU पलक सम बीिी॥ रा` समा` पýाि `य» `ा»े । ‹गUा§ ‹गUा§ सयर पŒ`न ला»े॥ .1॥ »े नगUा§ »यर प¤गU रघायरार्§ । बंदि चरन बôले Lर„ पार्§॥ नाथ भरिय पयर`न मगUिारी । सôक बिकल बनबास दय„ारी॥ .2॥ सगिUि समा` रा'U मिथिलेसŒ । बगयUि दिवस भ० सगUि कलेसŒ॥ 'Uचिि गUô§ सô§ की`िु नाथा । गिUि सबगUी कर रौरेउU गUाथा॥ .3॥ ुस कगिU ुिि सकयरचे रघायरा“र । मयनि पयलकेर ल„ि सीलय सयभा“र॥ ियगU बिनय राम सकल सय„सा`ा । नरक सरिस दयगयU रा` समा`ा॥ .4॥

rŒma bharata guna ganata saprītī, nisi dampatihi palaka sama bītī. rŒja samŒja prŒta juga jŒge, nhŒi nhŒi sura pµujana lŒge.1. ge nahŒi gura pahiò raghurŒī, bandi carana bole rukha pŒī. nŒtha bharatu purajana mahatŒrī, soka bikala banabŒsa dukhŒrī.2. sahita samŒja rŒu mithilesµu, bahuta divasa bhae sahata kalesµu. ucita hoi soi kījia nŒthŒ, hita sabahī kara raure ¡ hŒthŒ.3. asa kahi ati sakuce raghurŒµu, muni pulake lakhi sīlu subhŒµu. tumha binu rŒma sakala sukha sŒjŒ, naraka sarisa duhu rŒja samŒjŒ.4.

दô0—पýान पýान केर `ीव केर `िव सय„ केर सय„ राम। ियगU ि`ि िाि सôगUाि »हगU `ि‹गUगिU िि‹गUगिU बिˇि बाम॥ 290॥

prŒna prŒna ke jīva ke jiva sukha ke sukha rŒma, tumha taji tŒta sohŒta gṛha jinhahi tinhahi bidhi bŒma.290.

चौ0—सô सय„य करमय ˇरमय `रि `ा“र । `ग¡U न राम पद पंक` भा“र॥ `ô»य कयर`ô»य ‚यानय ु‚यानŒ । `ग¡U न¤गU राम पेम परˇानŒ॥ .1॥ ियगU बिनय दय„ी सय„ी ियगU िेगUीउ । ियगU `ानगयU `िय `ô `ेगिU केरगUीउ॥ रा'Uर ुायसय सिर सबगUी केउर । बिदिि कहरपालगिU »िि सब नीकेउर॥ .2॥ ुापय ुाŸामगिU ˇारिु पा“र । भय'U सनेगU सिथिल मयनिरा“र॥ करि पýनामय िब रामय सिˇा० । रिाि ˇरि ˇीर `नक प¤गU ुा०॥ .3॥ राम बचन »यLर नहपगिU सयना० । सील सनेगU सयभाय¡ सयगUा०॥ मगUारा` ुब की`िु सôर्§ । सब कर ˇरम सगिUि गिUि गUôर्§॥ .4॥

612 * ŚR’ RMACARITAMNASA* so sukhu karamu dharamu jari jŒµu, jaha ¡ na rŒma pada paṅkaja bhŒµu. jogu kujogu gyŒnu agyŒnµu, jaha¡ nahi ò rŒma pema paradhŒnµu.1. tumha binu dukhī sukhī tumha tehī¡, tumha jŒnahu jiya jo jehi kehī ¡. rŒura Œyasu sira sabahī ke ¡, bidita kṛpŒlahi gati saba nīke ¡.2. Œpu Œśramahi dhŒria pŒµu, bhayau saneha sithila munirŒµu. kari pranŒmu taba rŒmu sidhŒe, riṣi dhari dhīra janaka pahi ò Œe.3. rŒma bacana guru nṛpahi sunŒe, sīla saneha subhŒya ¡ suhŒe. mahŒrŒja aba kījia soī, saba kara dharama sahita hita hoī.4.

दô0—‚यान निˇान सय`ान सयचि ˇरम ˇीर नरपाल। ियगU बिनय ुसमं`स समन कô समरथ ०गिU काल॥ 291॥

gyŒna nidhŒna sujŒna suci dharama dhīra narapŒla, tumha binu asamañjasa samana ko samaratha ehi kŒla.291.

चौ0—सयनि मयनि बचन `नक ुनयरा»े । ल„ि »िि ‚यानय बिरा»य बिरा»े॥ सिथिल सनेग¡U »यनि मन मागUीउ । ुा० §गUा¡ की‹गU भल नागUीउ॥ .1॥ रामगिU राय¡ कगेU'U बन `ाना। की‹गU ुापय पिýय पýेम पýवाना॥ गUम ुब बन िेउ बनगिU प˘Uार्§ । पýमयदिि ¨िररब बिबेक ब˙‚ार्§॥ .2॥ िापस मयनि मगिUसयर सयनि दे„ी । भ० पýेम बस बिकल बिसेाी॥ सम'U समयÛिा ˇरि ˇीर`य रा`ा । चले भरि प¤गU सगिUि समा`ा॥ .3॥ भरि ुा§ ुा»ेउ भ§ ली‹गे । ुवसर सरिस सयुासन दी‹गे॥ िाि भरि कगU िेरगयUिि रा“र । ियगUगिU बिदिि रघायबीर सयभा“र॥.4॥

suni muni bacana janaka anurŒge, lakhi gati gyŒnu birŒgu birŒge. sithila saneha¡ gunata mana mŒhī ¡, Œe ihŒ ¡ kīnha bhala nŒhī ¡.1. rŒmahi rŒya¡ kaheu bana jŒnŒ, kīnha Œpu priya prema pravŒnŒ. hama aba bana te¡ banahi pa¢hŒī, pramudita phiraba bibeka baRŒī.2. tŒpasa muni mahisura suni dekhī, bhae prema basa bikala biseṣī. samau samujhi dhari dhīraju rŒjŒ, cale bharata pahi ò sahita samŒjŒ.3. bharata Œi Œge¡ bhai līnhe, avasara sarisa suŒsana dīnhe. tŒta bharata kaha terahuti rŒµu, tumhahi bidita raghubīra subhŒµu.4.

दô0—राम सˆयबýि ˇरम रि सब कर सीलय सनेगUय। संकंU सगUि सकôच बस कगिUु `ô ुायसय देगयU॥ 292॥

rŒma satyabrata dharama rata saba kara sīlu sanehu, saṅka¢a sahata sakoca basa kahia jo Œyasu dehu.292.

चौ0—सयनि िन पयलकि नयन भरि बारी । बôले भरिय ˇीर ˇरि भारी॥ पýभय पिýय पŒ य पििा सम ुापŒ । कयरल»यLर सम गिUि माय न बापŒ॥ .1॥ कौसिकादि मयनि सचिव समा`Œ । ‚यान ुंबयनिˇि ुापयनय ुा`Œ॥ सिसय सेवकयर ुायसय ुनय»ामी । `ानि मôगिU सि„ दे§ु Sवामी॥ .2॥ ०¤गU समा` थल बŒÛाब रा'Uर । मौन मलिन माउ बôलब बा'Uर॥ छôंेU बदन कगU'¡U ब˙ि‚U बािा । छमब िाि ल„ि बाम बिˇािा॥ .3॥ ुा»म नि»म पýसि् पयराना । सेवाˇरमय क˘िUन `»य `ाना॥ Sवामि ˇरम SवारथगिU बिरôˇŒ । बाLर ुंˇ पýेमगिU न पýबôˇŒ॥ .4॥

suni tana pulaki nayana bhari bŒrī, bole bharatu dhīra dhari bhŒrī. prabhu priya pµujya pitŒ sama Œpµu, kulaguru sama hita mŒya na bŒpµu.1. kausikŒdi muni saciva samŒjµu, gyŒna ambunidhi Œpunu Œjµu. sisu sevaku Œyasu anugŒmī, jŒni mohi sikha deia svŒmī.2. ehi ò samŒja thala bµujhaba rŒura, mauna malina mai ò bolaba bŒura. cho¢e badana kahau ¡ baRi bŒtŒ, chamaba tŒta lakhi bŒma bidhŒtŒ.3. Œgama nigama prasiddha purŒnŒ, sevŒdharamu ka¢hina jagu jŒnŒ. svŒmi dharama svŒrathahi birodhµu, bairu andha premahi na prabodhµu.4.

दô0—रा„ि राम Lर„ ˇरमय बýिय पराˇीन मôगिU `ानि। सब केउर संमि सर्ब गिUि करिु पेमय पगिUचानि॥ 293॥

rŒkhi rŒma rukha dharamu bratu parŒdhīna mohi jŒni, saba ke ¡ saṁmata sarba hita karia pemu pahicŒni.293.

चौ0—भरि बचन सयनि दे„ि सयभा“र । सगिUि समा` सरागUि रा“र॥ सय»म ु»म महदय मं`य क˘UôरेU । ुरथय ुमिि ुिि ुा„र थôरेU॥ .1॥ योउ मय„य मयकयरर मयकयरLर नि` पानी । »गिUU न `ा§ ुस ुjयि बानी॥ भŒप भरिय मयनि सगिUि समा`Œ । »े `गU¡ बिबयˇ कयरमयद mि`रा`Œ॥ .2॥ सयनि सयˇि सôच बिकल सबलô»ा। मनगय¡U मीन»न नव `ल `ô»ा॥ देव¡ पýथम कयरल»यर »िि दे„ी । निर„ि बिदेगU सनेगU बिसेाी॥ .3॥ राम भ»ििमय भरिय निगUारेU । सयर Sवारथी गUगUरि गिUय¡ गUारेU॥ सब कô'U राम पेममय पे„ा । भ० ुले„ सôच बस ले„ा॥ .4॥

bharata bacana suni dekhi subhŒµu, sahita samŒja sarŒhata rŒµu. sugama agama mṛdu mañju ka¢hore, arathu amita ati Œkhara thore.1. jyo¡ mukhu mukura mukuru nija pŒnī, gahi na jŒi asa adabhuta bŒnī. bhµupa bharatu muni sahita samŒjµu, ge jaha ¡ bibudha kumuda dvijarŒjµu.2. suni sudhi soca bikala saba logŒ, manahu ¡ mīnagana nava jala jogŒ. deva¡ prathama kulagura gati dekhī, nirakhi bideha saneha biseṣī.3. rŒma bhagatimaya bharatu nihŒre, sura svŒrathī hahari hiya ¡ hŒre. saba kou rŒma pemamaya pekhŒ, bhae alekha soca basa lekhŒ.4.

दô0—रामय सनेगU सकôच बस कगU ससôच सयररा`य। रचगयU पýपंचगिU पंच मिलि नागिंU ि भय'U ुका`य॥ 294॥

rŒmu saneha sakoca basa kaha sasoca surarŒju, racahu prapañcahi pañca mili nŒhi ò ta bhayau akŒju.294.

चौ0—सयर‹गU सयमिरि सारदा सरागUी । देबि देव सरना»ि पागUी॥ ¨ेररि भरि मिि करि नि` माया । पालय बिबयˇ कयरल करि छल छाया॥.1॥ बिबयˇ बिनय सयनि देबि सयानी । बôली सयर Sवारथ `˙‚U `ानी॥ मô सन कगUगयU भरि मिि ¨ेररूर ।लôचन सगUस न सŒÛा सयमेरूर॥ .2॥ बिˇि गUरि गUर माया ब˙ि‚U भारी । सô'U न भरि मिि सक§ निगUारी॥ सô मिि मôगिU कगUि कLर भôरी । चंदिनि कर कि चं˙Uकर चôरी॥ .3॥ भरि NUदय¡ सिय राम निवासŒ । िग¡U कि ििमिर `ग¡U िरनि पýकासŒ॥ ुस कगिU सारद »§ बिˇि लôका । बिबयˇ बिकल निसि मानगय¡U कôका॥.4॥

suranha sumiri sŒradŒ sarŒhī, debi deva saranŒgata pŒhī. pheri bharata mati kari nija mŒyŒ, pŒlu bibudha kula kari chala chŒyŒ.1. bibudha binaya suni debi sayŒnī, bolī sura svŒratha jaRa jŒnī. mo sana kahahu bharata matipherµu, locana sahasa na sµujha sumerµu.2. bidhi hari hara mŒyŒ baRi bhŒrī, sou na bharata mati sakai nihŒrī. so mati mohi kahata karu bhorī, candini kara ki caṁḍakara corī.3. bharata hṛdaya¡ siya rŒma nivŒsµu, taha¡ ki timira jaha ¡ tarani prakŒsµu. asa kahi sŒrada gai bidhi lokŒ, bibudha bikala nisi mŒnahu ¡ kokŒ.4.

दô0—सयर Sवारथी मलीन मन की‹गU कयरमं˜ा कयर˘UांयU। रचि पýपंच माया पýबल भय भýम ुरिि 'UचांयU॥ 295॥

sura svŒrathī malīna mana kīnha kumantra ku¢hŒ¢u, raci prapañca mŒyŒ prabala bhaya bhrama arati ucŒ¢u.295.

चौ0—करि कयरचालि सôचि सयररा`Œ । भरि गUाथ सबय का`य ुका`Œ॥ »० `नकयर रघायनाथ समीपा । सनमाने सब रबिकयरल दीपा॥ .1॥ समय समा` ˇरम ुबिरôˇा । बôले िब रघायबंस पयरôˇा॥ `नक भरि संबादय सयनार्§ । भरि कगUा'Uिि कगUी सयगUार्§॥ .2॥ िाि राम `स ुायसय देगŒU । सô सबय कराU मôर मि ०गŒU॥ सयनि रघायनाथ `ôरि `य» पानी । बôले सˆय सरल महदय बानी॥ .3॥ बिlमान ुापयनि मिथिलेसŒ । मôर कगUब सब भा¡िि भदेसŒ॥ रा'Uर राय र`ायसय गUôर्§ । रा'Uरि सपथ सगUी सिर सôर्§॥ .4॥

kari kucŒli socata surarŒjµu, bharata hŒtha sabu kŒju akŒjµu. gae janaku raghunŒtha samīpŒ, sanamŒne saba rabikula dīpŒ.1. samaya samŒja dharama abirodhŒ, bole taba raghubaṁsa purodhŒ. janaka bharata sambŒdu sunŒī, bharata kahŒuti kahī suhŒī.2. tŒta rŒma jasa Œyasu dehµu, so sabu karai mora mata ehµu. suni raghunŒtha jori juga pŒnī, bole satya sarala mṛdu bŒnī.3. bidyamŒna Œpuni mithilesµu, mora kahaba saba bhŒ ¡ ti bhadesµu. rŒura rŒya rajŒyasu hoī, rŒuri sapatha sahī sira soī.4.

दô0—राम सपथ सयनि मयनि `नकयर सकयरचे सभा समेि। सकल बिलôकि भरि मय„य बन§ न “रिLर देि॥ 296॥

rŒma sapatha suni muni janaku sakuce sabhŒ sameta, sakala bilokata bharata mukhu banai na µutaru deta.296.

चौ0—सभा सकयरच बस भरि निगUारी । रामबंˇय ˇरि ˇीर`य भारी॥ कयरसम'U दे„ि सनेगयU स¡भारा । बÉ‚Uि बिंˇि `िमि घांU` निवारा॥ .1॥ सôक कनकलôचन मिि छôनी । गUरी बिमल »यन »न `»`ôनी॥ भरि बिबेक बराग¡U बिसाला । ुनायास 'Uˇरी िेगिU काला॥ .2॥ करि पýनामय सब कग¡UU कर `ôरेU । रामय रा'U »यर साˇय निगUôरेU॥ छमब ुा`य ुिि ुनयचिि मôरा । कगU'¡U बदन महदय बचन क˘Uôरा॥ .3॥ गिUय¡ सयमिरी सारदा सयगUार्§ । मानस िेउ मय„ पंक` ुार्§॥ बिमल बिबेक ˇरम नय साली । भरि भारिी मं`य मराली॥ .4॥

sabhŒ sakuca basa bharata nihŒrī, rŒmabandhu dhari dhīraju bhŒrī. kusamau dekhi sanehu sa ¡ bhŒrŒ, baRhata bindhi jimi gha¢aja nivŒrŒ.1. soka kanakalocana mati chonī, harī bimala guna gana jagajonī. bharata bibeka barŒha¡ bisŒlŒ, anŒyŒsa udharī tehi kŒlŒ.2. kari pranŒmu saba kaha¡ kara jore, rŒmu rŒu gura sŒdhu nihore. chamaba Œju ati anucita morŒ, kahau ¡ badana mṛdu bacana ka¢horŒ.3. hiya¡ sumirī sŒradŒ suhŒī, mŒnasa te ¡ mukha paṅkaja Œī. bimala bibeka dharama naya sŒlī, bharata bhŒratī mañju marŒlī.4.

दô0—निर„ि बिबेक बिलôचन‹िगU सिथिल सनेग¡U समा`य। करि पýनामय बôले भरिय सयमिरि सीय रघायरा`य॥297॥

nirakhi bibeka bilocananhi sithila saneha ¡ samŒju, kari pranŒmu bole bharatu sumiri sīya raghurŒju.297.

चौ0—पýभय पििय मािय सयNUद »यरSवामी ।पŒ य परम गिUि ुंिर`ामी॥ सरल सयसागिUबय सील निˇानŒ । पýनिपाल सर्ब‚य सय`ानŒ॥ .1॥ समरथ सरना»ि गिUिकारी । »यन»ागUकयर ुव»यन ुघा गUारी॥ Sवामि »ôसा¡§गिU सरिस »ôसा§Z । मôगिU समान माउ सा§¡ दôगUा§Z॥ .2॥ पýभय पििय बचन मôगU बस पेली । ुाय'¡U §गUा¡ समा`य सकेरली॥ `» भल पôच “¡रच ुLर नीचŒ । ुमिु ुमरपद मागयULर मीचŒ॥ .3॥ राम र`ा§ मेंU मन मागUीउ । दे„ा सयना किगय¡U कô'U नागUीउ॥ सô माउ सब बिˇि की‹िगU ÉिU˘Uार्§ । पýभय मानी सनेगU सेवकार्§॥ .4॥

prabhu pitu mŒtu suhṛda gura svŒmī, pµujya parama hita antarajŒmī. sarala susŒhibu sīla nidhŒnµu, pranatapŒla sarbagya sujŒnµu.1. samaratha saranŒgata hitakŒrī, gunagŒhaku avaguna agha hŒrī. svŒmi gosŒ¡ ihi sarisa gosŒī¡, mohi samŒna mai ò sŒi ò dohŒī ¡.2. prabhu pitu bacana moha basa pelī, Œyau¡ i h Œ ¡ samŒju sakelī. jaga bhala poca µu ¡ ca aru nīcµu, amia amarapada mŒhuru mīcµu.3. rŒma rajŒi me¢a mana mŒhī ¡, dekhŒ sunŒ katahu ¡ kou nŒhī ¡. so maiò saba bidhi kīnhi ḍhi¢hŒī, prabhu mŒnī saneha sevakŒī.4.

दô0—कहरपा¡ भला§Z ुापनी नाथ की‹गU भल मôर। दŒान भे भŒान सरिस सय`सय चाLर चगयU ुôर॥ 298॥

kṛpŒ¡ bhalŒī ¡ Œpanī nŒtha kīnha bhala mora, dµuṣana bhe bhµuṣana sarisa sujasu cŒru cahu ora.298.

चौ0—रा'Uरि रीिि सयबानि ब˙‚Uार्§ । `»ि बिदिि नि»मा»म »ार्§॥ कŒरर कयरंिUल „ल कयरमिि कलंकी । नीच निसील निरीस निसंकी॥.1॥ िे'U सयनि सरन सामयगेउU ुा० । सकहरि पýनामय किगेउU ुपना०॥ दे„ि दôा कबगय¡U न 'Uर ुाने । सयनि »यन साˇय समा` ब„ाने॥ .2॥ कô सागिUब सेवकगिU नेवा`ी । ुापय समा` सा` सब सा`ी॥ नि` करिŒिि न समयÛिाु सपनेउ ।सेवक सकयरच सôचय 'Uर ुपनें॥ .3॥ सô »ôसा§¡ न¤गU दŒसर कôपी । भय`ा 'U˘Uा§ कगU'¡U पन रôपी॥ पसय नाचि सयक पा˘U पýबीना । »यन »िि नंU पा˘Uक ुाˇीना॥ .4॥

rŒuri rīti subŒni baRŒī, jagata bidita nigamŒgama gŒī. kµura ku¢ila khala kumati kalaṅkī, nīca nisīla nirīsa nisaṅkī.1. teu suni sarana sŒmuhe ¡ Œe, sakṛta pranŒmu kihe ¡ apanŒe. dekhi doṣa kabahu¡ na ura Œne, suni guna sŒdhu samŒja bakhŒne.2. ko sŒhiba sevakahi nevŒjī, Œpu samŒja sŒja saba sŒjī. nija karatµuti na samujhia sapane¡, sevaka sakuca socu ura apane ¡.3. so gosŒi ò nahiò dµusara kopī, bhujŒ u¢hŒi kahau ¡ pana ropī. pasu nŒcata suka pŒ¢ha prabīnŒ, guna gati na¢a pŒ¢haka ŒdhīnŒ.4.

दô0—यôउ सयˇारि सनमानि `न कि० साˇय सिरमôर। कô कहरपाल बिनय पालिगाU बिरिदावलि बर`ôर॥ 299॥

yo¡ sudhŒri sanamŒni jana kie sŒdhu siramora, ko kṛpŒla binu pŒlihai biridŒvali barajora.299.

चौ0—सôक सनेग¡U कि बाल सयभा०¡ । ुाय'¡U ला§ र`ायसय बा०¡॥ िबगय¡U कहरपाल गेUरि नि` ुôरा । सबगिU भा¡िि भल माने'U मôरा॥ .1॥ दे„े'¡U पाय सयमं»ल मŒला । `ाने'¡U Sवामि सगU` ुनयकŒरला॥ ब˙‚ेउ समा` बिलôकेर'¡U भा»Œ । ब˙‚Uीउ चŒक सागिUब ुनयरा»Œ॥.2॥ कहरपा ुनय»ýगयU ुं»य ुघार्§ । की‹िगU कहरपानिˇि सब ुˇिकार्§॥ रा„ा मôर दयलार »ôसा§Z । ुपनें सील सयभाय¡ भला§Z॥ .3॥ नाथ निपंU माउ की‹िगU ÉिU˘Uार्§ । Sवामि समा` सकôच बिगUार्§॥ ुबिनय बिनय `थाLरचि बानी । छमिगिU दे'U ुिि ुारिि `ानी॥ .4॥

soka saneha¡ ki bŒla subhŒe ¡, Œyau ¡ lŒi rajŒyasu bŒe ¡. tabahu¡ kṛpŒla heri nija orŒ, sabahi bhŒ ¡ ti bhala mŒneu morŒ.1. dekheu¡ pŒya sumaṅgala mµulŒ, jŒneu ¡ svŒmi sahaja anukµulŒ. baRe¡ samŒja bilokeu¡ bhŒgµu, baRī ¡ cµuka sŒhiba anurŒgµu.2. kṛpŒ anugrahu aṅgu aghŒī, kīnhi kṛpŒnidhi saba adhikŒī. rŒkhŒ mora dulŒra gosŒī ¡, apane ¡ sīla subhŒya ¡ bhalŒī ¡.3. nŒtha nipa¢a maiò kīnhi ḍhi¢hŒī, svŒmi samŒja sakoca bihŒī. abinaya binaya jathŒruci bŒnī, chamihi deu ati Œrati jŒnī.4.

दô0—सयNUद सय`ान सयसागिUबगिU बगयUि कगUब ब˙ि‚U „ôरि। ुायसय दे§ु देव ुब सब§ सयˇारी मôरि॥ 300॥

suhṛda sujŒna susŒhibahi bahuta kahaba baRi khori, Œyasu deia deva aba sabai sudhŒrī mori.300.

चौ0—पýभय पद पदयम परा» दôगUार्§ । सˆय सयकहरि सय„ सीव¡ सयगUार्§॥ सô करि कगU'¡U गिU० ुपने की । Lरचि `ा»ि सôवि सपने की॥ .1॥ सगU` सनेग¡U Sवामि सेवकार्§ । Sवारथ छल ¨रल चारि बिगUार्§॥ ु‚या सम न सयसागिUब सेवा । सô पýसादय `न पावा देवा॥ .2॥ ुस कगिU पýेम बिबस भ० भारी । पयलक सरीर बिलôचन बारी॥ पýभय पद कमल »गेU ुकयरलार्§ । सम'U सनेगयU न सô कगिU `ार्§॥ .3॥ कहरपा¤सˇय Sानमानि सयबानी । बा˘Uा० समीप »गिU पानी॥ भरि बिनय सयनि दे„ि सयभा“र । सिथिल सनेग¡U सभा रघायरा“र॥ .4॥

prabhu pada paduma parŒga dohŒī, satya sukṛta sukha sīva ¡ suhŒī. so kari kahau¡ hie apane kī, ruci jŒgata sovata sapane kī.1. sahaja saneha¡ svŒmi sevakŒī, svŒratha chala phala cŒri bihŒī. agyŒ sama na susŒhiba sevŒ, so prasŒdu jana pŒvai devŒ.2. asa kahi prema bibasa bhae bhŒrī, pulaka sarīra bilocana bŒrī. prabhu pada kamala gahe akulŒī, samau sanehu na so kahi jŒī.3. kṛpŒsindhu sanamŒni subŒnī, bai¢hŒe samīpa gahi pŒnī. bharata binaya suni dekhi subhŒµu, sithila saneha ¡ sabhŒ raghurŒµu.4.

छंU0—रघायरा'U सिथिल सनेग¡U साˇय समा` मयनि मिथिला ˇनी। मन मगय¡U सरागUि भरि भायप भ»िि की मगिUमा घानी॥ भरिगिU पýसंसि बिबयˇ बराि सयमन मानस मलिन से। ियलसी बिकल सब लô» सयनि सकयरचे निसा»म नलिन से॥

Chaṁ.: raghurŒu sithila saneha¡ sŒdhu samŒja muni mithilŒ dhanī, mana mahu¡ sarŒhata bharata bhŒyapa bhagati kī mahimŒ ghanī . 622 * ŚR’ RMACARITAMNASA* bharatahi prasaṁsata bibudha baraṣata sumana mŒnasa malina se, tulasī bikala saba loga suni sakuce nisŒgama nalina se.

चौ0—कपंU कयरचालि सीव¡ सयररा`Œ । पर ुका` पिýय ुापन का`Œ॥ काक समान पाकरिपय रीिी । छली मलीन किगय¡U न पýिीिी॥ .1॥ पýथम कयरमि करि कपंयU सं¡केरला । सô 'UचांयU सब केउर सिर मेला॥ सयरमाया¡ सब लô» बिमôगेU । राम पýेम ुििसय न बिछôगेU॥ .2॥ भय 'UचांU बस मन थिर नागUीउ । छन बन Lरचि छन सदन सôगUागUीउ॥ दयबिˇ मनô»िि पý`ा दय„ारी । सरिि ¤सˇय सं»म `नय बारी॥ .3॥ दयचिि किगय¡U परििôाय न लगUगUीउ । ०क ०क सन मरमय न कगUगUीउ॥ ल„ि गिUय¡ ग¡Uसि कगU कहरपानिˇानŒ । सरिस Sवान मघावान `यबानŒ॥ .4॥

kapa¢a kucŒli sīva¡ surarŒjµu, para akŒja priya Œpana kŒjµu. kŒka samŒna pŒkaripu rītī, chalī malīna katahu ¡ na pratītī.1. prathama kumata kari kapa¢u sa¡ kelŒ, so ucŒ¢u saba ke ¡ sira melŒ. suramŒyŒ¡ saba loga bimohe, rŒma prema atisaya na bichohe.2. bhaya ucŒ¢a basa mana thira nŒhī ¡, chana bana ruci chana sadana sohŒhī¡. dubidha manogati prajŒ dukhŒrī, sarita sindhu saṅgama janu bŒrī.3. ducita katahu¡ paritoṣu na lahahī¡, eka eka sana maramu na kahahī ¡. lakhi hiya¡ ha¡ si kaha kṛpŒnidhŒnµu, sarisa svŒna maghavŒna jubŒnµu.4.

दô0—भरिय `नकयर मयनि`न सचिव साˇय सचेि बिगUा§। ला»ि देवमाया सबगिU `था`ô»य `नय पा§॥ 302॥

bharatu janaku munijana saciva sŒdhu saceta bihŒi, lŒgi devamŒyŒ sabahi jathŒjogu janu pŒi.302.

चौ0—कहरपा¤सˇय ल„ि लô» दय„ारेU । नि` सनेग¡U सयरपिि छल भारेU॥ सभा रा'U »यर मगिUसयर मं˜ाी । भरि भ»िि सब कार मिि `ं˜ाी॥ .1॥ रामगिU चििवि चि˜ा लि„े से । सकयरचि बôलि बचन सि„े से॥ भरि पýीिि निि बिनय ब˙‚Uार्§ । सयनि सय„द बरनि क˘िUनार्§॥ .2॥ `ासय बिलôकि भ»िि लवलेसŒ । पýेम म»न मयनि»न मिथिलेसŒ॥ मगिUमा िासय कगाU किमि ियलसी । भ»िि सयभाय¡ सयमिि गिUय¡ गयUलसी॥.3॥ ुापय छôंिU मगिUमा ब˙ि‚U `ानी। कबिकयरल कानि मानि सकयरचानी॥ कगिU न सकिि »यन Lरचि ुˇिकार्§ । मिि »िि बाल बचन की नार्§॥ .4॥

kṛpŒsindhu lakhi loga dukhŒre, nija saneha ¡ surapati chala bhŒre. sabhŒ rŒu gura mahisura mantrī, bharata bhagati saba kai mati jantrī.1. rŒmahi citavata citra likhe se, sakucata bolata bacana sikhe se. bharata prīti nati binaya baRŒī, sunata sukhada baranata ka¢hinŒī.2. jŒsu biloki bhagati lavalesµu, prema magana munigana mithilesµu. mahimŒ tŒsu kahai kimi tulasī, bhagati subhŒya ¡ sumati hiya¡ hulasī.3. Œpu cho¢i mahimŒ baRi jŒnī, kabikula kŒni mŒni sakucŒnī. kahi na sakati guna ruci adhikŒī, mati gati bŒla bacana kī nŒī.4.

दô0—भरि बिमल `सय बिमल बिˇय सयमिि चकôरकयरमारि। 'Uदिि बिमल `न NUदय नभ ०कंUक रगUी निगUारि॥ 303॥

bharata bimala jasu bimala bidhu sumati cakorakumŒri, udita bimala jana hṛdaya nabha eka¢aka rahī nihŒri.303.

चौ0—भरि सयभा'U न सय»म नि»मगŒ¡U । लघाय मिि चापलिा कबि छमगŒ¡U॥ कगUि सयनि सिि भा'U भरि कô । सीय राम पद गUô§ न रि कô॥ .1॥ सयमिरि भरिगिU पýेमय राम कô । `ेगिU न सयलभय िेगिU सरिस बाम कô॥ दे„ि दयाल दसा सबगUी की । राम सय`ान `ानि `न `ी की॥ 2॥ ˇरम ˇयरीन ˇीर नय ना»र । सˆय सनेगU सील सय„ सा»र॥ देसय कालय ल„ि सम'U समा`Œ । नीिि पýीिि पालक रघायरा`Œ॥ .3॥ बôले बचन बानि सरबसय से । गिUि परिनाम सयनि ससि रसय से॥ िाि भरि ियगU ˇरम ˇयरीना । लôक बेद बिद पýेम पýबीना॥ .4॥

bharata subhŒu na sugamanigamahµu¡, laghu mati cŒpalatŒ kabi chamahµu ¡ . kahata sunata sati bhŒu bharata ko, sīya rŒma pada hoi na rata ko.1. sumirata bharatahi premu rŒma ko, jehi na sulabhu tehi sarisa bŒma ko. dekhi dayŒla dasŒ sabahī kī, rŒma sujŒna jŒni jana jī kī .2. dharama dhurīna dhīra naya nŒgara, satya saneha sīla sukha sŒgara. desu kŒlu lakhi samau samŒjµu, nīti prīti pŒlaka raghurŒjµu.3. bole bacana bŒni sarabasu se, hita parinŒma sunata sasi rasu se. tŒta bharata tumha dharama dhurīnŒ, loka beda bida prema prabīnŒ.4.

दô0—करम बचन मानस बिमल ियगU समान ियगU िाि। »यर समा` लघाय बंˇय »यन कयरसमय¡ किमि कगिU `ाि॥ 304॥

karama bacana mŒnasa bimala tumha samŒna tumha tŒta, gura samŒja laghu bandhu guna kusamaya ¡ kimi kahi jŒta.304.

चौ0—`ानगयU िाि िरनि कयरल रीिी । सˆयसंˇ पििय कीरिि पýीिी॥ सम'U समा`य ला` »यर`न की । 'Uदासीन गिUि ुनगिUि मन की॥ .1॥ ियगUगिU बिदिि सबगUी कर करमŒ । ुापन मôर परम गिUि ˇरमŒ॥ मôगिU सब भा¡िि भरôस ियगUारा । िदपि कग'¡U ुवसर ुनयसारा॥ .2॥ िाि िाि बिनय बाि गUमारी । केरवल »यरकयरल कहरपा¡ सं¡भारी॥ निLर पý`ा परि`न परिवारूर । गUमगिU सगिUि सबय गUôि „युारूर॥ .3॥ `ौउ बिनय ुवसर ुथव¡ दिनेसŒ । `» केरगिU कगUगयU न गUô§ कलेसŒ॥ िस 'Uिपािय िाि बिˇि की‹गUा । मयनि मिथिलेस रा„ि सबय ली‹गUा॥ .4॥

jŒnahu tŒta tarani kula rītī, satyasandha pitu kīrati prītī. samau samŒju lŒja gurajana kī, udŒsīna hita anahita mana kī.1. tumhahi bidita sabahī kara karamµu, Œpana mora parama hita dharamµu. mohi saba bhŒ¡ ti bharosa tumhŒrŒ, tadapi kahau ¡ avasara anusŒrŒ.2. tŒta tŒta binu bŒta hamŒrī, kevala gurakula kṛpŒ ¡ sa ¡ bhŒrī. nataru prajŒ parijana parivŒrµu, hamahi sahita sabu hota khuŒrµu.3. jau¡ binu avasara athava¡ dinesµu, jaga kehi kahahu na hoi kalesµu. tasa utapŒtu tŒta bidhi kīnhŒ, muni mithilesa rŒkhi sabu līnhŒ.4.

दô0—रा` का` सब ला` पिि ˇरम ˇरनि ˇन ˇाम। »यर पýभा'U पालिगिU सबगिU भल गUô§गिU परिनाम॥ 305॥

rŒja kŒja saba lŒja pati dharama dharani dhana dhŒma, gura prabhŒu pŒlihi sabahi bhala hoihi parinŒma.305.

चौ0—सगिUि समा` ियगUार गUमारा । घार बन »यर पýसाद र„वारा॥ मािय पििा »यर Sवामि निदेसŒ । सकल ˇरम ˇरनीˇर सेसŒ॥ .1॥ सô ियगU करगयU करावगयU मôगŒU । िाि िरनिकयरल पालक गUôगŒU॥ साˇक ०क सकल सिˇि देनी । कीरिि सय»िि भŒििमय बेनी॥ .2॥ सô बिचारि सगिU संकंयU भारी । करगयU पý`ा परिवाLर सय„ारी॥ बा¡ंUी बिपिि सब¤गU मôगिU भार्§ । ियगUगिU ुवˇि भरि ब˙ि‚U क˘िUनार्§॥ .3॥ `ानि ियगUगिU महदय कगU'¡U क˘Uôरा । कयरसमय¡ िाि न ुनयचिि मôरा॥ गUô¤गU कयर˘Uाय¡ सयबंˇय सगUा० । ुô˙ि‚Uु¤गU गUाथ ुसनिगयU केर घा०॥.4॥

sahita samŒja tumhŒra hamŒrŒ, ghara bana gura prasŒda rakhavŒrŒ. mŒtu pitŒ gura svŒmi nidesµu, sakala dharama dharanīdhara sesµu.1. so tumha karahu karŒvahu mohµu, tŒta taranikula pŒlaka hohµu. sŒdhaka eka sakala sidhi denī, kīrati sugati bhµutimaya benī.2. so bicŒri sahi saṅka¢u bhŒrī, karahu prajŒ parivŒru sukhŒrī. bŒ¡ ¢ī bipati sabahi ò mohi bhŒī, tumhahi avadhi bhari baRi ka¢hinŒī.3. jŒni tumhahi mṛdu kahau¡ ka¢horŒ, kusamaya¡ tŒta na anucita morŒ. hohiò ku¢hŒya¡ subandhu sahŒe, oRiahiò hŒtha asanihu ke ghŒe.4.

दô0—सेवक कर पद नयन से मय„ सô सागिUबय गUô§। ियलसी पýीिि कि रीिि सयनि सयकबि सरागUगिं सô§॥306॥

sevaka kara pada nayana se mukha so sŒhibu hoi, tulasī prīti ki rīti suni sukabi sarŒhahi ò soi.306.

चौ0—सभा सकल सयनि रघायबर बानी । पýेम पयôˇि ुमिु¡ `नय सानी॥ सिथिल समा` सनेगU समाˇी ।दे„ि दसा चयप सारद साˇी॥ .1॥ भरिगिU भय'U परम संिôाŒ । सनमय„ Sवामि बिमय„ दय„ दôाŒ॥ मय„ पýसóा मन मिंUा बिादŒ । भा `नय »Œ¡»ेगिU »िरा पýसादŒ॥ .2॥ की‹गU सपýेम पýनामय बगUôरी । बôले पानि पंकLरगU `ôरी॥ नाथ भय'U सय„य साथ »० कô । लगेU'¡U लागयU `» `नमय भ० कô॥ .3॥ ुब कहरपाल `स ुायसय गUôर्§ । करौउ सीस ˇरि सादर सôर्§॥ सô ुवलंब देव मôगिU देर्§ । ुवˇि पाLर पावौउ `ेगिU सेर्§॥ .4॥

sabhŒ sakala suni raghubara bŒnī, prema payodhi amia ¡ janu sŒnī. sithila samŒja saneha samŒdhī, dekhi dasŒ cupa sŒrada sŒdhī.1. bharatahi bhayau parama santoṣµu, sanamukha svŒmi bimukha dukha doṣµu. mukha prasanna mana mi¢Œ biṣŒdµu, bhŒ janu gµu ¡ gehi girŒ prasŒdµu.2. kīnha saprema pranŒmu bahorī, bole pŒni paṅkaruha jorī. nŒtha bhayau sukhu sŒtha gae ko, laheu ¡ lŒhu jaga janamu bhae ko.3. aba kṛpŒla jasa Œyasu hoī, karau ¡ sīsa dhari sŒdara soī. so avalamba deva mohi deī, avadhi pŒru pŒvau ¡ jehi seī.4.

दô0—देव देव ुभिोक गिUि »यर ुनयसासनय पा§। ुाने'¡U सब िीरथ सलिलय िेगिU कग¡U कागU र`ा§॥ 307॥

deva deva abhiṣeka hita gura anusŒsanu pŒi, Œneu¡ saba tīratha salilu tehi kaha ¡ kŒha rajŒi.307.

चौ0—०कयर मनôरथय ब˙‚U मनमागUीउ । सभय¡ सकôच `ाि कगिU नागUीउ॥ कगUगयU िाि पýभय ुायसय पार्§ । बôले बानि सनेगU सयगUार्§॥ .1॥ चि˜ाकŒरंU सयचि थल िीरथ बन । „» मह» सर सरि निर्Ûार »िरि»न॥ पýभय पद ुंकिि ुवनि बिसेाी । ुायसय गUô§ ि ुावौउ दे„ी॥ .2॥ ुवसि ु˜िा ुायसय सिर ˇरगŒU । िाि बि»िभय कानन चरगŒU॥ मयनि पýसाद बनय मं»ल दािा । पावन परम सयगUावन भýािा॥ .3॥ रिािनायकयर `ग¡U ुायसय देगUीउ । रा„ेगयUU िीरथ `लय थल िेगUीउ॥ सयनि पýभय बचन भरि सय„य पावा । मयनि पद कमल मयदिि सिLर नावा॥.4॥

628 * ŚR’ RMACARITAMNASA* eku manorathu baRa mana mŒhī ¡, sabhaya ¡ sakoca jŒta kahi nŒhī ¡. kahahu tŒta prabhu Œyasu pŒī, bole bŒni saneha suhŒī.1. citrakµu¢a suci thala tīratha bana, khaga mṛga sara sari nirjhara girigana. prabhu pada aṅkita avani biseṣī, Œyasu hoi ta Œvau ¡ dekhī.2. avasi atri Œyasu sira dharahµu, tŒta bigatabhaya kŒnana carahµu. muni prasŒda banu maṅgala d ŒtŒ, pŒvana parama suhŒvana bhrŒtŒ.3. riṣinŒyaku jaha¡ Œyasu dehī ¡, rŒkhehu tīratha jalu thala tehī ¡. suni prabhu bacana bharata sukhupŒvŒ, muni pada kamala mudita siru nŒvŒ.4.

दô0 —भरि राम संबादय सयनि सकल सयमं»ल मŒल। सयर Sवारथी सरागिU कयरल बराि सयरिLर ¨Œरल॥308॥

bharata rŒma sambŒdu suni sakala sumaṅgala mµula, sura svŒrathī sarŒhi kula baraṣata surataru phµula.308.

चौ0—ˇ‹य भरि `य राम »ôसा§Z । कगUि देव गUराि बरिुा§Z॥ मयनि मिथिलेस सभा¡ सब कागŒU । भरि बचन सयनि भय'U 'UछागŒ॥ .1॥ भरि राम »यन »ýाम सनेगŒU । पयलकि पýसंसि रा'U बिदेगŒU॥ सेवक Sवामि सयभा'U सयगUावन । नेमय पेमय ुिि पावन पावन॥ .2॥ मिि ुनयसार सरागUन ला»े । सचिव सभासद सब ुनयरा»े॥ सयनि सयनि राम भरि संबादŒ । दयगयU समा` गिUय¡ गUराय बिादŒ॥ .3॥ राम मािय दय„य सय„य सम`ानी। कगिU »यन राम पýबôˇीउ रानी॥ ०क कगU¤गU रघायबीर ब˙‚Uार्§ । ०क सरागUि भरि भलार्§॥ .4॥

dhanya bharata jaya rŒma gosŒī¡, kahata deva haraṣata bariŒī ¡. muni mithilesa sabhŒ¡ saba kŒhµu, bharata bacana suni bhayau uchŒhµu.1. bharata rŒma guna grŒma sanehµu, pulaki prasaṁsata rŒu bidehµu. sevaka svŒmi subhŒu suhŒvana, nemu pemu ati pŒvana pŒvana.2. mati anusŒra sarŒhana lŒge, saciva sabhŒsada saba anurŒge. suni suni rŒma bharata sambŒdµu, duhu samŒja hiya ¡ haraṣu biṣŒdµu.3. rŒma mŒtu dukhu sukhu sama jŒnī, kahi guna rŒma prabodhī ¡ rŒnī. eka kahahiò raghubīra baRŒī, eka sarŒhata bharata bhalŒī.4.

दô0—ु˜िा कगेU'U िब भरि सन साल समीप सयकŒरप। रा„िु िीरथ िôय िग¡U पावन ुमिु ुनŒप॥ 309॥

atri kaheu taba bharata sana saila samīpa sukµupa, rŒkhia tīratha toya taha ¡ pŒvana amia anµupa.309.

चौ0—भरि ु˜िा ुनयसासन पार्§ । `ल भा`न सब दि० चलार्§॥ सानय` ुापय ु˜िा मयनि साˇŒ । सगिUि »० `ग¡U कŒरप ु»ाˇŒ॥ .1॥ पावन पाथ पय‹यथल रा„ा । पýमयदिि पýेम ु˜िा ुस भाा॥ िाि ुनादि सि् थल ०गŒU । लôपे'U काल बिदिि न¤गU केरगŒU॥ .2॥ िब सेवक‹गU सरस थलय दे„ा । की‹गU सय`ल गिUि कŒरप बिसेा॥ बिˇि बस भय'U बिSव 'Uपकारूर । सय»म ु»म ुिि ˇरम बिचारूर॥ .3॥ भरिकŒरप ुब कगिUगU¤गU लô»ा। ुिि पावन िीरथ `ल `ô»ा॥ पýेम सनेम निम”ाि पýानी । गUô§गU¤गU बिमल करम मन बानी॥ .4॥

bharata atri anusŒsana pŒī, jala bhŒjana saba die calŒī. sŒnuja Œpu atri muni sŒdhµu, sahita gae jaha ¡ kµupa agŒdhµu.1. pŒvana pŒtha punyathala rŒkhŒ, pramudita prema atri asa bhŒṣŒ. tŒta anŒdi siddha thala ehµu, lopeu kŒla bidita nahi ò kehµu.2. taba sevakanha sarasa thalu dekhŒ, kīnha sujala hita kµupa biseṣŒ. bidhi basa bhayau bisva upakŒrµu, sugama agama ati dharama bicŒrµu.3. bharatakµupa aba kahihahiò logŒ, ati pŒvana tīratha jala jogŒ. prema sanema nimajjata prŒnī, hoihahi ò bimala karama mana bŒnī.4. 630 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

दô0—कगUि कŒरप मगिUमा सकल »० `गUा¡ रघायरा'U। ु˜िा सय‹ाय'U रघायबरगिU िीरथ पय‹य पýभा'॥ 310॥

kahata kµupa mahimŒ sakala gae jahŒ ¡ raghurŒu, atri sunŒyau raghubarahi tīratha punya prabhŒu.310.

चौ0—कगUि ˇरम §ििगUास सपýीिी । भय'U भôLर निसि सô सय„ बीिी॥ निˆय निबागिU भरि दô'U भार्§ । राम ु˜िा »यर ुायसय पार्§॥ .1॥ सगिUि समा` सा` सब सादेउ । चले राम बन ुंUन पयादेउ॥ कôमल चरन चलि बिनय पनगUीउ । भ§ महदय भŒमि सकयरचि मन मनगUीउ॥.2॥ कयरस कंरंUक का¡करीउ कयररा§Z । कंयUक क˘Uôर कयरबSिय दयरा§Z॥ मगिU मं`यल महदय मार» की‹गेU । बगUि समीर ˜िाबिˇ सय„ ली‹गेU॥ .3॥ सयमन बराि सयर घान करि छागUीउ । बिंUप ¨Œरलि ¨रलि िहन महदयिागUीउ॥ मह» बिलôकि „» बôलि सयबानी । सेवगिंU सकल राम पिýय `ानी॥ .4॥

kahata dharama itihŒsa saprītī, bhayau bhoru nisi so sukha bītī. nitya nibŒhi bharata dou bhŒī, rŒma atri gura Œyasu pŒī.1. sahita samŒja sŒja saba sŒde ¡, cale rŒma bana a¢ana payŒde ¡. komala carana calata binu panahī¡, bhai mṛdu bhµumi sakuci mana manahī¡.2. kusa kaṁ¢aka kŒ ¡ karī¡ kurŒī¡, ka¢uka ka¢hora kubastu durŒī ¡. mahi mañjula mṛdu mŒraga kīnhe, bahata samīra tribidha sukha līnhe.3. sumana baraṣi sura ghana kari chŒhī¡, bi¢apa phµuli phali tṛna mṛdutŒhī ¡. mṛga biloki khaga boli subŒnī, sevahi ò sakala rŒma priya jŒnī.4.

दô0—सयलभ सि्ि सब पýाकहरिगयU राम कगUि `मयगUाि। राम पýान पिýय भरि कगय¡U यगU न गUô§ ब˙ि‚U बाि॥ 311॥

sulabha siddhi saba prŒkṛtahu rŒma kahata jamuhŒta, rŒma prŒna priya bharata kahu ¡ yaha na hoi baRi bŒta.311.

चौ0—०गिU बिˇि भरिय ¨िररि बन मागUीउ । नेमय पýेमय ल„ि मयनि सकयरचागUीउ॥ पय‹य `लाŸाय भŒमि बिभा»ा। „» मह» िLर िहन »िरि बन बा»ा॥ .1॥ चाLर बिचि˜ा पबि˜ा बिसेाी । बŒÛाि भरिय दिŽय सब दे„ी॥ सयनि मन मयदिि कगUि रिािरा“र । गेUिय नाम »यन पय‹य पýभा“र॥ .2॥ किगय¡U निम”ान किगय¡U पýनामा । किगय¡U बिलôकि मन ुभिरामा॥ किगय¡U बा˘िU मयनि ुायसय पार्§ । सयमिरि सीय सगिUि दô'U भार्§॥ .3॥ दे„ि सयभा'U सनेगयU सयसेवा । दे¤गU ुसीस मयदिि बनदेवा॥ ¨िरर¤गU »०¡ दिनय पगUर ुÉ‚Uार्§ । पýभय पद कमल बिलôक¤गU ुार्§॥ .4॥

ehi bidhi bharatu phirata bana mŒhī ¡, nemu premu lakhi muni sakucŒhī ¡. punya jalŒśraya bhµumi bibhŒgŒ, khaga mṛga taru tṛna giri bana bŒgŒ.1. cŒru bicitra pabitra biseṣī, bµujhata bharatu dibya saba dekhī. suni mana mudita kahata riṣirŒµu, hetu nŒma guna punya prabhŒµu.2. katahu¡ nimajjana katahu¡ pranŒmŒ, katahu¡ bilokata mana abhirŒmŒ. katahu¡ bai¢hi muni Œyasu pŒī, sumirata sīya sahita dou bhŒī.3. dekhi subhŒu sanehu su sevŒ, dehi ò asīsa mudita banadevŒ. phirahiò gae¡ dinu pahara aRhŒī, prabhu pada kamala bilokahi ò Œī.4.

दô0—दे„े थल िीरथ सकल भरि पा¡च दिन माÛा। कगUि सयनि गUरि गUर सय`सय »य'U दिवसय भ§ सा¡Ûा॥312॥

dekhe thala tīratha sakala bharata pŒ ¡ ca dina mŒjha, kahata sunata hari hara sujasu gayau divasu bhai sŒ¡ jha.312.

चौ0—भôर ‹गUा§ सबय `यरा समा`Œ । भरि भŒमिसयर िेरगयUिि रा`Œ॥ भल दिन ुा`य `ानि मन मागUीउ । रामय कहरपाल कगUि सकयरचागUीउ॥.1॥ »यर नहप भरि सभा ुवलôकी । सकयरचि राम ¨िररि ुवनि बिलôकी॥ सील सरागिU सभा सब सôची । कगय¡U न राम सम Sवामि स¡कôची॥.2॥ भरि सय`ान राम Lर„ दे„ी । 'U˘िU सपýेम ˇरि ˇीर बिसेाी॥ करि दं˙Uवि कगUि कर `ôरी । रा„ीउ नाथ सकल Lरचि मôरी॥ .3॥ मôगिU ल»ि सगेU'U सब¤गंU संिापŒ । बगयUि भा¡िि दय„य पावा ुापŒ॥ ुब »ôसा§¡ मôगिU दे'U र`ार्§ । सेवौउ ुवˇ ुवˇि भरि `ार्§॥ .4॥

bhora nhŒi sabu jurŒ samŒjµu, bharata bhµumisura terahuti rŒjµu. bhala dina Œju jŒni mana mŒhī ¡, rŒmu kṛpŒla kahata sakucŒhī ¡.1. gura nṛpa bharata sabhŒ avalokī, sakuci rŒma phiri avani bilokī. sīla sarŒhi sabhŒ saba socī, kahu ¡ na rŒma sama svŒmi sa ¡kocī.2. bharata sujŒna rŒma rukha dekhī, u¢hi saprema dhari dhīra biseṣī. kari daṁḍavata kahata kara jorī, rŒkhī ¡ nŒtha sakala ruci morī.3. mohi lagi saheu sabahiò santŒpµu, bahuta bhŒ ¡ ti dukhu pŒvŒ Œpµu. aba gosŒi ò mohi deu rajŒī, sevau ¡ avadha avadhi bhari jŒī.4.

दô0—`ेगिंU 'Uपाय पयनि पाय `नय दे„ा दीनदयाल। सô सि„ दे§ु ुवˇि ल»ि कôसलपाल कहरपाल॥ 313॥

jehiò upŒya puni pŒya janu dekhai dīnadayŒla, so sikha deia avadhi lagi kosalapŒla kṛpŒla.313.

चौ0—पयर`न परि`न पý`ा »ôसा§Z । सब सयचि सरस सनेग¡U स»ा§Z॥ रा'Uर बदि भल भव दय„ दागŒU । पýभय बिनय बादि परम पद लागŒU॥ .1॥ Sवामि सय`ानय `ानि सब गUी की । Lरचि लालसा रगUनि `न `ी की॥ पýनिपालय पालिगिU सब कागŒU । दे'U दयगŒU दिसि ुôर निबागŒU॥ .2॥ ुस मôगिU सब बिˇि भŒरि भरôसô । कि०¡ बिचाLर न सôचय „रô सô॥ ुारिि मôर नाथ कर छôगŒU । दयगय¡U मिलि की‹गU ÉUी˘यU गU˘िU मôगŒU॥.3॥ यगU ब˙‚U दôाय दŒरि करिSवामी ।ि`ि सकôच सि„§ु ुनय»ामी॥ भरि बि‹ाय सयनि सब¤गU पýसंसी । „ीर नीर बिबरन »िि गंUसी॥ .4॥

purajana parijana prajŒ gosŒī¡, saba suci sarasa saneha ¡ sagŒī ¡. rŒura badi bhala bhava dukha dŒhµu, prabhu binu bŒdi parama pada lŒhµu.1. svŒmi sujŒnu jŒni saba hī kī, ruci lŒlasŒ rahani jana jī kī. pranatapŒlu pŒlihi saba kŒhµu, deu duhµu disi ora nibŒhµu.2. asa mohi saba bidhi bhµuri bharoso, kie¡ bicŒru na socu kharo so. Œrati mora nŒtha kara chohµu, duhu ¡ mili kīnha ḍhī¢hu ha¢hi mohµu.3. yaha baRa doṣu dµuri kari svŒmī, taji sakoca sikhaia anugŒmī. bharata binaya suni sabahiò prasaṁsī, khīra nīra bibarana gati haṁsī.4.

दô0—दीनबंˇय सयनि बंˇय केर बचन दीन छलगUीन। देस काल ुवसर सरिस बôले रामय पýबीन॥ 314॥

dinabandhu suni bandhu ke bacana dīna chalahīna, desa kŒla avasara sarisa bole rŒmu prabīna.314. 634 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

चौ0—िाि ियगUारि मôरि परि`न की । ¤चिा »यरगिU नहपगिU घार बन की॥ माथे पर »यर मयनि मिथिलेसŒ । गUमगिU ियगUगिU सपनेगय¡U न कलेसŒ॥ .1॥ मôर ियगUार परम पयLरारथय ।Sवारथय सय`सय ˇरमय परमारथय॥ पििय ुायसय पालि¤गU दयगयU भा§Z । लôक बेद भल भŒप भला§Z॥ .2॥ »यLर पििय मािय Sवामि सि„ पालेउ । चलेगय¡U कयरम» प» पर¤गU न „ालेउ॥ ुस बिचारि सब सôच बिगUार्§ । पालगयU ुवˇ ुवˇि भरि `ार्§॥ .3॥ देसय कôसय परि`न परिवारूर । »यर पद र`¤गU ला» छLरभारूर॥ ियगU मयनि मािय सचिव सि„मानी ।पालेगयU पयगयUमि पý`ा र`ˇानी॥ .4॥

tŒta tumhŒri mori parijana kī, cintŒ gurahi nṛpahi ghara bana kī. mŒthe para gura muni mithilesµu, hamahi tumhahi sapanehu ¡ na kalesµu.1. mora tumhŒra parama puruṣŒrathu, svŒrathu sujasu dharamu paramŒrathu. pitu Œyasu pŒlihiò duhu bhŒī ¡, loka beda bhala bhµupa bhalŒī ¡.2. guru pitu mŒtu svŒmi sikha pŒle¡, calehu ¡ kumaga paga parahiò na khŒle¡. asa bicŒri saba soca bihŒī, pŒlahu avadha avadhi bhari jŒī.3. desu kosu parijana parivŒrµu, gura pada rajahi ò lŒga charubhŒrµu. tumha muni mŒtu saciva sikha mŒnī, pŒlehu puhumi prajŒ rajadhŒnī.4.

दô0 — मय„िुा मय„य सô ‘ागिU०े „ान पान कगय¡U ०क। पाल§ पôा§ सकल ु¡» ियलसी सगिUि बिबेक॥ 315॥

mukhiŒ mukhu so cŒhiai khŒna pŒna kahu ¡ eka, pŒlai poṣai sakala a ¡ga tulasī sahita bibeka.315.

चौ0—रा`ˇरम सरबसय ०िनôर्§ । `िमि मन माग¡U मनôरथ »ôर्§॥ बंˇय पýबôˇय की‹गU बगयU भा¡िी । बिनय ुˇार मन िôाय न सा¡िी॥ .1॥ भरि सील »यर सचिव समा`Œ । सकयरच सनेगU बिबस रघायरा`Œ॥ पýभय करि कहरपा पा¡वरीउ दी‹गUीउ । सादर भरि सीस ˇरि ली‹गUीउ॥ .2॥ चरनपी˘U कLरनानिˇान केर । `नय `य» `ामिक पý`ा पýान केर॥ संपयंU भरि सनेगU रिन केर । ुा„र `य» `नय `ीव `िन केर॥ .3॥ कयरल कपांU कर कयरसल करम केर । बिमल नयन सेवा सयˇरम केर॥ भरि मयदिि ुवलंब लगेU िेउ । ुस सय„ `स सिय रामय रगेU िेउ॥ .4॥

rŒjadharama sarabasu etanoī, jimi mana mŒha ¡ manoratha goī. bandhu prabodhu kīnha bahu bhŒ ¡ tī, binu adhŒra mana toṣu na sŒ ¡ tī.1. bharata sīla gura saciva samŒjµu, sakuca saneha bibasa raghurajµu. prabhu kari kṛpŒ pŒ¡ varī¡ dīnhī¡, sŒdara bharata sīsa dhari līnhī ¡.2. caranapī¢ha karunŒnidhŒna ke, janu juga jŒmika prajŒ prŒna ke. sampu¢a bharata saneha ratana ke, Œkhara juga janu jīva jatana ke.3. kula kapŒ¢a kara kusala karama ke, bimala nayana sevŒ sudharama ke. bharata mudita avalamba lahe te ¡, asa sukha jasa siya rŒmu rahe te ¡.4.

दô0 —मा»े'U बिदा पýनामय करि राम लि० 'Uर ला§। लô» 'UचांेU ुमरपिि कयरंिUल कयरुवसLर पा§॥ 316॥

mŒgeu bidŒ pranŒmu kari rŒma lie ura lŒi, loga ucŒ¢e amarapati ku¢ila kuavasaru pŒi.316.

चौ0—सô कयरचालि सब कग¡U भ§ नीकी । ुवˇि ुास सम `ीवनि `ी की॥ निLर ल„न सिय राम बियô»ा । गUगUरि मरि सब लô» कयररô»ा॥ .1॥ रामकहरपा¡ ुवरेUब सयˇारी । बिबयˇ ˇारि भ§ »यनद »ôगUारी॥ भेउंUि भय` भरि भा§ भरि सô । राम पýेम रसय कगिU न परि सô॥ .2॥ िन मन बचन 'Uम» ुनयरा»ा । ˇीर ˇयरंUˇर ˇीर`य ˆया»ा॥ बारि` लôचन मôचि बारी । दे„ि दसा सयर सभा दय„ारी॥ .3॥ मयनि»न »यर ˇयर ˇीर `नक से । ‚यान ुनल मन कसेउ कनक से॥ `े बिरंUचि निरलेप 'Uपा० । पदयम प˜ा `िमि `» `ल `ा०॥ .4॥

636 * ŚR’ RMACARITAMNASA* so kucŒli saba kaha¡ bhai nīkī, avadhi Œsa sama jīvani jī kī. nataru lakhana siya rŒma biy ogŒ, hahari marata saba loga kurogŒ.1. rŒmakṛpŒ¡ avareba sudhŒrī, bibudha dhŒri bhai gunada gohŒrī. bheṁ¢ata bhuja bhari bhŒi bharata so, rŒma prema rasu kahi na parata so.2. tana mana bacana umaga anurŒgŒ, dhīra dhurandhara dhīraju tyŒgŒ. bŒrija locana mocata bŒrī, dekhi dasŒ sura sabhŒ dukhŒrī.3. munigana gura dhura dhīra janaka se, gyŒna anala mana kase ¡ kanaka se. je birañci niralepa upŒe, paduma patra jimi jaga jala jŒe.4.

दô0— िे'U बिलôकि रघायबर भरि पýीिि ुनŒप ुपार। भ० म»न मन िन बचन सगिUि बिरा» बिचार॥ 317॥

teu biloki raghubara bharata prīti anµupa apŒra, bhae magana mana tana bacana sahita birŒga bicŒra.317.

चौ0—`गUा¡ `नक »यर »िि मिि भôरी । पýाकहरि पýीिि कगUि ब˙ि‚U „ôरी॥ बरनि रघायबर भरि बियô»Œ । सयनि क˘Uôर कबि `ानिगिU लô»Œ॥ .1॥ सô सकôच रसय ुकथ सयबानी । सम'U सनेगयU सयमिरि सकयरचानी॥ भेउंिU भरिय रघायबर समयÛा० । पयनि रिपयदवनय गUराि गिUय¡ ला०॥ .2॥ सेवक सचिव भरि Lर„ पार्§ । नि` नि` का` ल»े सब `ार्§॥ सयनि दाLरन दय„य दयगŒ¡Uसमा`ा। ल»े चलन केर सा`न सा`ा॥ .3॥ पýभय पद पदयम बंदि दô'U भार्§ । चले सीस ˇरि राम र`ार्§॥ मयनि िापस बनदेव निगUôरी । सब सनमानि बगUôरि बगUôरी॥ .4॥

jahŒ¡ janaka gura gati mati bhorī, prŒkṛta prīti kahata baRi khorī. baranata raghubara bharata biyogµu, suni ka¢hora kabi jŒnihi logµu.1. so sakoca rasu akatha subŒnī, samau sanehu sumiri sakucŒnī. bheṁ¢i bharatu raghubara samujhŒe, puni ripudavanu haraṣi hiya ¡ lŒe.2. sevaka saciva bharata rukha pŒī, nija nija kŒja lage saba jŒī. suni dŒruna dukhu duhµu¡ samŒjŒ, lage calana ke sŒjana sŒjŒ.3. prabhu pada paduma bandi dou bhŒī, cale sīsa dhari rŒma rajŒī. muni tŒpasa banadeva nihorī, saba sanamŒni bahori bahorī.4.

दô0—ल„नगिU भेउंिU पýनामय करि सिर ˇरि सिय पद ˇŒरि। चले सपýेम ुसीस सयनि सकल सयमं»ल मŒरि॥ 318॥

lakhanahi bhe¡¢i pranŒmu kari sira dhari siya pada dhµuri, cale saprema asīsa suni sakala sumaṅgala mµuri.318.

चौ0—सानय` राम नहपगिU सिर नार्§ । की‹िगU बगयUि बिˇि बिनय ब˙‚Uार्§॥ देव दया बस ब˙‚U दय„य पाय'U । सगिUि समा` कानन¤गU ुाय'U॥ .1॥ पयर प»य ˇारिु दे§ ुसीसा । की‹गU ˇीर ˇरि »वनय मगUीसा॥ मयनि मगिUदेव साˇय सनमाने । बिदा कि० गUरि गUर सम `ाने॥ .2॥ सासय समीप »० दô'U भार्§ । ¨िररेU बंदि प» ुासिा पार्§॥ कौसिक बामदेव `ाबाली । पयर`न परि`न सचिव सयचाली॥ .3॥ `था `ô»य करि बिनय पýनामा । बिदा कि० सब सानय` रामा॥ नारि पयLरा लघाय मŠय ब˙‚ेUरेU । सब सनमानि कहरपानिˇि ¨ेररेU॥ .4॥

sŒnuja rŒma nṛpahi sira nŒī, kīnhi bahuta bidhi binaya baRŒī. deva dayŒ basa baRa dukhu pŒyau, sahita samŒja kŒnanahi ò Œyau.1. 638 * ŚR’ RMACARITAMNASA* pura pagu dhŒria dei asīsŒ, kīnha dhīra dhari gavanu mahīsŒ. muni mahideva sŒdhu sanamŒne, bidŒ kie hari hara sama jŒne.2. sŒsu samīpa gae dou bhŒī, phire bandi paga Œsiṣa pŒī. kausika bŒmadeva jŒbŒlī, purajana parijana saciva sucŒlī.3. jathŒ jogu kari binaya pranŒmŒ, bidŒ kie saba sŒnuja rŒmŒ. nŒri puruṣa laghu madhya baRere, saba sanamŒni kṛpŒnidhi phere.4.

दô0—भरि मािय पद बंदि पýभय सयचि सनेग¡U मिलि भेउंिU। बिदा की‹गU स`ि पालकी सकयरच सôच सब मेंिU॥ 319॥

bharata mŒtu pada bandi prabhu suci saneha ¡ mili bhe¡¢i, bidŒ kīnha saji pŒlakī sakuca soca saba me¢i.319.

चौ0—परि`न मािय पििगिU मिलि सीिा । ¨िररी पýानपिýय पýेम पयनीिा॥ करि पýनामय भेउंUीउ सब सासŒ । पýीिि कगUि कबि गिUय¡ न गयUलासŒ॥.1॥ सयनि सि„ ुभिमि ुासिा पार्§ । रगUी सीय दयगयU पýीिि समार्§॥ रघायपिि पंयU पालकीउ म»ा§Z । करि पýबôˇय सब मािय चÉ‚Uा§Z॥ .2॥ बार बार गिUलि मिलि दयगयU भा§Z । सम सनेग¡U `ननी पगयं¡चा§Z॥ सा`ि बा`ि »` बागUन नाना । भरि भŒप दल की‹गU पयाना॥ .3॥ NUदय¡ रामय सिय ल„न समेिा । चले `ा¤गU सब लô» ुचेिा॥ बसगU बा`ि »` पसय गिUय¡ गUारेउU । चले `ा¤गU परबस मन मारेउU॥ .4॥

parijana mŒtu pitahi mili sītŒ, phirī prŒnapriya prema punītŒ. kari pranŒmu bhe¡¢ī¡ saba sŒsµu, prīti kahata kabi hiya ¡ na hulŒsµu.1. suni sikha abhimata Œsiṣa pŒī, rahī sīya duhu prīti samŒī. raghupati pa¢u pŒlakī¡ magŒī¡, kari prabodhu saba mŒtu caRhŒī ¡.2. bŒra bŒra hili mili duhu bhŒī ¡, sama saneha ¡ jananī pahu ¡cŒī¡. sŒji bŒji gaja bŒhana nŒnŒ, bharata bhµupa dala kīnha payŒnŒ.3. hṛdaya¡ rŒmu siya lakhana sametŒ, cale jŒhi ò saba loga acetŒ. basaha bŒji gaja pasu hiya ¡ hŒre¡, cale jŒhi ò parabasa mana mŒre ¡.4.

दô0—»यर »यरििय पद बंदि पýभय सीिा ल„न समेि। ¨िररेU गUरा बिसमय सगिUि ुा० परन निकेरि॥ 320॥

gura guratiya pada bandi prabhu sītŒ lakhana sameta, phire haraṣa bisamaya sahita Œe parana niketa.320.

चौ0—बिदा की‹गU सनमानि निादŒ । चले'U NUदय¡ ब˙‚U बिरगU बिादŒ॥ कôल किराि भि¸ल बनचारी । ¨ेररेU ¨िररेU `ôगUारि `ôगUारी॥ .1॥ पýभय सिय ल„न बा˘िU बंU छागUीउ । पिýय परि`न बियô» बिल„ागUीउ॥ भरि सनेगU सयभा'U सयबानी । पिýया ुनय` सन कगUि ब„ानी॥ .2॥ पýीिि पýिीिि बचन मन करनी । Ÿाीमय„ राम पýेम बस बरनी॥ िेगिU ुवसर „» मह» `ल मीना ।चि˜ाकŒरंU चर ुचर मलीना॥ .3॥ बिबयˇ बिलôकि दसा रघायबर की । बराि सयमन कगिU »िि घार घार की॥ पýभय पýनामय करि दी‹गU भरôसô । चले मयदिि मन ˙Uर न „रô सô॥ .4॥

bidŒ kīnha sanamŒni niṣŒdµu, caleu hṛdaya ¡ baRa biraha biṣŒdµu. kola kirŒta bhilla banacŒrī, phere phire johŒri johŒrī.1. prabhu siya lakhana bai¢hi ba¢a chŒhī¡, priya parijana biyoga bilakhŒhī ¡. bharata saneha subhŒu subŒnī, priyŒ anuja sana kahata bakhŒnī.2. prīti pratīti bacana mana karanī, śrīmukha rŒma prema basa baranī. tehi avasara khaga mṛga jala mīnŒ, citrakµu¢a cara acara malīnŒ.3. bibudha biloki dasŒ raghubara kī, baraṣi sumana kahi gati ghara ghara kī. prabhu pranŒmu kari dīnha bharoso, cale mudita mana ḍara na kharo so.4.

दô0—सानय` सीय समेि पýभय रा`ि परन कयरंUीर। भ»िि ‚यानय बारा‚य `नय सôगUि ˇरेउU सरीर॥ 321॥

sŒnuja sīya sameta prabhu rŒjata parana ku¢īra, bhagati gyŒnu bairŒgya janu sohata dhare ¡ sarīra.321.

चौ0—मयनि मगिUसयर »यर भरि भयुालŒ । राम बिरग¡U सबय सा`य बिगUालŒ॥ पýभय »यन »ýाम »नि मन मागUीउ । सब चयपचाप चले म» `ागUीउ॥ .1॥ `मयना 'Uिरि पार सबय भय“र । सô बासLर बिनय भô`न »य“र॥ 'Uिरि देवसरि दŒसर बासŒ । रामस„ा¡ सब की‹गU सयपासŒ॥ .2॥ सर्§ 'Uिरि »ôमिीउ नगUा० । चौथेउ दिवस ुवˇपयर ुा०॥ `नकयर रगेU पयर बासर चारी। रा` का` सब सा` स¡भारी॥ .3॥ सौउपि सचिव »यर भरिगिU रा`Œ । िेरगयUिि चले सा`ि सबय सा`Œ॥ न»र नारि नर »यर सि„ मानी । बसे सय„ेन राम र`ˇानी॥ .4॥

muni mahisura gura bharata bhuŒlµu, rŒma biraha ¡ sabu sŒju bihŒlµu. prabhu guna grŒma ganata mana mŒhī¡, saba cupacŒpa cale maga jŒhī ¡.1. jamunŒ utari pŒra sabu bhayaµu, so bŒsaru binu bhojana gayaµu. utari devasari dµusara bŒsµu, rŒmasakhŒ¡ saba kīnha supŒsµu.2. saī utari gomatī ¡ nahŒe, cauthe¡ divasa avadhapura Œe. janaku rahe pura bŒsara cŒrī, rŒja kŒja saba sŒja sa ¡ bhŒrī.3. sau¡ pi saciva gura bharatahi rŒjµu, terahuti cale sŒji sabu sŒjµu. nagara nŒri nara gura sikha mŒnī, base sukhena rŒma rajadhŒnī.4.

दô0—राम दरस ल»ि लô» सब करि नेम 'Uपबास। ि`ि ि`ि भŒान भô» सय„ `िुि ुवˇि कीउ ुास॥ 322॥

rŒma darasa lagi loga saba karata nema upabŒsa, taji taji bhµuṣana bhoga sukha jiata avadhi kī ¡ Œsa.322.

चौ0—सचिव सयसेवक भरि पýबôˇे । नि` नि` का` पा§ सि„ ुôˇे॥ पयनि सि„ दी‹िगU बôलि लघाय भार्§ । सौउपी सकल मािय सेवकार्§॥ .1॥ भŒसयर बôलि भरि कर `ôरेU । करि पýनाम बय बिनय निगUôरेU॥ “¡रच नीच कार`य भल पôचŒ । ुायसय देब न करब स¡कôचŒ॥ .2॥ परि`न पयर`न पý`ा बôला० । समाˇानय करि सयबस बसा०॥ सानय` »े »यर »ेग¡U बगUôरी । करि दं˙Uवि कगUि कर `ôरी॥ 3॥ ुायसय गUô§ ि रगUौउ सनेमा । बôले मयनि िन पयलकि सपेमा॥ समयÛाब कगUब करब ियगU `ôर्§ । ˇरम साLर `» गUô§गिU सôर्§॥ .4॥

saciva susevaka bharata prabodhe, nija nija kŒja pŒi sikha odhe. puni sikha dīnhi boli laghu bhŒī, sau ¡pī sakala mŒtu sevakŒī.1. bhµusura boli bharata kara jore, kari pranŒma baya binaya nihore. µu¡ ca nīca kŒraju bhala pocµu, Œyasu deba na karaba sa ¡ kocµu.2. parijana purajana prajŒ bolŒe, samŒdhŒnu kari subasa basŒe. sŒnuja ge gura geha¡ bahorī, kari daṁḍavata kahata kara jorī.3. Œyasu hoi ta rahau¡ sanemŒ, bole muni tana pulaki sapemŒ. samujhaba kahaba karaba tumha joī, dharama sŒru jaga hoihi soī.4.

दô0—सयनि सि„ पा§ ुसीस ब˙ि‚U »नक बôलि दिनय साˇि। ¤सघासन पýभय पादयका बा˘UारेU निLरपाˇि॥ 323॥

suni sikha pŒi asīsa baRi ganaka boli dinu sŒdhi, siṅghŒsana prabhu pŒdukŒ bai¢hŒre nirupŒdhi.233.

चौ0—राम मािय »यर पद सिLर नार्§ । पýभय पद पी˘U र`ायसय पार्§॥ नंदि»ाव¡ करि परन कयरंUीरा । की‹गU निवासय ˇरम ˇयर ˇीरा॥ .1॥ `ंUा`ŒंU सिर U मयनिपंU ˇारी । मगिU „नि कयरस सा¡थरी स¡वारी॥ ुसन बसन बासन बýि नेमा । करि क˘िUन रिाि ˇरम सपýेमा॥ .2॥ भŒान बसन भô» सय„ भŒरी । मन िन बचन ि`े ििन िŒरी॥ ुवˇ रा`य सयर रा`य सिगUार्§ । दसरथ ˇनय सयनि ˇनदय ल`ार्§॥ .3॥ िे¤गंU पयर बसि भरि बिनय रा»ा । चंचरीक `िमि चंपक बा»ा॥ रमा बिलासय राम ुनयरा»ी । ि`ि बमन `िमि `न ब˙‚Uभा»ी॥ .4॥

rŒma mŒtu gura pada siru nŒī, prabhu pada pī¢ha rajŒyasu pŒī. nandigŒva ¡ kari parana ku¢īrŒ, kīnha nivŒsu dharama dhura dhīrŒ.1. ja¢Œjµu¢a sira munipa¢a dhŒrī, mahi khani kusa sŒ ¡ tharī sa ¡vŒrī. asana basana bŒsana brata nemŒ, karata ka¢hina riṣi dharama sapremŒ.2. bhµuṣana basana bhoga sukha bhµurī, mana tana bacana taje tina tµurī. avadha rŒju sura rŒju sihŒī, dasaratha dhanu suni dhanadu lajŒī.3. tehi ò pura basata bharata binu rŒgŒ, cañcarīka jimi campaka bŒgŒ. ramŒ bilŒsu rŒma anurŒgī, tajata bamana jimi jana baRabhŒgī.4.

दô0—राम पेम भा`न भरिय ब˙‚ेU न ०¤गU करिŒिि। चािक गंUस सरागिUुि ंेउUक बिबेक बिभŒिि॥ 324॥

rŒma pema bhŒjana bharatu baRe na ehi ò karatµuti, cŒtaka haṁsa sarŒhiata ¢eṅka bibeka bibhµuti.324.

चौ0—देगU दिनग¡यU दिन दŒबरि गUôर्§ । घांU§ िे`य बलय मय„ छबि सôर्§॥ निि नव राम पýेम पनय पीना । बÉ‚Uि ˇरम दलय मनय न मलीना॥ .1॥ `िमि `लय निघांUि सरद पýकासे । बिलसि बेिस बन` बिकासे॥ सम दम सं`म नियम 'Uपासा । न„ि भरि गिUय बिमल ुकासा॥ .2॥ ˇýयव बिSवासय ुवˇि राका सी । Sवामि सयरिि सयरबीथि बिकासी॥ राम पेम बिˇय ुचल ुदôा । सगिUि समा` सôगU निि चô„ा॥ .3॥ भरि रगUनि समयÛानि करिŒिी । भ»िि बिरिि »यन बिमल बिभŒिी॥ बरनि सकल सयकबि सकयरचागUीउ । सेस »नेस »िरा »मय नागUीउ॥ .4॥

deha dinahu ¡ dina dµubari hoī, gha¢ai teju balu mukha chabi soī. nita nava rŒma prema panu pīnŒ, baRhata dharama dalu manu na malīnŒ.1. jimi jalu nigha¢ata sarada prakŒse, bilasata betasa banaja bikŒse. sama dama sañjama niyama upŒsŒ, nakhata bharata hiya bimala akŒsŒ.2. dhruva bisvŒsu avadhi rŒkŒ sī, svŒmi surati surabīthi bikŒsī. rŒma pema bidhu acala adoṣŒ, sahita samŒja soha nita cokhŒ.3. bharata rahani samujhani karatµutī, bhagati birati guna bimala bibhµutī. baranata sakala sukabi sakucŒhī¡, sesa ganesa girŒ gamu nŒhī ¡.4.

दô0—निि पŒ`ि पýभय पा¡वरी पýीिि न NUदय¡ समािि। मा»ि मा»ि ुायसय करि रा` का` बगयU भा¡िि॥ 325॥

nita pµujata prabhu pŒ ¡varī prīti na hṛdaya ¡ samŒti, mŒgi mŒgi Œyasu karata rŒja kŒja bahu bhŒ ¡ ti.325. 644 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

चौ0—पयलक »ाि गिUय¡ सिय रघायबीरूर । `ीगU नामय `प लôचन नीरूर॥ ल„न राम सिय कानन बसगUीउ । भरिय भवन बसि िप िनय कसगUीउ॥.1॥ दô'U दिसि समयÛिा कगUि सबय लô»Œ । सब बिˇि भरि सरागUन `ô»Œ॥ सयनि बýि नेम साˇय सकयरचागUीउ । दे„ि दसा मयनिरा` ल`ागUीउ॥ .2॥ परम पयनीि भरि ुाचरनŒ । मˇयर मं`य मयद मं»ल करनŒ॥ गUरन क˘िUन कलि कलया कलेसŒ । मगUामôगU निसि दलन दिनेसŒ॥ .3॥ पाप पयं` कयंर`र मह»रा`Œ । समन सकल संिाप समा`Œ॥ `न रंU`न भं`न भव भारूर । राम सनेगU सयˇाकर सारूर॥ .4॥

pulaka gŒta hiya¡ siya raghubīrµu, jīha nŒmu japa locana nīrµu. lakhana rŒma siya kŒnana basahī¡, bharatu bhavana basi tapa tanu kasahī¡.1. dou disi samujhi kahata sabu logµu, saba bidhi bharata sarŒhana jogµu. suni brata nema sŒdhu sakucŒhī¡, dekhi dasŒ munirŒja lajŒhī ¡.2. parama punīta bharata Œcaranµu, madhura mañju muda maṅgala karanµu. harana ka¢hina kali kaluṣa kalesµu, mahŒmoha nisi dalana dinesµu.3. pŒpa puñja kuñjara mṛgarŒjµu, samana sakala santŒpa samŒjµu. jana rañjana bhañjana bhava bhŒrµu, rŒma saneha sudhŒkara sŒrµu.4.

छंU0—सिय राम पýेम पियŒा पŒरन गUôि `नमय न भरि कô। मयनि मन ु»म `म नियम सम दम बिाम बýि ुाचरि कô॥ दय„ दागU दारिद दंभ दŒान सय`स मिस ुपगUरि कô। कलिकाल ियलसी से स˘U‹िगU गU˘िU राम सनमय„ करि कô॥

Chaṁ.: siya rŒma prema piyµuṣa pµurana hota janamu na bharata ko, muni mana agama jama niyama sama dama biṣama brata Œcarata ko. dukha dŒha dŒrida dambha dµuṣana sujasa misa apaharata ko, kalikŒla tulasī se sa¢hanhi ha¢hi rŒma sanamukha karata ko.

mििीयः सôपानः समा#ः।

iti śrīmadrŒmacaritamŒmase sakala kalikaluṣavidhvaṁsane dvitīya‹ sopŒna‹ samŒpta‹.

ु˜िाकेर ुििथि करि पŒ`ा कगिU बचन सयगUा० । दि० मŒल ¨रल पýभय मन भा०॥

œ Śrī RŒmacaritamŒnasa