बालकाण्ड

वर्णानामर्थसंघानां रसानां छ‹दसामपि। मङ्गलानां च कर्žारौ व‹दे वाणीविनायकौ॥ 1॥

varṇŒnŒmarthasaṅghŒnŒṁ rasŒnŒṁ chandasŒmapi, ma˘galŒnŒṁ ca karttŒrau vande vŒṇīvinŒyakau.1.

भवानीश्ाV्Uरौ व‹दे Ÿा्ावि्वासरूरपिणाौ। यायां विना न पश्य‹िि सि्ाः Sवा‹िःSथमी्वरम÷॥ 2॥

bhavŒnīśa˘karau vande śraddhŒviśvŒsarµupiṇau, yŒbhyŒṁ vinŒ na paśyanti siddhŒ‹ svŒnta‹sthamīśvaram.2.

व‹दे बôˇमयं निˆयं »यLंर श्ाV्Uररूरपिणाम÷। यमाŸिािô गिU वकýरôøपि च‹…ýः सर्व˜ा व‹lिे॥ 3॥

vande bodhamayaṁ nityaṁ guruṁ śa˘kararµupiṇam, yamŒśrito hi vakro’pi candra‹ sarvatra vandyate.3.

सीिाराम»यणा»ýामपयणयारणयविगUारिणाौ । व‹दे विश्ाय्वि™ानौ कवी्वरकपी्वरौ॥ 4॥

sītŒrŒmaguṇagrŒmapuṇyŒraṇyavihŒriṇau , vande viśuddhavijñŒnau kavīśvarakapīśvarau.4. 2 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

'UjवSिथििसंगUारकारिणीउ Äलेश्ागUारिणीम÷। सर्वŸोयSकरीउ सीिां निôøगंU रामव¸लभाम÷॥ 5॥

udbhavasthitisaṁhŒrakŒriṇīṁ kleśahŒriṇīm, sarvaśreyaskarīṁ sītŒṁ nato’haṁ rŒmavallabhŒm.5.

य‹मायावश्ावížा वि्वम„िलं बýrा्ादिदेवासयरा यˆसžवादमहाव भािि सकलं र”ाौ यथागेUभर्ýमः। यˆपादŒलवमेकमेव गिU भवाभôŠोSिििीर्ाविां व‹देøगंU िमश्ोाकारणापरंU रामायमीश्ां गUरिम÷॥ 6॥

yanmŒyŒvaśavartti viśvamakhilaṁ brahmŒdidevŒsurŒ yatsattvŒdamṛṣaiva bhŒti sakalaṁ rajjau yathŒherbhrama‹, yatpŒdaplavamekameva hi bhavŒmbhodhestitīrṣŒvatŒṁ vande’haṁ tamaśeṣakŒraṇaparaṁ rŒmŒkhyamīśaṁ harim.6.

नानापयराणानि»मा»मसमिं यद÷ रामायणो नि»दििं ‘रचिद‹यिôøपि। Sवा‹िःसय„ाय ियलसी रघायनाथ»ाथाभाानिब‹ˇमििम†`यलमािनôिि ॥ 7॥

nŒnŒpurŒṇanigamŒgamasammataṁ yad rŒmŒyaṇe nigaditaṁ kvacidanyato’pi, svŒnta‹sukhŒya tulasī raghunŒthagŒthŒ bhŒṣŒnibandhamatimañjulamŒtanoti.7.

सो0—`ô सयमिरि सिˇि गUô§ »न नायक करिबर बदन। कर'U ुनय»ýगU सô§ बय्ि रासि सयभ »यन सदन॥ 1॥

jo sumirata sidhi hoi gana nŒyaka karibara badana, karau anugraha soi buddhi rŒsi subha guna sadana.1.

मŒक गUô§ बाचाल पं»य चÉ‚U§ »िरिबर »गUन। `ासय कहरपा¡ सô दयाल …ýव'U सकल कलि मल दगUन॥ 2॥

mµµuka hoi bŒcŒla paṅgu caRhai giribara gahana, jŒsu kṛpŒ ¡ so dayŒla dravau sakala kali mala dahana.2.

नील सरôLरगU Sयाम िLरन ुLरन बारि` नयन। कर'U सô मम 'Uर ˇाम सदा छीरसा»र सयन॥ 3॥

nīla saroruha syŒma taruna aruna bŒrija nayana, karau so mama ura dhŒma sadŒ chīrasŒgara sayana.3.

कयंरद §ंदय सम देगU 'Uमा रमन कLरना ुयन। `ागिU दीन पर नेगU कर'U कहरपा मर्दन मयन॥ 4॥

kunda indu sama deha umŒ ramana karunŒ ayana, jŒhi dīna para neha karau kṛpŒ mardana mayana.4.

बंद'¡ »यLर पद कंर` कहरपा सिंˇय नररूरप गUरि। मगUामôगU िम पयं` `ासय बचन रबि कर निकर॥ 5॥

bandau ¡ guru pada kañja kṛpŒ sindhu nararµupa hari, mahŒmoha tama puñja jŒsu bacana rabi kara nikara.5.

चौ0—बंद'¡U »यLर पद पदयम परा»ा । सयLरचि सयबास सरस ुनयरा»ा॥ ुमिु मŒरिमय चŒरन चारूर । समन सकल भव Lर` परिवारूर॥ 1॥ सयकहरिि संभय िन बिमल बिभŒिी । मं`यल मं»ल मôद पýसŒिी॥ `न मन मं`य मयकयरर मल गUरनी । कि०¡ ििलक »यन »न बस करनी॥ 2॥ Ÿाी»यर पद न„ मनि »न `ôिी। सयमिरि दिŽय दहcिंU गिUय¡ गUôिी॥ दलन मôगU िम सô सपýकासŒ । ब˙‚ेU भा» 'Uर ुाव§ `ासŒ॥ 3॥ 'UघारगिंU बिमल बिलôचन गUी केर । मिंगिंU दôा दय„ भव र`नी केर॥ सŒÛागिUं राम चरिि मनि मानिक । »यपयि पý»ंU `ग¡U `ô `ेगिU „ानिक॥ 4॥

4 * ŚR’ RMACARITAMNASA* banda~~u . guru pada paduma parŒgŒ, suruci subŒsa sarasa anurŒgŒ. amia mµurimaya cµurana cŒrµu, samana sakala bhava ruja parivŒrµu.1. sukṛti sambhu tana bimala bibhµutī, mañjula maṅgala moda prasµutī. jana mana mañju mukura mala haranī, ki~e . tilaka guna gana basa karanī.2. śrīgura pada nakha mani gana jotī, sumirata dibya dṛṣ¢i hiya ¡ hotī. dalana moha tama so saprakŒsµu, baRe bhŒga ura Œvai jŒsµu.3. ugharahiò bimala bilocana hī ke, mi¢ahi ò doṣa dukha bhava rajanī ke. sµujhahiò rŒma carita mani mŒnika, guputa praga¢a jaha ¡ jo jehi khŒnika.4.

दô0—`था सयुं`न ुं`ि दह» साˇक सि् सय`ान। कौियक दे„ि साल बन भŒिल भŒरि निˇान॥ 1॥

jathŒ suañjana añji dṛga sŒdhaka siddha sujŒna, kautuka dekhata saila bana bhµutala bhµuri nidhŒna.1.

चौ0—»यLर पद र` महदय मं`यल ुं`न । नयन ुमिु दह» दôा बिभं`न॥ िेगिं करि बिमल बिबेक बिलôचन । बरन'¡U राम चरिि भव मôचन॥ 1॥ बंद'¡ पýथम मगUीसयर चरना । मôगU `निि संसय सब गUरना॥ सय`न समा` सकल »यन „ानी । कर'¡U पýनाम सपýेम सयबानी॥ 2॥ साˇय चरिि सयभ चरिि कपासŒ । निरस बिसद »यनमय ¨रल `ासŒ॥ `ô सगि U दय„ परछि…ý दयरावा । बंदनीय `े¤गU `» `स पावा॥ 3॥ मयद मं»लमय संि समा`Œ । `ô `» `ं»म िीरथरा`Œ॥ राम भQिर `ग¡U सयरसरि ˇारा । सरस§ बýrा् बिचार पýचारा॥ 4॥ बिˇि निोˇमय कलि मल गUरनी । करम कथा रबिनंदनि बरनी॥ गUरि गUर कथा बिरा`िि बेनी । सयनि सकल मयद मं»ल देनी॥ 5॥ बंयU बिSवास ुचल नि` ˇरमा । िीरथरा` समा` सयकरमा॥ सबगिU सयलभ सब दिन सब देसा । सेवि सादर समन कलेसा॥ 6॥ ुकथ ुलौकिक िीरथरा“र । दे§ सl ¨रल पý»ंU पýभा“र॥ 7॥

guru pada raja mṛdu mañjula añjana, nayana amia dṛga doṣa bibhañjana. tehiò kari bimala bibeka bilocana, baranau ¡ rŒma carita bhava mocana.1. banda~~u . prathama mahīsura caranŒ, moha janita saṁsaya saba haranŒ. sujana samŒja sakala guna khŒnī, karau¡ pranŒma saprema subŒnī.2. sŒdhu carita subha carita kapŒsµu, nirasa bisada gunamaya phala jŒsµu. jo sahi dukha parachidra durŒvŒ, bandanīya jehi ò jaga jasa pŒvŒ.3. muda maṅgalamaya santa samŒjµu, jo jaga jaṅgama tīratharŒjµu. rŒma bhakti jaha¡ surasari dhŒrŒ, sarasai brahma bicŒra pracŒrŒ.4. bidhi niṣedhamaya kali mala haranī, karama kathŒ rabinandani baranī. hari hara kathŒ birŒjati benī, sunata sakala muda maṅgala denī.5. ba¢u bisvŒsa acala nija dharamŒ, tīratharŒja samŒja sukaramŒ. sabahi sulabha saba dina saba desŒ, sevata sŒdara samana kalesŒ.6. akatha alaukika tīratharŒµu, dei sadya phala praga¢a prabhŒµu.7.

चौ0—म”ान ¨रल पे„िु ििकाला । काक गUô¤गU पिक बक'U मराला॥ सयनि ुाचर` कराU `नि कôर्§ । सिसं»िि मगिUमा न¤गU »ôर्§॥ 1॥ बालमीक नारद घांU`ôनी । नि` नि` मय„नि कगUी नि` गUôनी॥ `लचर थलचर नभचर नाना । `े `˙‚U चेिन `ीव `गUाना॥ 2॥ मिि कीरिि »िि भŒिि भलार्§ । `ब `े¤गU `िन `गUा¡ `े¤गU पार्§॥ सô `ानब सिसं» पýभा“र । लôकग¡Uय बेद न ुान 'Uपा“र॥ 3॥ बिनय सिसं» बिबेक न गUôर्§ । राम कहरपा बिनय सयलभ न सôर्§॥ सिसं»ि मयद मं»ल मŒला । सô§ ¨रल सिˇि सब साˇन ¨Œरला॥ 4॥ स˘U सयˇर¤गU सिसं»िि पार्§ । पारस परस कयरˇाि सयगUार्§॥ बिˇि बस सय`न कयरसं»ि परगUीउ । ¨रनि मनि सम नि` »यन ुनयसरगUीउ॥ 5॥ बिˇि गUरि गUर कबि कôबिद बानी । कगUि साˇय मगिUमा सकयरचानी॥ सô मô सन कगिU `ाि न कारसेउ । साक बनिक मनि »यन »न `ासेउ॥ 6॥

majjana phala pekhia tatakŒlŒ, kŒka hohi ò pika bakau marŒlŒ. suni Œcaraja karai jani koī, satasaṅgati mahimŒ nahi ò goī.1. bŒlamīka nŒrada gha¢ajonī, nija nija mukhani kahī nija honī. jalacara thalacara nabhacara nŒnŒ, je jaRa cetana jīva jahŒnŒ.2. mati kīrati gati bhµuti bhalŒī, jaba jehi ò jatana jahŒ ¡ jehi ò pŒī. so jŒnaba satasaṅga prabhŒµu, lokahu¡ beda na Œna upŒµu.3. binu satasaṅga bibeka na hoī, rŒma kṛpŒ binu sulabha na soī. satasaṅgata muda maṅgala mµulŒ, soi phala sidhi saba sŒdhana phµulŒ.4. sa¢ha sudharahi ò satasaṅgati pŒī, pŒrasa parasa kudhŒta suhŒī. bidhi basa sujana kusaṅgata parahī¡, phani mani sama nija guna anusarahī¡.5. bidhi hari hara kabi kobida bŒnī, kahata sŒdhu mahimŒ sakucŒnī. so mo sana kahi jŒta na kaise ¡ , sŒka banika mani guna gana jaise ¡.6.

चौ0—बगयUरि बंदि „ल »न सििभा०¡ । `े बिनय का` दागिनेगयU बा०¡॥ पर गिUि गUानि लाभ `ि‹गU केररेउU । 'U`रेउU गUरा बिाद बसेरेउU॥ 1॥ गUरि गUर `स राकेरस रागयU से । पर ुका` भंU सगUसबागयU से॥ `े पर दôा ल„¤गU सगUसा„ी । पर गिUि घाहि `ि‹गU केर मन मा„ी॥ 2॥ िे` कहरसानय रôा मगिUोसा । ुघा ुव»यन ˇन ˇनी ˇनेसा॥ 'Uदय केरि सम गिUि सबगUी केर । कयंरभकरन सम सôवि नीकेर॥ 3॥ पर ुका`य ल»िU िनय परिगUरगUीउ । `िमि गिUम 'Uपल कहराी दलि »रगUीउ॥ बंद'¡U „ल `स सेा सरôा । सगUस बदन बरन§ पर दôा॥ 4॥ पयनि पýनव'¡U पहथयरा` समाना । पर ुघा सयन§ सगUस दस काना॥ बगयUरि सकýर सम बिनव'¡U िेगUी । संिि सयरानीक गिUि `ेगUी॥ 5॥ बचन ब ाý `ेगिU सदा पिुारा । सगUस नयन पर दôा निगUारा॥ 6॥

8 * ŚR’ RMACARITAMNASA* bahuri bandi khala gana satibhŒe¡ , je binu kŒja dŒhinehu bŒe ¡. para hita hŒni lŒbha jinha kere ¡, ujare ¡ haraṣa biṣŒda basere ¡ .1. hari hara jasa rŒkesa rŒhu se, para akŒja bha¢a sahasabŒhu se. je para doṣa lakhahi ò sahasŒkhī, para hita ghṛta jinha ke mana mŒkhī.2. teja kṛsŒnu roṣa mah iṣesŒ, agha avaguna dhana dhanī dhanesŒ. udaya keta sama hita sabahī ke, kumbhakarana sama sovata nīke.3. para akŒju lagi tanu pariharahī¡, jimi hima upala kṛṣī dali garahī ¡. bandau ¡ khala jasa seṣa saroṣŒ, sahasa badana baranai para doṣŒ.4. puni pranavau¡ pṛthurŒja samŒnŒ, para agha sunai sahasa dasa kŒnŒ. bahuri sakra sama binavau¡ tehī, santata surŒnīka hita jehī.5. bacana bajra jehi sadŒ piŒrŒ, sahasa nayana para doṣa nihŒrŒ.6.

चौ0—माउ ुपनी दिसि की‹गU निगUôरा । िि‹गU नि` ुôर न ला'Uब भôरा॥ बायस पलिु¤गU ुिि ुनयरा»ा । गUô¤गU निरामिा कबगय¡UU कि का»ा॥ 1॥ बंद'¡U संि ुस”ान चरना । दय„पýद 'Uभय बीच कछयU बरना॥ बिछयUरि ०क पýान गUरि लेगUीउ । मिलि ०क दय„ दाLरन देगUीउ॥ 2॥ 'Uप`¤गU ०क सं» `» मागUीउ । `ल` `ôउक `िमि »यन बिल»ागUीउ॥ सयˇा सयरा सम साˇय ुसाˇŒ । `नक ०क `» `लˇि ु»ाˇŒ॥ 3॥ भल ुनभल नि` नि` करिŒिी । लगUि सय`स ुपलôक बिभŒिी॥ सयˇा सयˇाकर सयरसरि साˇŒ । »रल ुनल कलिमल सरि ŽयाˇŒ॥ 4॥ »यन ुव»यन `ानि सब कôर्§ । `ô `ेगिU भाव नीक िेगिU सôर्§॥ 5॥

maiò apanī disi kīnha nihorŒ, tinha nija ora na lŒuba bhorŒ. bŒyasa paliahiò ati anurŒgŒ, hohiò nirŒmiṣa kabahu ¡ ki kŒgŒ.1. bandau ¡ santa asajjana caranŒ, dukhaprada ubhaya bīca kachu baranŒ. bichurata eka prŒna hari lehī ¡, milata eka dukha dŒruna dehī ¡.2. upajahiò eka saṅga jaga mŒhī ¡, jalaja joṅka jimi guna bilagŒhī ¡. sudhŒ surŒ sama sŒdhu asŒdhµu, janaka eka jaga jaladhi agŒdhµu.3. bhala anabhala nija nija karatµutī, lahata sujasa apaloka bibhµutī. sudhŒ sudhŒkara surasari sŒdhµu, garala anala kalimala sari byŒdhµu.4. guna avaguna jŒnata saba koī, jo jehi bhŒva nīka tehi soī.5.

चौ0—„ल ुघा ु»यन साˇय »यन»ागUा । 'Uभय ुपार 'Uदˇि ुव»ागUा॥ िेगिU िेउ कछयU »यन दôाब„ाने । सं»ýगU ˆया» न बिनय पगिUचाने॥ 1॥ भले'U पôच सब बिˇि 'Uप`ा० । »नि »यन दôा बेद बिल»ा०॥ कगU¤गU बेद §ििगUास पयराना । बिˇि पýपंचय »यन ुव»यन साना॥ 2॥ दय„ सय„ पाप पय‹य दिन रािी । साˇय ुसाˇय सय`ािि कयर`ािी॥ दानव देव “¡रच ुLर नीचŒ । ुमिु सय`ीवनय मागयULर मीचŒ॥ 3॥ माया बýrा् `ीव `»दीसा । ल‘िछ ुल‘िछ रंUक ुवनीसा॥ कासी म» सयरसरि कýरमनासा । मLर मारव मगिUदेव »वासा॥ 4॥ सर» नरक ुनयरा» बिरा»ा । नि»मा»म »यन दôा बिभा»ा॥ 5॥

khala agha aguna sŒdhu guna gŒhŒ, ubhaya apŒra udadhi avagŒhŒ. tehi te ¡ kachu guna doṣa bakhŒne, saṅgraha tyŒga na binu pahicŒne.1. bhaleu poca saba bidhi upajŒe, gani guna doṣa beda bilagŒe. kahahiò beda itihŒsa purŒnŒ, bidhi prapañcu guna avaguna sŒnŒ.2. dukha sukha pŒpa punya dina rŒtī, sŒdhu asŒdhu sujŒti kujŒtī. dŒnava deva µu¡ca aru nīcµu, amia sujīvanu mŒhuru mīcµu.3. mŒyŒ brahma jīva jagadīsŒ, lacchi alacchi raṅka avanīsŒ. kŒsī maga surasari kramanŒsŒ, maru mŒrava mahideva gavŒsŒ.4. saraga naraka anurŒga birŒgŒ, nigamŒgama guna doṣa bibhŒgŒ.5.

चौ0—ुस बिबेक `ब दे§ बिˇािा । िब ि`ि दôा »यन¤गU मनय रािा॥ काल सयभा'U करम बरिुा§Z । भले'U पýकहरिि बस चयक§ भला§Z॥ 1॥ सô सयˇारि गUरि`न `िमि लेगUीउ । दलि दय„ दôा बिमल `सय देगUीउ॥ „ल'U कर¤गU भल पा§ सयसं»Œ । मिंU§ न मलिन सयभा'U ुभं»Œ॥ 2॥ ल„ि सयबेा `» बंचक `े“र । बेा पýिाप पŒ`िु¤गU िे“र॥ 'UघारगिUं ुंि न गUô§ निबागŒU । कालनेमि `िमि रावन रागŒU॥ 3॥ कि०गय¡U कयरबेाय साˇय सनमानŒ । `िमि `» `ामवंि गUनयमानŒ॥ गUानि कयरसं» सयसं»िि लागŒU । लôकगय¡UU बेद बिदिि सब कागŒU॥ 4॥ »»न चÉU‚§ र` पवन पýसं»ा । कीच¤गU मिल§ नीच `ल सं»ा॥ साˇय ुसाˇय सदन सयक सारीउ । सयमिर¤गU राम दे¤गU »नि »ारीउ॥ 5॥ ˇŒम कयरसं»िि कारि„ गUôर्§ । लि„िु पयरान मं`य मसि सôर्§॥ सô§ `ल ुनल ुनिल संघािा । गUô§ `लद `» `ीवन दािा॥ 6॥

asa bibeka jaba dei bidhŒtŒ, taba taji doṣa gunahi ò manu rŒtŒ. kŒla subhŒu karama bariŒī ¡, bhaleu prakṛti basa cukai bhalŒī ¡.1. so sudhŒri harijana jimi lehī ¡, dali dukha doṣa bimala jasu dehī ¡. khalau karahiò bhala pŒi susaṅgµu, mi¢ai na malina subhŒu abhaṅgµu.2. lakhi subeṣa jaga bañcaka jeµu, beṣa pratŒpa pµujiahi ò teµu. ugharahiò anta na hoi nibŒhµu, kŒlanemi jimi rŒvana rŒhµu.3. kiehu¡ kubeṣu sŒdhu sanamŒnµu, jimi jaga jŒmavanta hanumŒnµu. hŒni kusaṅga susaṅgati lŒhµu, lokahu ¡ beda bidita saba kŒhµu.4. gagana caRhai raja pavana prasaṅgŒ , kīcahi ò milai nīca jala saṅgŒ. sŒdhu asŒdhu sadana suka sŒrī ¡, sumirahi ò rŒma dehi ò gani gŒrī ¡.5. dhµuma kusaṅgati kŒrikha hoī, likhia purŒna mañju masi soī. soi jala anala anila saṅghŒtŒ, hoi jalada jaga jīvana dŒtŒ.6.

चौ0—ुाकर चारि ला„ चौरासी । `ािि `ीव `ल थल नभ बासी॥ सीय राममय सब `» `ानी। कर'¡U पýनाम `ôरि `य» पानी॥ 1॥ `ानि कहरपाकर ¤ककर मôगŒU । सब मिलि करगय छा˙ि‚U छल छôगŒU॥ नि` बयˇि बल भरôस मôगिU नागUीउ । िािेउ बिनय कर'¡U सब पागUीं॥ 2॥ करन चगU'¡ U रघायपिि »यन »ागUा । लघाय मिि मôरि चरिि ुव»ागUा॥ सŒÛा न ०क'U ुं» 'Uपा“र । मन मिि रंUक मनôरथ रा“र॥ 3॥ मिि ुिि नीच “¡रचि Lरचि ुाछी । चगिUु ुमिु `» `यर§ न छाछी॥ छमिगU¤गU स”ान मôरि ÉिU˘Uार्§ । सयनिगU¤गU बालबचन मन लार्§॥ 4॥ `ौउ बालक कगU िôिरि बािा । सयन¤गU मयदिि मन पििय ुLर मािा॥ ग¡UसिगU¤गU कŒरर कयरंिUल कयरबिचारी । `े पर दŒान भŒानˇारी॥ 5॥ नि` कबिžा केरगिU ला» न नीका । सरस गUô'U ुथवा ुिि ¨रीका॥ `े पर भनििि सयनि गUरागUीउ । िे बर पयLरा बगयUि `» नागUीउ॥ 6॥ `» बगयU नर सर सरि सम भार्§ । `े नि` बाÉि‚U बÉ‚U¤गU `ल पार्§॥ स”ान सकहरि ¤सˇय सम कôर्§ । दे„ि पŒर बिˇय बाÉ‚U§ `ôर्§॥ 7॥

Œkara cŒri lŒkha caurŒsī, jŒti jīva jala thala nabha bŒsī. sīya rŒmamaya saba jaga jŒnī, karau ¡ pranŒma jori juga pŒnī.1. jŒni kṛpŒkara kiṅkara mohµu, saba mili karahu chŒRi chala chohµu. nija budhi bala bharosa mohi nŒhī ¡, tŒte ¡ binaya karau ¡ saba pŒhī ¡.2.

चौ0—०गिU मगU¡ रघायपिि नाम 'Uदारा । ुिि पावन पयरान Ÿायिि सारा॥ मं»ल भवन ुमं»ल गUारी । 'Uमा सगिUि `ेगिU `पि पयरारी॥ 1॥ भनििि बिचि˜ा सयकबि कहरि `ô“र । राम नाम बिनय सôगU न सô“र॥ बिˇयबदनी सब भा¡िि स¡वारी । सôगU न बसन बिना बर नारी॥ 2॥ सब »यन रगिUि कयरकबि कहरि बानी । राम नाम `स ुंकिि `ानी॥ सादर कगU¤गU सयन¤गU बयˇ िागUी । मˇयकर सरिस संि »यन»ýागUी॥ 3॥ `दपि कबिि रस ०क'U नागUीउ । राम पýिाप पý»ंU ०गिU मागUीउ॥ सô§ भरôस मôरेउU मन ुावा । केर¤गU न सयसं» ब˙‚UŒपनय पावा॥ 4॥ ˇŒम'U ि`§ सगU` कLरुार्§U । ु»Lर पýसं» सय»ंˇ बसार्§॥ भनििि भदेस बSिय भलि बरनी । राम कथा `» मं»ल करनी॥ 5॥

ehi maha¡ raghupati nŒma udŒrŒ, ati pŒvana purŒna śruti sŒrŒ. maṅgala bhavana amaṅgala hŒrī, umŒ sahita jehi japata purŒrī.1. bhaniti bicitra sukabi kṛta joµu, rŒma nŒma binu soha na soµu. bidhubadanī saba bhŒ ¡ ti sa ¡ vŒrī, soha na basana binŒ bara nŒrī.2. saba guna rahita kukabi kṛta bŒnī, rŒma nŒma jasa aṅkita jŒnī. sŒdara kahahiò sunahiò budha tŒhī, madhukara sarisa santa gunagrŒhī.3. jadapi kabita rasa ekau nŒhī ¡, rŒma pratŒpa praga¢a ehi mŒhī ¡. soi bharosa more ¡ mana ŒvŒ, kehi ò na susaṅga baRappanu pŒvŒ.4. dhµumau tajai sahaja karuŒī, agaru prasaṅga sugandha basŒī. bhaniti bhadesa bastu bhali baranī, rŒma kathŒ jaga maṅgala karanī.5.

छंU0— मं»ल करनि कलि मल गUरनि ियलसी कथा रघायनाथ की। »िि कŒरर कबििा सरिि की यôउ सरिि पावन पाथ की॥ पýभय सय`स सं»िि भनििि भलि गUô§गिU सय`न मन भावनी। भव ुं» भŒिि मसान की सयमिरि सयगUावनि पावनी॥

Chaṁ.: maṅgala karani kali mala harani tulasī kathŒ raghunŒtha kī, gati kµura kabitŒ sarita kī jyo ¡ sarita pŒvana pŒtha kī. prabhu sujasa saṅgati bhaniti bhali hoihi sujana mana bhŒvanī, bhava aṅga bhµuti masŒna kī sumirata suhŒvani pŒvanī.

चौ0—मनि मानिक मयकयरिा छबि `ासी । ुगिU »िरि »` सिर UसôगU न िासी॥ नहप किरींU िLरनी िनय पार्§ । लगU¤गU सकल सôभा ुˇिकार्§॥ 1॥ िासे¤गU सयकबि कबिि बयˇ कगUगUीं । 'Uप`¤गU ुनि ुनि छबि लगUगUीउ॥ भ»िि गेUिय बिˇि भवन बिगUार्§ । सयमिरि सारद ुाविि ˇार्§॥ 2॥ राम चरिि सर बिनय ु‹गUवा०¡ । सô Ÿाम `ा§ न कôंिU 'Uपा०¡॥ कबि कôबिद ुस NUदय¡ बिचारी । »ावगिंU गUरि `स कलि मल गUारी॥ 3॥ की‹गेउU पýाकहरि `न »यन »ाना । सिर ˇयनि »िरा ल»ि पछििाना॥ NUदय सिंˇय मिि सीप समाना । Sवािि सारदा कग¤गU सय`ाना॥ 4॥ `ौउ बरस§ बर बारि बिचारूर । गUô¤गU कबिि मयकयरिामनि चारूर॥ 5॥

18 * ŚR’ RMACARITAMNASA* mani mŒnika mukutŒ chabi jaisī, ahi giri gaja sira soha na taisī. nṛpa kirī¢a tarunī tanu pŒī, lahahi ò sakala sobhŒ adhikŒī.1. taisehiò sukabi kabita budha kahahī ¡, upajahi ò anata anata chabi lahahī ¡. bhagati hetu bidhi bhavana bihŒī, sumirata sŒrada Œvati dhŒī.2. rŒma carita sara binu anhavŒe¡, so śrama jŒi na ko¢i upŒe ¡. kabi kobida asa hṛdaya¡ bicŒrī, gŒvahi ò hari jasa kali mala hŒrī.3. kīnhe¡ prŒkṛta jana guna gŒnŒ, sira dhuni girŒ lagata pachitŒnŒ. hṛdaya sindhu mati sīpa samŒnŒ, svŒti sŒradŒ kahahi ò sujŒnŒ.4. jau¡ barasai bara bŒri bicŒrµu, hohi ò kabita mukutŒmani cŒrµu.5.

दô0—`य»यिि बेˇि पयनि पôगिUु¤गU रामचरिि बर िा»। पगिUर¤गU स”ान बिमल 'Uर सôभा ुिि ुनयरा»॥ 11॥

juguti bedhi puni pohiahi ò rŒmacarita bara tŒga, pahirahiò sajjana bimala ura sobhŒ ati anurŒga.11.

चौ0—`े `नमे कलिकाल कराला । करिब बायस बेा मराला॥ चलि कयरपंथ बेद म» छा¡˙‚ेU । कपंU कलेवर कलि मल भा¡˙‚ेU॥ 1॥ बंचक भ»ि कगUा§ राम केर । ¤ककर कंरचन कôगU काम केर॥ िि‹गU मग¡U पýथम रेU„ `» मôरी । ˇीउ» ˇरमŠव` ˇंˇक ˇôरी॥ 2॥ `ौउ ुपने ुव»यन सब कगU“¡र । बाÉ‚U§ कथा पार न¤गU लगU“¡र॥ िािे माउ ुिि ुलप ब„ाने । थôरेU मगय¡U `ानिगU¤गU सयाने॥ 3॥ समयÛिा बिबिˇि बिˇि बिनिी मôरी । कô'U न कथा सयनि दे§गिU „ôरी॥ ०िेगयU पर करिगU¤गU `े ुसंका । मôगिU िे ुˇिक िे `˙‚U मिि रंUका॥ 4॥ कबि न गUô'¡U न¤गU चियर कगUाव'¡U । मिि ुनयरूरप राम »यन »ाव'¡U॥ कग¡U रघायपिि केर चरिि ुपारा । कग¡U मिि मôरि निरि संसारा॥ 5॥ `ेगिंU माLरि »िरि मेLर 'U˙‚UागUीउ । कगUगयU िŒल केरगिU ले„े मागUीउ॥ समयÛाि ुमिि राम पýभयिार्§ । करि कथा मन ुिि कदरार्§॥ 6॥

je janame kalikŒla karŒlŒ, karataba bŒyasa beṣa marŒlŒ. calata kupantha beda maga chŒ ¡Re, kapa¢a kalevara kali mala bhŒ ¡Re.1. bañcaka bhagata kahŒi rŒma ke, kiṅkara kañcana koha kŒma ke. tinha maha¡ prathama rekha jaga morī, dhīṅga dharamadhvaja dhandhaka dhorī.2. jau¡ apane avaguna saba kahaµu ¡ , bŒRhai kathŒ pŒra nahi ò lahaµu ¡ . tŒte maiò ati alapa bakhŒne, thore mahu ¡ jŒnihahi ò sayŒne.3. samujhi bibidhi bidhi binatī morī, kou na kathŒ suni deihi khorī. etehu para karihahi ò je asaṅkŒ, mohi te adhika te jaRa mati raṅkŒ.4. kabi na hou ¡ nahi ò catura kahŒvau ¡ , mati anurµupa rŒma guna gŒvau ¡. kaha¡ raghupati ke carita apŒrŒ, kaha¡ mati mori nirata saṁsŒrŒ.5. jehiò mŒruta giri meru uRŒhī¡, kahahu tµula kehi lekhe mŒhī ¡. samujhata amita rŒma prabhutŒī, karata kathŒ mana ati kadarŒī.6.

चौ0—सब `ानि पýभय पýभयिा सôर्§ । िदपि कगेउU बिनय रगUा न कôर्§॥ िगUा¡ बेद ुस कारन रा„ा । भ`न पýभा'U भा¡िि बगयU भाा॥ 1॥ ०क ुनीगU ुरूरप ुनामा । ु` स“िादानंद पर ˇामा॥ Žयापक बिSवरूरप भ»वाना । िे¤गU ˇरि देगU चरिि कहरि नाना॥ 2॥ सô केरवल भ»िन गिUि ला»ी। परम कहरपाल पýनि ुनयरा»ी॥ `ेगिU `न पर ममिा ुिि छôगŒU । `े¤गU कLरना करि की‹गU न कôगŒU॥ 3॥ »र्§ बगUôर »रीब नेवा`Œ । सरल सबल सागिUब रघायरा`Œ॥ बयˇ बरनगिं U गUरि `स ुस `ानी। कर¤गU पयनीि सय¨रल नि` बानी॥ 4॥ िे¤गU बल माउ रघायपिि »यन»ाथा। कगिUगU'¡U ना§ राम पद माथा॥ मयनि‹गU पýथम गUरि कीरिि »ार्§ । िेगिंU म» चलि सय»म मôगिU भार्§॥ 5॥

saba jŒnata prabhu prabhutŒ soī, tadapi kah~e . binu rahŒ na koī. tahŒ¡ beda asa kŒrana rŒkhŒ, bhajana prabhŒu bhŒ ¡ ti bahu bhŒṣŒ.1. eka anīha arµupa anŒmŒ, aja saccidŒnanda para dhŒmŒ. byŒpaka bisvarµupa bhagavŒnŒ, tehiò dhari deha carita kṛta nŒnŒ.2. so kevala bhagatana hita lŒgī, parama kṛpŒla pranata anurŒgī. jehi jana para mamatŒ ati chohµu, jehi ò karunŒ kari kīnha na kohµu.3. gaī bahora garība nevŒjµu, sarala sabala sŒhiba raghurŒjµu. budha baranahiò hari jasa asa jŒnī, karahi ò punīta suphala nija bŒnī.4. tehiò bala mai ò raghupati guna gŒthŒ, kahihau¡ nŒi rŒma pada mŒthŒ. muninha prathama hari kīrati gŒī, tehi ò maga calata sugama mohi bhŒī.5.

चौ0—०गिU पýकार बल मनगिU दे„ार्§ । करिगU'¡U रघायपिि कथा सयगUार्§॥ Žयास ुादि कबि पंय»व नाना । `ि‹गU सादर गUरि सय`स ब„ाना॥ 1॥ चरन कमल बंद'¡U िि‹गU केररेU । पयरवगय¡U सकल मनôरथ मेरेU॥ कलि केर कबि‹गU कर'¡U परनामा । `ि‹गU बरने रघायपिि »यन »ýामा॥ 2॥ `े पýाकहरि कबि परम सयाने । भाा¡ `ि‹गU गUरि चरिि ब„ाने॥ भ० `े ुगU¤गU `े गUô§गU¤गU ुा»ेउ । पýनव'¡U सबगिU कपंU सब ˆया»ेउ॥ 3॥ गUôगयU पýस‹न देगयU बरदानŒ । साˇय समा` भनििि सनमानŒ॥ `ô पýबंˇ बयˇ न¤गU ुादरगUीउ । सô Ÿाम बादि बाल कबि करगUीउ॥ 4॥ कीरिि भनििि भŒिि भलि सôर्§ । सयरसरि सम सब कग¡U गिUि गUôर्§॥ राम सयकीरिि भनििि भदेसा । ुसमं`स ुस मôगिU ु¡देसा॥ 5॥ ियगUरी कहरपा¡ सयलभ सô'U मôरेU । सिुनि सयगUावनि ंUांU पंUôरेU॥ 6॥

ehi prakŒra bala manahi dekhŒī, karihau¡ raghupati kathŒ suhŒī. byŒsa Œdi kabi puṅgava nŒnŒ, jinha sŒdara hari sujasa bakhŒnŒ.1. carana kamala bandau ¡ tinha kere, puravahu¡ sakala manoratha mere. kali ke kabinha karau¡ paranŒmŒ, jinha barane raghupati guna grŒmŒ.2. je prŒkṛta kabi parama sayŒne, bhŒṣŒ¡ jinha hari carita bakhŒne. bhae je ahahiò je hoihahiò Œge¡, pranavau ¡ sabahi kapa¢a saba tyŒge ¡.3. hohu prasanna dehu baradŒnµu, sŒdhu samŒja bhaniti sanamŒnµu. jo prabandha budha nahi ò Œdarahī¡, so śrama bŒdi bŒla kabi karahī ¡.4. kīrati bhaniti bhµuti bhali soī, surasari sama saba kaha ¡ hita hoī. rŒma sukīrati bhaniti bhadesŒ, asamañjasa asa mohi a ¡ desŒ.5. tumharī kṛpŒ¡ sulabha sou more, siani suhŒvani ¢Œ¢a pa¢ore.6.

दो0—सरल कबिि कीरिि बिमल सô§ ुादर¤गU सय`ान। सगU` बयर बिसरा§ रिपय `ô सयनि करगिंU ब„ान॥ 14 (क)॥ सô न गUô§ बिनय बिमल मिि मôगिU मिि बल ुिि थôर। करगयU कहरपा गUरि `स कगU'¡U पयनि पयनि कर'¡U निगUôर॥ 14 („)॥ कबि कôबिद रघायबर चरिि मानस मं`य मराल। बाल बिनय सयनि सयLरचि ल„ि मô पर गUôगय कहरपाल॥ 14 (»)॥

22 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

सो0—बंद'¡U मयनि पद कंर`य रामायन `े¤गU निरमय'। स„र सयकôमल मं`य दôा रगिUि दŒान सगिUि॥ 14(घा)॥ बंद'¡U चारि'U बेद भव बारिˇि बôगिUि सरिस। `ि‹गUगिU न सपनेगय¡U „ेद बरनि रघायबर बिसद `सय॥ 14 (¾U)॥ बंद'¡U बिˇि पद रेUनय भव सा»र `े¤गU की‹गU `ग¡U। संि सयˇा ससि ˇेनय पý»ंेU „ल बिा बाLरनी ॥ 14(च)॥ दो0—बिबयˇ बिपý बयˇ »ýगU चरन बंदि कगU'¡U कर `ôरि। गUô§ पýसóा पयरवगयU सकल मं`य मनôरथ मôरि॥ 14(छ)॥

bandau ¡ muni pada kañju rŒmŒyana jehi ò niramayau, sakhara sukomala mañju doṣa rahita dµuṣana sahita.14(D). bandau ¡ cŒriu beda bhava bŒridhi bohita sarisa, jinhahi na sapanehu¡ kheda baranata raghubara bisada jasu.14(E). bandau ¡ bidhi pada renu bhava sŒgara jehi ò kīnha jaha¡, santa sudhŒ sasi dhenu praga¢e khala biṣa bŒrunī .14(F).

चौ0—पयनि बंद'¡U सारद सयरसरििा । `य»ल पयनीि मनôगUर चरििा॥ म”ान पान पाप गUर ०का । कगUि सयनि ०क गUर ुबिबेका॥ 1॥ »यर पििय मािय मगेUस भवानी । पýनव'¡U दीनबंˇय दिन दानी॥ सेवक Sवामि स„ा सिय पी केर । गिUि निLरपˇि सब बिˇि ियलसी केर॥ 2॥ कलि बिलôकि `» गिUि गUर »िरि`ा। साबर मं˜ा `ाल `ि‹गU सिरि`ा॥ ुनमिल ुा„र ुरथ न `ापŒ । पý»ंU पýभा'U मगेUस पýिापŒ॥ 3॥ सô 'Uमेस मôगिU पर ुनयकŒरला । करि¤गU कथा मयद मं»ल मŒला॥ सयमिरि सिवा सिव पा§ पसा“र । बरन'¡U रामचरिि चिि चा“र॥ 4॥ भनििि मôरि सिव कहरपा¡ बिभािी । ससि समा` मिलि मनगUय¡ सयरािी॥ `े ०गिU कथगिU सनेगU समेिा । कगिUगU¤गU सयनिगU¤गU समयÛिा सचेिा॥ 5॥ गUô§गU¤गU राम चरन ुनयरा»ी । कलि मल रगिUि सयमं»ल भा»ी॥ 6॥

puni bandau ¡ sŒrada surasaritŒ, jugala punīta manohara caritŒ. majjana pŒna pŒpa hara ekŒ, kahata sunata eka hara abibekŒ.1. gura pitu mŒtu mahesa bhavŒnī, pranavau¡ dīnabandhu dina dŒnī. sevaka svŒmi sakhŒ siya pī ke, hita nirupadhi saba bidhi tulasī ke.2. kali biloki jaga hita hara girijŒ, sŒbara mantra jŒla jinha sirijŒ. anamila Œkhara aratha na jŒpµu, praga¢a prabhŒu mahesa pratŒpµu.3. so umesa mohi para anukµulŒ, karihi ò kathŒ muda maṅgala mµulŒ. sumiri sivŒ siva pŒi pasŒµu, baranau¡ rŒmacarita cita cŒµu.4. bhaniti mori siva kṛpŒ ¡ bibhŒtī, sasi samŒja mili manahu ¡ surŒtī. je ehi kathahi saneha sametŒ, kahihahiò sunihahi ò samujhi sacetŒ.5. hoihahiò rŒma carana anurŒgī, kali mala rahita sumaṅgala bhŒgī.6.

चौ0—बंद'¡U ुवˇ पयरी ुिि पावनि । सर`Œ सरि कलि कलया नसावनि॥ पýनव'¡U पयर नर नारि बगUôरी । ममिा `ि‹गU पर पýभयगिU न थôरी॥ 1॥ सिय ¤नदक ुघा ुôघा नसा० । लôक बिसôक बना§ बसा०॥ बंद'¡U कौस¸या दिसि पýाची । कीरिि `ासय सकल `» माची॥ 2॥ पý»ंेU'U `ग¡U रघायपिि ससि चारूर । बिSव सय„द „ल कमल ियसारूर॥ दसरथ रा'U सगिUि सब रानी । सयकहरि सयमं»ल मŒरिि मानी॥ 3॥ कर'¡U पýनाम करम मन बानी । करगयU कहरपा सयि सेवक `ानी॥ `ि‹गUगिU बिरचि ब˙‚U भय'U बिˇािा । मगिUमा ुवˇि राम पििय मािा॥ 4॥

bandau ¡ avadha purī ati pŒvani, sarajµu sari kali kaluṣa nasŒvani. pranavau¡ pura nara nŒri bahorī, mamatŒ jinha para prabhuhi na thorī.1. siya nindaka agha ogha nasŒe, loka bisoka banŒi basŒe. bandau ¡ kausalyŒ disi prŒcī, kīrati jŒsu sakala jaga mŒcī.2. praga¢eu jaha ¡ raghupati sasi cŒrµu, bisva sukhada khala kamala tusŒrµu. dasaratha rŒu sahita saba rŒnī, sukṛta sumaṅgala mµurati mŒnī.3. karau¡ pranŒma karama mana bŒnī, karahu kṛpŒ suta sevaka jŒnī. jinhahi biraci baRa bhayau bidhŒtŒ, mahimŒ avadhi rŒma pitu mŒtŒ.4.

सो0—बंद'¡U ुवˇ भयुाल सˆय पýेम `ेगिU राम पद। बिछयUरि दीनदयाल पिýय िनय िहन §व परिगUरेU'U॥ 16॥

bandau ¡ avadha bhuŒla satya prema jehi rŒma pada, bichurata dīnadayŒla priya tanu tṛna iva parihareu.16.

चौ0—पýनव'¡U परि`न सगिUि बिदेगŒU । `ागिU राम पद »ŒÉ‚U सनेगŒU॥ `ô» भô» मग¡U रा„े' U »ôर्§ । राम बिलôकि पý»ंेU'U सôर्§॥ 1॥ पýनव'¡U पýथम भरि केर चरना । `ासय नेम बýि `ा§ न बरना॥ राम चरन पंक` मन `ासŒ । लयबयˇ मˇयप §व ि`§ न पासŒ॥ 2॥ बंद'¡U लछिमन पद `ल`ािा । सीिल सयभ» भ»ि सय„ दािा॥ रघायपिि कीरिि बिमल पिाका । दं˙U समान भय'U `स `ाका॥ 3॥ सेा सगUdसीस `» कारन । `ô ुविरेU'U भŒमि भय ंUारन॥ सदा सô सानयकŒरल रगU मô पर । कहरपा¤सˇय सौमि˜िा »यनाकर॥ 4॥ रिपयसŒदन पद कमल नमामी । सŒर सयसील भरि ुनय»ामी॥ मगUाबीर बिनव'¡U गUनयमाना । राम `ासय `स ुाप ब„ाना॥ 5॥

pranavau¡ parijana sahita bidehµu, jŒhi rŒma pada gµuRha sanehµu. joga bhoga maha ¡ rŒkheu goī, rŒma bilokata praga¢eu soī.1. pranavau¡ prathama bharata kecaranŒ, jŒsu nema brata jŒi na baranŒ. rŒma carana paṅkaja mana jŒsµu, lubudha madhupa iva tajai na pŒsµu.2. bandau ¡ lachimana pada jalajŒtŒ, sītala subhaga bhagata sukha dŒtŒ. raghupati kīrati bimala patŒkŒ, daṁḍa samŒna bhayau jasa jŒkŒ.3. seṣa sahasrasīsa jaga kŒrana, jo avatareu bhµumi bhaya ¢Œrana. sadŒ so sŒnukµula raha mo para, kṛpŒsindhu saumitri gunŒkara.4. ripusµudana pada kamala namŒmī, sµura susīla bharata anugŒmī. mahŒbīra binavau¡ hanumŒnŒ, rŒma jŒsu jasa Œpa bakhŒnŒ.5.

चौ0—कपिपिि रीछ निसाचर रा`ा । ुं»दादि `े कीस समा`ा॥ बंद'¡U सब केर चरन सयगUा० । ुˇम सरीर राम `ि‹गU पा०॥ 1॥ रघायपिि चरन 'Uपासक `ेिे । „» मह» सयर नर ुसयर समेिे॥ बंद'¡U पद सरô` सब केररेU । `े बिनय काम राम केर चेरेU॥ 2॥ सयक सनकादि भ»ि मयनि नारद । `े मयनिबर बि‚यान बिसारद॥ पýनव'¡U सबगिU ˇरनि ˇरि सीसा । करगयU कहरपा `न `ानि मयनीसा॥ 3॥ `नकसयिा `» `ननि `ानकी । ुििसय पिýय कLरना निˇान की॥ िाकेर `य» पद कमल मनाव'¡U । `ासय कहरपा¡ निरमल मिि पाव'¡U॥ 4॥ पयनि मन बचन कर्म रघायनायक । चरन कमल बंद'¡U सब लायक॥ रा`िवनयन ˇरेउU ˇनय सायक । भ»ि बिपिि भं`न सय„ दायक॥ 5॥

kapipati rīcha nisŒcara rŒjŒ, aṅgadŒdi je kīsa samŒjŒ. bandau ¡ saba ke carana suhŒe, adhama sarīra rŒma jinha pŒe.1. raghupati carana upŒsaka jete, khaga mṛga sura nara asura samete. banda~~u . pada saroja saba kere, je binu kŒma rŒma ke cere.2. suka sanakŒdi bhagata muni nŒrada, je munibara bigyŒna bisŒrada. pranavau¡ sabahi dharani dhari sīsŒ, karahu kṛpŒ jana jŒni munīsŒ.3. janakasutŒ jaga janani jŒnakī, atisaya priya karunŒ nidhŒna kī. tŒke juga pada kamala manŒvau ¡ , jŒsu kṛpŒ ¡ niramala mati pŒvau ¡ .4. puni mana bacana karma raghunŒyaka,carana kamala bandau ¡ saba lŒyaka. rŒjivanayana dhare¡ dhanu sŒyaka, bhagata bipati bhañjana sukha dŒyaka.5.

चौ0—बंद'¡U नाम राम रघायबर कô । गेUिय कहरसानय भानय गिUमकर कô॥ बिˇि गUरि गUरमय बेद पýान सô । ु»यन ुनŒपम »यन निˇान सô॥ 1॥ मगUामं˜ा `ô§ `पि मगेसŒ । कासीउ मयकयरिि गेUिय 'UपदेसŒ॥ मगिUमा `ासय `ान »नरा“र । पýथम पŒ`िुि नाम पýभा“र॥ 2॥ `ान ुादिकबि नाम पýिापŒ । भय'U सय् करि 'UलंUा `ापŒ॥ सगUस नाम सम सयनि सिव बानी । `पि `े§Z पिय सं» भवानी॥ 3॥ गUरो गेUिय गेUरि गUर गUी कô । किय भŒान ििय भŒान िी कô॥ नाम पýभा'U `ान सिव नीकô । कालकŒरंU ¨रलय दी‹गU ुमी कô॥ 4॥

banda~~u . nŒma rŒma raghubara ko, hetu kṛsŒnu bhŒnu himakara ko. bidhi hari haramaya beda prŒna so, aguna anµupama guna nidhŒna so.1. mahŒmantra joi japata mahesµu, kŒsī¡ mukuti hetu upadesµu. mahimŒ jŒsu jŒna ganarŒµu, prathama pµujiata nŒma prabhŒµu.2. jŒna Œdikabi nŒma pratŒpµu, bhayau suddha kari ula¢Œ jŒpµu. sahasa nŒma sama suni siva bŒnī, japi jeī ¡ piya saṅga bhavŒnī.3. haraṣe hetu heri hara hī ko, kiya bhµuṣana tiya bhµuṣana tī ko. nŒma prabhŒu jŒna siva nīko, kŒlakµu¢a phalu dīnha amī ko.4.

चौ0—ुा„र मˇयर मनôगUर दô“र । बरन बिलôचन `न `िय `ô“र॥ सयमिरि सयलभ सय„द सब कागŒU । लôक लागयU परलôक निबागŒU॥ 1॥ कगUि सयनि सयमिरि सय˘िU नीकेर । राम ल„न सम पिýय ियलसी केर॥ बरनि बरन पýीिि बिल»ािी । बýrा् `ीव सम सगU` स¡घािी॥ 2॥ नर नारायन सरिस सयभýािा । `» पालक बिसेाि `न ˜ािा॥ भ»िि सयििय कल करन बिभŒान । `» गिUि गेUिय बिमल बिˇय पŒान॥ 3॥ Sवाद िôा सम सय»िि सयˇा केर । कम˘U सेा सम ˇर बसयˇा केर॥ `न मन मं`य कंर` मˇयकर से । `ीगU `सôमिि गUरि गUलˇर से॥ 4॥

Œkhara madhura manohara doµu, barana bilocana jana jiya joµu. sumirata sulabha sukhada saba kŒhµu, loka lŒhu paraloka nibŒhµu.1. kahata sunata sumirata su¢hi nīke, rŒma lakhana sama priya tulasī ke. baranata barana prīti bilagŒtī, brahma jīva sama sahaja sa ¡ghŒtī.2. nara nŒrŒyana sarisa subhrŒtŒ, jaga pŒlaka biseṣi jana trŒtŒ. bhagati sutiya kala karana bibhµuṣana, jaga hita hetu bimala bidhu pµuṣana.3. svŒda toṣa sama sugati sudhŒ ke, kama¢ha seṣa sama dhara basudhŒ ke. jana mana mañju kañja madhukara se, jīha jasomati hari haladhara se.4.

चौ0—समयÛाि सरिस नाम ुLर नामी ।पýीिि परसपर पýभय ुनय»ामी॥ नाम रूरप दय§ र्§स 'Uपाˇी । ुकथ ुनादि सयसामयÛिा साˇी॥ 1॥ कô ब˙‚U छôंU कगUि ुपराˇŒ । सयनि »यन भेदय समयÛिागU¤गU साˇŒ॥ दे„िु¤गU रूरप नाम ुाˇीना। रूरप ‚यान न¤गU नाम बिगUीना॥ 2॥ रूरप बिसेा नाम बिनय `ानेउ । करिल »ि न पर¤गU पगिUचानंे॥ सयमिरिु नाम रूरप बिनय दे„ेउ ।ुावि NUदय¡ सनेगU बिसेोउ॥ 3॥ नाम रूरप »िि ुकथ कगUानी । समयÛाि सय„द न परिि ब„ानी॥ ु»यन स»यन बिच नाम सयसा„ी । 'Uभय पýबôˇक चियर दयभाी॥ 4॥

samujhata sarisa nŒma aru nŒmī, prīti parasapara prabhu anugŒmī. nŒma rµupa dui īsa upŒdhī, akatha anŒdi susŒmujhi sŒdhī.1. ko baRa cho¢a kahata aparŒdhµu, suni guna bhedu samujhihahi ò sŒdhµu. dekhiahiò rµupa nŒma ŒdhīnŒ, rµupa gyŒna nahi ò nŒma bihīna.2. rµupa biseṣa nŒma binu jŒne ¡, karatala gata na parahi ò pahicŒne ¡. sumiria nŒma rµupa binu dekhe¡, Œvata hṛdaya ¡ saneha biseṣe ¡.3. nŒma rµupa gati akatha kahŒnī, samujhata sukhada na parati bakhŒnī. aguna saguna bica nŒma susŒkhī, ubhaya prabodhaka catura dubhŒṣī.4.

चौ0—नाम `ीग¡U `पि `ा»¤गU `ô»ी। बिरिि बिरंUचि पýपंच बियô»ी॥ बýrा्सय„गिU ुनयभव¤गU ुनŒपा । ुकथ ुनामय नाम न रूरपा॥ 1॥ `ाना चगU¤गU »ŒÉ‚U »िि `े“र । नाम `ीगU¡ `पि `ान¤गU िे“र॥ साˇक नाम `प¤गU लय ला०¡ । गUô¤गU सि् ुनिमादिक पा०¡॥ 2॥ `प¤गU नामय `न ुारि भारी । मिंU¤गU कयरसंकंU गUô¤गU सय„ारी॥ राम भ»ि `» चारि पýकारा । सयकहरिी चारि'U ुनघा 'Uदारा॥ 3॥ चगŒU चियर कगय¡U नाम ुˇारा । ‚यानी पýभयगिU बिसेाि पिुारा॥ चगय¡U `य» चगय¡U Ÿायिि नाम पýभा“र । कलि बिसेाि न¤गU ुान 'Uपा“र॥ 4॥

nŒma jīha¡ japi jŒgahiò jogī, birati birañci prapañca biyogī. brahmasukhahi anubhavahiò anµupŒ, akatha anŒmaya nŒma na rµupŒ.1. jŒnŒ cahahiò gµuRha gati jeµu, nŒma jīha ¡ japi jŒnahi ò teµu. sŒdhaka nŒma japahiò laya lŒe ¡, hohi ò siddha animŒdika pŒe ¡.2. japahiò namu jana Œrata bhŒrī, mi¢ahi ò kusaṅka¢a hohi ò sukhŒrī. rŒma bhagata jaga cŒri prakŒrŒ, sukṛtī cŒriu anagha udŒrŒ.3. cahµu catura kahu¡ nŒma adhŒrŒ, gyŒnī prabhuhi biseṣi piŒrŒ. cahu¡ juga cahu¡ śruti nŒma prabhŒµu, kali biseṣi nahi ò Œna upŒµu.4.

चौ0—ु»यन स»यन दय§ बýrा् सरूरपा । ुकथ ु»ाˇ ुनादि ुनŒपा॥ मोंरेउU मि ब˙‚U नामय दयगŒU िेउ । कि० `े¤गU `य» नि` बस नि` बŒिेउ॥ 1॥ पýौÉि‚U सय`न `नि `ान¤गU `न की । कगU'¡U पýिीिि पýीिि Lरचि मन की॥ ०कयर दाLर»ि दे„िु ०कŒर । पावक सम `य» बýrा् बिबेकŒर॥ 2॥ 'Uभय ु»म `य» सय»म नाम िेउ । कगेU'¡U नामय ब˙‚U बýrा् राम िेउ॥ Žयापकयर ०कयर बýrा् ुबिनासी । सि चेिन घान ुान¡द रासी॥ 3॥ ुस पýभय NUदय¡ ुछि ुबिकारी । सकल `ीव `» दीन दय„ारी॥ नाम निरूरपन नाम `िन िेउ । सô'U पý»ंUि `िमि मôल रिन िेउ॥ 4॥

aguna saguna dui brahma sarµupŒ, akatha agŒdha anŒdi anµupŒ. more¡ mata baRa nŒmu duhµu te ¡, kie jehi ò juga nija basa nija bµute ¡.1. prauRhi sujana jani jŒnahiò jana kī, kahau ¡ pratīti prīti ruci mana kī. eku dŒrugata dekhia ekµu, pŒvaka sama juga brahma bibekµu.2. ubhaya agama juga sugama nŒma te¡, kaheu ¡ nŒmu baRa brahma rŒma te ¡. byŒpaku eku brahma abinŒsī, sata cetana ghana Œna ¡da rŒsī.3. asa prabhu hṛdaya¡ achata abikŒrī, sakala jīva jaga dīna dukhŒrī. nŒma nirµupana nŒma jatana te ¡, sou praga¢ata jimi mola ratana te ¡.4.

चौ0—राम भ»ि गिUि नर िनय ˇारी । सगिU संकंU कि० साˇय सय„ारी॥ नामय सपýेम `पि ुनयासा । भ»ि गUô¤गU मयद मं»ल बासा॥ 1॥ राम ०क िापस ििय िारी । नाम कôंिU „ल कयरमिि सयˇारी॥ रिाि गिUि राम सयकेरियसयिा की । सगिUि सेन सयि की‹िगU बिबाकी॥ 2॥ सगिUि दôा दय„ दास दयरासा । दल§ नामय `िमि रबि निसि नासा॥ भं`े'U राम ुापय भ्व चापŒ । भव भय भं`न नाम पýिापŒ॥ 3॥ दं˙Uक बनय पýभय की‹गU सयगUावन । `न मन ुमिि नाम कि० पावन॥ निसिचर निकर दले रघायनंदन । नामय सकल कलि कलया निकंरदन॥ 4॥

rŒma bhagata hita nara tanu dhŒrī, sahi saṅka¢a kie sŒdhu sukhŒrī. nŒmu saprema japata anayŒsŒ, bhagata hohi ò muda maṅgala bŒsŒ.1. rŒma eka tŒpasa tiya tŒrī, nŒma ko¢i khala kumati sudhŒrī. riṣi hita rŒma suketusutŒ kī, sahita sena suta kīnhi bibŒkī.2. sahita doṣa dukha dŒsa durŒsŒ, dalai nŒmu jimi rabi nisi nŒsŒ. bhañjeu rŒma Œpu bhava cŒpµu, bhava bhaya bhañjana nŒma pratŒpµu.3. daṁḍaka banu prabhu kīnhasuhŒvana, jana mana amita nŒma kie pŒvana. nisicara nikara dale raghunandana, nŒmu sakala kali kaluṣa nikandana.4.

चौ0—राम सयकंर˘ U बिभीान दô“र । रा„े सरन `ान सबय कô“र॥ नाम »रीब ुनेक नेवा`े । लôक बेद बर बिरिद बिरा`े॥ 1॥ राम भालय कपि कंUकयर बंUôरा । सेिय गेUिय Ÿामय की‹गU न थôरा॥ नामय लेि भव¤सˇय सय„ागUीउ । करगUय बिचाLर सय`न मन मागUीउ॥ 2॥ राम सकयरल रन रावनय मारा । सीय सगिUि नि` पयर प»य ˇारा॥ रा`ा रामय ुवˇ र`ˇानी । »ावि »यन सयर मयनि बर बानी॥ 3॥ सेवक सयमिरि नामय सपýीिी । बिनय Ÿाम पýबल मôगU दलय `ीिी॥ ¨िररि सनेग¡U म»न सय„ ुपनें । नाम पýसाद सôच न¤गU सपनेउ॥ 4॥

rŒma sukaṁ¢ha bibhīṣana doµu, rŒkhe sarana jŒna sabu koµu. nŒma garība aneka nevŒje, loka beda bara birida birŒje.1. rŒma bhŒlu kapi ka¢aku ba¢orŒ, setu hetu śramu kīnha na thorŒ. nŒmu leta bhavasindhu sukhŒhī¡, karahu bicŒru sujana mana mŒhī ¡.2. rŒma sakula rana rŒvanu mŒrŒ, sīya sahita nija pura pagu dhŒrŒ. rŒjŒ rŒmu avadha rajadhŒnī, gŒvata guna sura muni bara bŒnī.3. sevaka sumirata nŒmu saprītī, binu śrama prabala moha dalu jītī. phirata saneha¡ magana sukha apane¡, nŒma prasŒda soca nahi ò sapane ¡.4.

चौ0—नाम पýसाद संभय ुबिनासी । सा`य ुमं»ल मं»ल रासी॥ सयक सनकादि सि् मयनि`ô»ी। नाम पýसाद बýrा्सय„ भô»ी॥ 1॥ नारद `ाने'U नाम पýिापŒ । `» पिýय गUरि गUरि गUर पिýय ुापŒ॥ नामय `पि पýभय की‹गU पýसादŒ । भ»ि सिरôमनि भे पýगUलादŒ॥ 2॥ ˇýयव¡ स»लानि `पे'U गUरि ना“¡र । पाय'U ुचल ुनŒपम ˘Uा“¡र॥ सयमिरि पवनसयि पावन नामŒ । ुपने बस करि रा„े रामŒ॥ 3॥ ुपिय ु`ामिलय »`य »निका“र । भ० मयकयरि गUरि नाम पýभा“र॥ कगौउ कगUा¡ ल»ि नाम ब˙‚Uार्§ । रामय न सक¤गU नाम »यन »ार्§॥ 4॥

nŒma prasŒda sambhu abinŒsī, sŒju amaṅgala maṅgala rŒsī. suka sanakŒdi siddha muni jogī, nŒma prasŒda brahmasukha bhogī.1. nŒrada jŒneu nŒma pratŒpµu, jaga priya hari hari hara priya Œpµu. nŒmu japata prabhu kīnha prasŒdµu, bhagata siromani bhe prahalŒdµu.2. dhruva¡ sagalŒni japeu hari nŒµu¡, pŒyau acala anµupama ¢hŒµu ¡. sumiri pavanasuta pŒvana nŒmµu, apane basa kari rŒkhe rŒmµu.3. apatu ajŒmilu gaju ganikŒµu, bhae mukuta hari nŒma prabhŒµu. kahau¡ kahŒ¡ lagi nŒma baRŒī, rŒmu na sakahi ò nŒma guna gŒī.4.

चौ0—चगय¡U `य» िीनि काल ििग¡यU लôका । भ० नाम `पि `ीव बिसôका॥ बेद पयरान संि मि ०गŒU । सकल सयकहरि ¨रल राम सनेगŒU॥ 1॥ Šयानय पýथम `य» म„बिˇि दŒ`ेउ । mापर परििôाि पýभय पŒ`ेउ॥ कलि केरवल मल मŒल मलीना । पाप पयôनिˇि `न मन मीना॥ 2॥ नाम कामिLर काल कराला । सयमिरि समन सकल `» `ाला॥ राम नाम कलि ुभिमि दािा । गिUि परलôक लôक पििय मािा॥ 3॥ न¤गU कलि करम न भ»िि बिबेकŒर । राम नाम ुवलंबन ०कŒर॥ कालनेमि कलि कपंU निˇानŒ । नाम सयमिि समरथ गUनयमानŒ॥ 4॥

cahu¡ juga tīni kŒla tihu ¡ lokŒ, bhae nŒma japi jīva bisokŒ. beda purŒna santa mata ehµu, sakala sukṛta phala rŒma sanehµu.1. dhyŒnu prathama juga makhabidhidµuje¡, dvŒpara paritoṣata prabhu pµuj e¡. kali kevala mala mµula malīnŒ, pŒpa payonidhi jana mana mīnŒ.2. nŒma kŒmataru kŒla karŒlŒ, sumirata samana sakala jaga jŒlŒ. rŒma nŒma kali abhimata d ŒtŒ, hita paraloka loka pitu mŒtŒ.3. nahiò kali karama na bhagati bibekµu, rŒma nŒma avalambana ekµu. kŒlanemi kali kapa¢a nidhŒnµu, nŒma sumati samaratha hanumŒnµu.4.

चौ0—भाय¡ कयरभाय¡ ुन„ ुालसगŒ¡U । नाम `पि मं»ल दिसि दसगŒ¡U॥ सयमिरि सô नाम राम »यन »ाथा। कर'¡U ना§ रघायनाथगिU माथा॥ 1॥ मôरि सयˇारिगिU सô सब भा¡िी । `ासय कहरपा न¤गU कहरपा¡ ुघािी॥ राम सयSवामि कयरसेवकयरमôसô। नि` दिसि दे„ि दयानिˇि पôसô॥ 2॥ लôकगय¡U बेद सयसागिUब रीिी । बिनय सयनि पगिUचानि पýीिी॥ »नी »रीब »ýामनर ना»र । पं˙िUि मŒÉ‚U मलीन 'U`ा»र॥ 3॥ सयकबि कयरकबि नि` मिि ुनयगUारी । नहपगिU सरागUि सब नर नारी॥ साˇय सय`ान सयसील नहपाला । र्§स ुंस भव परम कहरपाला॥ 4॥ सयनि सनमान¤गU सबगिU सयबानी । भनििि भ»िि निि »िि पगिUचानी॥ यगU पýाकहरि मगिUपाल सयभा“र । `ान सिरôमनि कôसलरा“र॥ 5॥ रीÛाि राम सनेगU निसôिेउ । कô `» मंद मलिनमिि मôिेउ॥ 6॥

bhŒya¡ kubhŒya¡ anakha Œlasahµu ¡, nŒma japata maṅgala disi dasahµu ¡ . sumiri so nŒma rŒma guna gŒthŒ, karau¡ nŒi raghunŒthahi mŒthŒ.1. mori sudhŒrihi so saba bhŒ ¡ tī, jŒsu kṛpŒ nahi ò kṛpŒ ¡ aghŒtī. rŒma susvŒmi kusevaku moso, nija disi dekhi dayŒnidhi poso.2. lokahu¡ beda susŒhiba rītī, binaya sunata pahicŒnata prītī. ganī garība grŒmanara nŒgara, paṁḍita mµuRha malīna ujŒgara.3. sukabi kukabi nija mati anuhŒrī, nṛpahi sarŒhata saba nara nŒrī. sŒdhu sujŒna susīla nṛpŒlŒ, īsa aṁsa bhava parama kṛpŒlŒ.4. suni sanamŒnahi ò sabahi subŒnī, bhaniti bhagati nati gati pahicŒnī. yaha prŒkṛta mahipŒla subhŒµu, jŒna siromani kosalarŒµu.5. rījhata rŒma saneha nisote¡, ko jaga manda malinamati mote ¡.6.

चौ0—ुिि ब˙ि‚U मôरि ÉिU˘Uार्§ „ôरी । सयनि ुघा नरकगय¡U नाक सकôरी॥ समयÛिा सगUम मôगिU ुप˙Uर ुपनेउ । सô सयˇि राम की‹िगU न¤गU सपनेउ॥ 1॥ सयनि ुवलôकि सयचिि च„चागUी। भ»िि मôरि मिि Sवामि सरागUी॥ कगUि नसा§ गUô§ गिUय¡ नीकी । रीÛाि राम `ानि `न `ी की॥ 2॥ रगUिि न पýभय चिि चŒक कि० की । करि सयरिि सय बार गिU० की॥ `े¤गU ुघा बˇे'U Žयाˇ `िमि बाली । ¨िररि सयकंर˘U सô§ की‹िगU कयरचाली॥ 3॥ सô§ करिŒिि बिभीान केररी । सपनेगय¡U सô न राम गिUय¡ गेUरी॥ िे भरिगिU भेउंUि सनमाने । रा`सभा¡ रघायबीर ब„ाने॥ 4॥

ati baRi mori ḍhi¢hŒī khorī, suni agha narakahu ¡ nŒka sakorī. samujhi sahama mohi apaḍara apane¡, so sudhi rŒma kīnhi nahi ò sapane ¡.1. suni avaloki sucita cakha cŒhī, bhagati mori mati svŒmi sarŒhī. kahata nasŒi hoi hiya ¡ nīkī, rījhata rŒma jŒni jana jī kī.2. rahati na prabhu cita cµuka kie kī, karata surati saya bŒra hie kī. jehi ò agha badheu byŒdha jimi bŒlī, phiri sukaṁ¢ha soi kīnhi kucŒlī.3. soi karatµuti bibhīṣana kerī, sapanehu ¡ so na rŒma hiya ¡ herī. te bharatahi bhe¡¢ata sanamŒne, rŒjasabhŒ¡ raghubīra bakhŒne.4.

(कयरचाली).

40 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

चौ0—रामचरिि ¤चिामनि चारूर । संि सयमिि ििय सयभ» ¤स»ारूर॥ `» मं»ल »यन»ýाम राम केर । दानि मयकयरिि ˇन ˇरम ˇाम केर॥ 1॥ सद»यर ‚यान बिरा» `ô» केर । बिबयˇ बाद भव भीम रô» केर॥ `ननि `नक सिय राम पýेम केर । बी` सकल बýि ˇरम नेम केर॥ 2॥ समन पाप संिाप सôक केर । पिýय पालक परलôक लôक केर॥ सचिव सयभंU भŒपिि बिचार केर । कयंरभ` लôभ 'Uदˇि ुपार केर॥ 3॥ काम कôगU कलिमल करि»न केर । केरगUरि सावक `न मन बन केर॥ ुििथि पŒ य पिýयिम पयरारि केर । कामद घान दारिद दवारि केर॥ 4॥ मं˜ा मगUामनि बिाय Žयाल केर । मेंUि क˘िUन कयरुंक भाल केर॥ गUरन मôगU िम दिनकर कर से । सेवक सालि पाल `लˇर से॥ 5॥ ुभिमि दानि देविLर बर से । सेवि सयलभ सय„द गUरि गUर से॥ सयकबि सरद नभ मन 'U˙U»न से । रामभ»ि `न `ीवन ˇन से॥ 6॥ सकल सयकहरि ¨रल भŒरि भô» से । `» गिUि निLरपˇि साˇय लô» से॥ सेवक मन मानस मराल से । पावन »ं» िरंU» माल से॥ 7॥

rŒmacarita cintŒmani cŒrµu, santa sumati tiya subhaga si ògŒrµu. jaga maṅgala gunagrŒma rŒma ke, dŒni mukuti dhana dharama dhŒma ke.1. sadagura gyŒna birŒga joga ke, bibudha baida bhava bhīma roga ke. janani janaka siya rŒma prema ke, bīja sakala brata dharama nema ke.2. samana pŒpa santŒpa soka ke, priya pŒlaka paraloka loka ke. saciva subha¢a bhµupati bicŒra ke, kumbhaja lobha udadhi apŒra ke.3. kŒma koha kalimala karigana ke, kehari sŒvaka jana mana bana ke. atithi pµujya priyatama purŒri ke, kŒmada ghana dŒrida davŒri ke.4. mantra mahŒmani biṣaya byŒla ke, me¢ata ka¢hina kuaṅka bhŒla ke. harana moha tama dinakara kara se, sevaka sŒli pŒla jaladhara se.5. abhimata dŒni devataru bara se, sevata sulabha sukhada hari hara se. sukabi sarada nabha mana uḍagana se, rŒmabhagata jana jīvana dhana se.6. sakala sukṛta phala bhµuri bhoga se, jaga hita nirupadhi sŒdhu loga se. sevaka mana mŒnasa marŒla se, pŒvana gaṅga taraṅga mŒla se.7.

चौ0—की‹िगU पýSन `ेगिU भा¡िि भवानी । `ेगिU बिˇि संकर कगUा ब„ानी॥ सô सब गेUिय कगUब माउ »ार्§ । कथापýबंˇ बिचि˜ा बनार्§॥ 1॥ `े¤गU यगU कथा सयनी न¤गU गUôर्§ । `नि ुाचर`य कराU सयनि सôर्§॥ कथा ुलौकिक सयन¤गU `े‚यानी । न¤गU ुाचर`य कर¤गU ुस `ानी॥ 2॥ रामकथा कार मििि `» नागUीउ । ुसि पýिीिि िि‹गU केर मन मागUीउ॥ नाना भा¡िि राम ुविारा । रामायन सि कôंिU ुपारा॥ 3॥ कलपभेद गUरिचरिि सयगUा० । भा¡िि ुनेक मयनीस‹गU »ा०॥ करिु न संसय ुस 'Uर ुानी। सयनिु कथा सादर रिि मानी॥ 4॥

kīnhi prasna jehi bhŒ ¡ ti bhavŒnī, jehi bidhi saṅkara kahŒ bakhŒnī. so saba hetu kahaba mai ò gŒī, kathŒprabandha bicitra banŒī.1. jehiò yaha kathŒ sunī nahiò hoī, jani Œcaraju karai suni soī. kathŒ alaukika sunahiò je gyŒnī, nahiò Œcaraju karahi ò asa jŒnī.2. rŒmakathŒ kai miti jaga nŒhī ¡, asi pratīti tinha ke mana mŒhī ¡. nŒnŒ bhŒ¡ ti rŒma avatŒrŒ, rŒmŒyana sata ko¢i apŒrŒ.3. kalapabheda haricarita suhŒe, bhŒ¡ ti aneka munīsanha gŒe. karia na saṁsaya asa ura Œnī, sunia kathŒ sŒdara rati mŒnī.4.

दô0—राम ुनंि ुनंि »यन ुमिि कथा बिSिार। सयनि ुाचर`य न मानिगU¤गU `ि‹गU केउर बिमल बिचार॥ 33॥

rŒma ananta ananta guna amita kathŒ bistŒra, suni Œcaraju na mŒnihahi ò jinha ke ¡ bimala bicŒra.33.

चौ0—दरस परस म”ान ुLर पाना । गUर§ पाप कगU बेद पयराना॥ नदी पयनीि ुमिि मगिUमा ुिि । कगिU न सक§ सारदा बिमलमिि॥ 1॥ राम ˇामदा पयरी सयगUावनि । लôक समSि बिदिि ुिि पावनि॥ चारि „ानि `» `ीव ुपारा । ुवˇ ि`ेउ िनय न¤गU संसारा॥ 2॥ सब बिˇि पयरी मनôगUर `ानी। सकल सि्िपýद मं»ल „ानी॥ बिमल कथा कर की‹गU ुरंUभा । सयनि नसा¤गU काम मद दंभा॥ 3॥ रामचरििमानस ०गिU नामा । सयनि Ÿावन पा§ु बिŸामा॥ मन करि बिाय ुनल बन `रर्§ । गUô§ सय„ी `ौउ ०¤गU सर परर्§॥ 4॥ रामचरििमानस मयनि भावन । बिरचे'U संभय सयगUावन पावन॥ ˜िाबिˇ दôा दय„ दारिद दावन । कलि कयरचालि कयरलि कलया नसावन॥ 5॥ रचि मगेUस नि` मानस रा„ा । पा§ सयसम'U सिवा सन भाा॥ िािेउ रामचरििमानस बर । ˇरेU'U नाम गिUय¡ गेUरि गUराि गUर॥ 6॥ कगU'¡U कथा सô§ सय„द सयगUार्§ । सादर सयनगयU सय`न मन लार्§॥ 7॥

46 * ŚR’ RMACARITAMNASA* darasa parasa majjana aru pŒnŒ, harai pŒpa kaha beda purŒnŒ. nadī punīta amita mahimŒ ati, kahi na sakai sŒradŒ bimalamati.1. rŒma dhŒmadŒ purī suhŒvani, loka samasta bidita ati pŒvani. cŒri khŒni jaga jīva apŒrŒ, avadha taj~e . tanu nahi ò saṁsŒrŒ.2. saba bidhi purī manohara jŒnī, sakala siddhiprada maṅgala khŒnī. bimala kathŒ kara kīnha arambhŒ, sunata nasŒhi ò kŒma mada dambhŒ.3. rŒmacaritamŒnasa ehi nŒmŒ, sunata śravana pŒia biśrŒmŒ. mana kari biṣaya anala bana jaraī, hoi sukhī ja~u . ehi ò sara parai.4. rŒmacaritamŒnasa muni bhŒvana, biraceu sambhu suhŒvana pŒvana. tribidha doṣa dukha dŒrida dŒvana, kali kucŒli kuli kaluṣa nasŒvana.5. raci mahesa nija mŒnasa rŒkhŒ, pŒi susamau sivŒ sana bhŒṣŒ. tŒt~e . rŒmacaritamŒnasa b ara, dhareu nŒma hiya ¡ heri haraṣi hara.6. kaha~~u . kathŒ soi sukhada suhŒī, sŒdara sunahu sujana mana lŒī.7.

चौ0—संभय पýसाद सयमिि गिUय¡ गयUलसी । रामचरििमानस कबि ियलसी॥ कर§ मनôगUर मिि ुनयगUारी । सय`न सयचिि सयनि लेगयU सयˇारी॥ 1॥ सयमिि भŒमि थल NUदय ु»ाˇŒ । बेद पयरान 'Uदˇि घान साˇŒ॥ बरा¤गU राम सय`स बर बारी । मˇयर मनôगUर मं»लकारी॥ 2॥ लीला स»यन `ô कगU¤गU ब„ानी । सô§ Sव‘छिा कर§ मल गUानी॥ पýेम भ»िि `ô बरनि न `ार्§ । सô§ मˇयरिा सयसीिलिार्§॥ 3॥ सô `ल सयकहरि सालि गिUि गUôर्§ । राम भ»ि `न `ीवन सôर्§॥ मेˇा मगिU »ि सô `ल पावन । सकिलि Ÿावन म» चले'U सयगUावन॥ 4॥ भरेU'U सयमानस सयथल थिराना । सय„द सीि Lरचि चाLर चिराना॥ 5॥

sambhu prasŒda sumati hiya ¡ hulasī, rŒmacaritamŒnasa kabi tulasī. karai manohara mati anuhŒrī, sujana sucita suni lehu sudhŒrī.1. sumati bhµumi thala hṛdaya agŒdhµu, beda purŒna udadhi ghana sŒdhµu. baraṣahiò rŒma sujasa bara bŒrī, madhura manohara maṅgalakŒrī.2. līlŒ saguna jo kahahiò bakhŒnī, soi svacchatŒ karai mala hŒnī. prema bhagati jo barani na jŒī, soi madhuratŒ susītalatŒī.3. so jala sukṛta sŒli hita hoī, rŒma bhagata jana jīvana soī. medhŒ mahi gata so jala pŒvana, sakili śravana maga caleu suhŒvana.4. bhareu sumŒnasa suthala thirŒnŒ, sukhada sīta ruci cŒru cirŒnŒ.5.

चौ0—स# पýबंˇ सयभ» सôपाना । ‚यान नयन निर„ि मन माना॥ रघायपिि मगिUमा ु»यन ुबाˇा । बरनब सô§ बर बारि ु»ाˇा॥ 1॥ राम सीय `स सलिल सयˇासम । 'Uपमा बीचि बिलास मनôरम॥ पयर§नि सघान चाLर चौपार्§ । `य»यिि मं`य मनि सीप सयगUार्§॥ 2॥ छंUद सôर˘Uा सयंदर दôगUा। सô§ बगयUरंU» कमल कयरल सôगUा॥ ुरथ ुनŒप सयभाव सयभासा । सô§ परा» मकरंUद सयबासा॥ 3॥ सयकहरि पंय` मं`यल ुलिमाला। ‚यान बिरा» बिचार मराला॥ ˇयनि ुवरेUब कबिि »यन `ािी। मीन मनôगUर िे बगयUभा¡िी॥ 4॥ ुरथ ˇरम कामादिक चारी । कगUब ‚यान बि‚यान बिचारी॥ नव रस `प िप `ô» बिरा»ा । िे सब `लचर चाLर ि˙‚Uा»ा॥ 5॥ सयकहरिी साˇय नाम »यन»ाना । िे बिचि˜ा `ल बिगU» समाना॥ संिसभा चगय¡U दिसि ुव¡रार्§ । Ÿा्ा रििय बसंि सम »ार्§॥ 6॥ भ»िि निरूरपन बिबिˇ बिˇाना । छमा दया दम लिा बििाना॥ सम `म नियम ¨Œरल ¨रल ‚याना। गUरि पद रिि रस बेद ब„ाना॥ 7॥ ुौर'U कथा ुनेक पýसं»ा । िे§ सयक पिक बगयUबरन बिगंU»ा॥ 8॥

sapta prabandha subhaga sopŒnŒ, gyŒna nayana nirakhata mana mŒnŒ. raghupati mahimŒ aguna abŒdhŒ, baranaba soi bara bŒri agŒdhŒ.1. rŒma sīya jasa salila sudhŒsama, upamŒ bīci bilŒsa manorama. puraini saghana cŒru caupŒī, juguti mañju mani sīpa suhŒī.2. chanda sora¢hŒ sundara dohŒ, soi bahuraṅga kamala kula sohŒ. aratha anµupa subhŒva subhŒsŒ, soi parŒga makaranda subŒsŒ.3. sukṛta puñja mañjula ali mŒlŒ, gyŒna birŒga bicŒra marŒlŒ. dhuni avareba kabita guna jŒtī, mīna manohara te bahubhŒ ¡tī.4. aratha dharama kŒmŒdika cŒrī, kahaba gyŒna bigyŒna bicŒrī. nava rasa japa tapa joga birŒgŒ, te saba jalacara cŒru taRŒgŒ.5. sukṛtī sŒdhu nŒma guna gŒnŒ, te bicitra jala bihaga samŒnŒ. santasabhŒ cah~~u . disi ava ¡ rŒī, śraddhŒ ritu basanta sama gŒī.6. bhagati nirµupana bibidha bidhŒnŒ, chamŒ dayŒ dama latŒ bitŒnŒ. sama jama niyama phµula phalagyŒnŒ, hari pada rati rasa beda bakhŒnŒ.7. aurau kathŒ aneka prasaṅgŒ, tei suka pika bahubarana bihaṅgŒ.8.

चौ0—`े »ाव¤गU यगU चरिि स¡भारेU । िे§ ०गिU िाल चियर र„वारेU॥ सदा सयन¤गU सादर नर नारी । िे§ सयरबर मानस ुˇिकारी॥ 1॥

(2) HŒsya (the humorous sentiment) (3) Karuṇa (the pathetic sentiment) (4) Vīra (the heroic sentiment)

चौ0—`ौउ करि कC्U `ा§ पयनि कôर्§ । `ाि¤गU नीद `य˙‚Uार्§ गUôर्§॥ `˙‚Uिा `ा˙‚ U बिाम 'Uर ला»ा। »०गय¡U न म”ान पाव ुभा»ा॥ 1॥ करि न `ा§ सर म”ान पाना । ¨िररि ुाव§ समेि ुभिमाना॥ `ौउ बगUôरि कô'U पŒछन ुावा । सर ¤नदा करि िागिU बयÛावा॥ 2॥ सकल बिघाA Žयाप¤गU न¤गU िेगUी । राम सयकहरपा¡ बिलôक¤गU `ेगUी॥ सô§ सादर सर म”ानय करर्§ । मगUा घाôर ˜ायिाप न `रर्§॥ 3॥ िे नर यगU सर ि`गिUं न का“र । `ि‹गU केउर राम चरन भल भा“र॥ `ô नगUा§ चगU ०¤गU सर भार्§ । सô सिसं» कर'U मन लार्§॥ 4॥ ुस मानस मानस च„ चागUी। भ§ कबि बय्ि बिमल ुव»ागUी॥ भय'U NUदय¡ ुानंद 'UछागŒU । 'Uम»े'U पýेम पýमôद पýबागŒU॥ 5॥ चली सयभ» कबििा सरििा सô । राम बिमल `स `ल भरििा सô॥ सर`Œ नाम सयमं»ल मŒला । लôक बेद मि मं`यल कŒरला॥ 6॥ नदी पयनीि सयमानस नंदिनि । कलिमल िहन िLर मŒल निकंरदिनि॥ 7॥

jau¡ kari kaṣ¢a jŒi puni koī, jŒtahi ò nīda juRŒī hoī. jaRatŒ jŒRa biṣama ura lŒgŒ, gaehu ¡ na majjana pŒva abhŒgŒ.1. kari na jŒi sara majjana pŒnŒ, phiri Œvai sameta abhimŒnŒ. jau¡ bahori kou pµuchana ŒvŒ, sara nindŒ kari tŒhi bujhŒvŒ.2. sakala bighna byŒpahi ò nahi ò tehī, rŒma sukṛpŒ ¡ bilokahi ò jehī. soi sŒdara sara majjanu karaī, mahŒ ghora trayatŒpa na jaraī.3. te nara yaha sara tajahi ò na kŒµu, jinha ke ¡ rŒma carana bhala bhŒµu. jo nahŒi caha ehi ò sara bhŒī, so satasaṅga karau mana lŒī.4. asa mŒnasa mŒnasa cakha cŒhī, bhai kabi buddhi bimala avagŒhī. bhayau hṛdaya ¡ Œnanda uchŒhµu, umageu prema pramoda prabŒhµu.5. calī subhaga kabitŒ saritŒ so, rŒma bimala jasa jala bharitŒ so. sarajµu nŒma sumaṅgala mµulŒ, loka beda mata mañjula kµulŒ.6. nadī punīta sumŒnasa nandini, kalimala tṛna taru mµula nikandini.7.

चौ0—रामभ»िि सयरसरििगिU `ार्§ । मिली सयकीरिि सर`य सयगUार्§॥ सानय` राम समर `सय पावन । मिले'U मगUानदय सôन सयगUावन॥ 1॥ `य» बिच भ»िि देवˇयनि ˇारा । सôगUिि सगिUि सयबिरिि बिचारा॥ ˜िाबिˇ िाप ˜ासक ििमयगUानी । राम सरूरप ¤सˇय समयगUानी॥ 2॥ मानस मŒल मिली सयरसरिगUी । सयनि सय`न मन पावन करिगUी॥ बिच बिच कथा बिचि˜ा बिभा»ा। `नय सरि िीर िीर बन बा»ा॥ 3॥ 'Uमा मगेUस बिबागU बरािी । िे `लचर ु»निि बगयUभा¡िी॥ रघायबर `नम ुनंद बˇार्§ । भव¡र िरंU» मनôगUरिार्§॥ 4॥

rŒmabhagati surasaritahi jŒī, milī sukīrati saraju suhŒī. sŒnuja rŒma samara jasu pŒvana, mileu mahŒnadu sona suhŒvana.1. juga bica bhagati devadhuni dhŒrŒ, sohati sahita subirati bicŒrŒ. tribidha tŒpa trŒsaka timuhŒnī, rŒma sarµupa sindhu samuhŒnī.2. mŒnasa mµula milī surasarihī, sunata sujana mana pŒvana karihī. bica bica kathŒ bicitra bibhŒgŒ, janu sari tīra tīra bana bŒgŒ.3. umŒ mahesa bibŒha barŒtī, te jalacara aganita bahubhŒ ¡tī. raghubara janama ananda badhŒī, bhava¡ra taraṅga manoharatŒī.4.

चौ0—सीय Sवयंबर कथा सयगUार्§ । सरिि सयगUावनि सô छबि छार्§॥ नदी नाव पंयU पýSन ुनेका । केरवंU कयरसल 'Uिर सबिबेका॥ 1॥ सयनि ुनयकथन परSपर गUôर्§ । पथिक समा` सôगU सरि सôर्§॥ घाôर ˇार भह»यनाथ रिसानी । घांU सयब् राम बर बानी॥ 2॥ सानय` राम बिबागU 'UछागŒU । सô सयभ 'Uम» सय„द सब कागŒU॥ कगUि सयनि गUरा¤गU पयलकागUीउ । िे सयकहरिी मन मयदिि नगUागUीउ॥ 3॥ राम ििलक गिUि मं»ल सा`ा । परब `ô» `नय `यरेU समा`ा॥ कार्§ कयरमिि केरकर्§ केररी । परी `ासय ¨रल बिपिि घानेरी॥ 4॥

sīya svayambara kathŒ suhŒī, sarita suhŒvani so chabi chŒī. nadī nŒva pa¢u prasna anekŒ, keva¢a kusala utara sabibekŒ.1. suni anukathana paraspara hoī, pathika samŒja soha sari soī. ghora dhŒra bhṛgunŒtha risŒnī, ghŒ¢a subaddha rŒma bara bŒnī.2. sŒnuja rŒma bibŒha uchŒhµu, so subha umaga sukhada saba kŒhµu. kahata sunata haraṣahi ò pulakŒhī¡, te sukṛtī mana mudita nahŒhī ¡.3. rŒma tilaka hita maṅgala sŒjŒ, paraba joga janu jure samŒjŒ. kŒī kumati kekaī kerī, parī jŒsu phala bipati ghanerī.4.

चौ0—कीरिि सरिि छगŒ¡U रििय रूररी । समय सयगUावनि पावनि भŒरी॥ गिUम गिUमसालसयिा सिव ŽयागŒU । सिसिर सय„द पýभय `नम 'UछागŒU॥ 1॥ बरनब राम बिबागU समा`Œ । सô मयद मं»लमय रिियरा`Œ॥ »ýीाम दयसग U राम बन»वनŒ । पंथकथा „र ुािप पवनŒ॥ 2॥ बरा घाôर निसाचर रारी । सयरकयरल सालि सयमं»लकारी॥ राम रा` सय„ बिनय ब˙‚Uार्§ । बिसद सय„द सô§ सरद सयगUार्§॥ 3॥ सिी सिरôमनि सिय »यन»ाथा । सô§ »यन ुमल ुनŒपम पाथा॥ भरि सयभा'U सयसीिलिार्§ । सदा ०करस बरनि न `ार्§॥ 4॥

kīrati sarita chahµu ¡ ritu rµurī, samaya suhŒvani pŒvani bhµurī. hima himasailasutŒ siva byŒhµu, sisira sukhada prabhu janama uchŒhµu.1. baranaba rŒma bibŒha samŒjµu, so muda maṅgalamaya riturŒjµu. grīṣama dusaha rŒma banagavanµu, panthakathŒ khara Œtapa pavanµu.2. baraṣŒ ghora nisŒcara rŒrī, surakula sŒli sumaṅgalakŒrī. rŒma rŒja sukha binaya baRŒī, bisada sukhada soi sarada suhŒī.3. satī siromani siya gunagŒthŒ, soi guna amala anµupama pŒthŒ. bharata subhŒu susītalatŒī, sadŒ ekarasa barani na jŒī.4.

चौ0—ुारिि बिनय दीनिा मôरी । लघायिा ललिि सयबारि न थôरी॥ ुदभयि सलिल सयनि »यनकारी । ुास पिुास मनôमल गUारी॥ 1॥ राम सयपýेमगिU पôाि पानी । गUरि सकल कलि कलया »लानी॥ भव Ÿाम सôाक िôाक िôा । समन दयरिि दय„ दारिद दôा॥ 2॥ काम कôगU मद मôगU नसावन । बिमल बिबेक बिरा» बÉ‚Uावन॥ सादर म”ान पान कि० िेउ । मिंU¤गU पाप परििाप गिU० िेउ॥ 3॥ `ि‹गU ०¤गU बारि न मानस ˇô० । िे कायर कलिकाल बि»ô०॥ िहािि निर„ि रबि कर भव बारी । ¨िररिगU¤गU मह» `िमि `ीव दय„ारी॥ 4॥

Œrati binaya dīnatŒ morī, laghutŒ lalita subŒri na thorī. adabhuta salila sunata gunakŒrī, Œsa piŒsa manomala hŒrī.1. rŒma supremahi poṣata pŒnī, harata sakala kali kaluṣa galŒnī. bhava śrama soṣaka toṣaka toṣŒ, samana durita dukha dŒrida doṣŒ.2. kŒma koha mada moha nasŒvana, bimala bibeka birŒga baRhŒvana. sŒdara majjana pŒna kie te ¡, mi¢ahi ò pŒpa paritŒpa hie te ¡.3. jinha ehi ò bŒri na mŒnasa dhoe, te kŒyara kalikŒla bigoe. tṛṣita nirakhi rabi kara bhava bŒrī, phirihahi ò mṛga jimi jīva dukhŒrī.4.

चौ0—भरmा` मयनि बस¤गU पýया»ा । िि‹गUगिU राम पद ुिि ुनयरा»ा॥ िापस सम दम दया निˇाना। परमारथ पथ परम सय`ाना॥ 1॥ माघा मकर»ि रबि `ब गUôर्§ । िीरथपिि¤गU ुाव सब कôर्§॥ देव दनय` ¤कनर नर Ÿोनीउ । सादर म”ा¤गU सकल ˜िाबेनीउ॥ 2॥ पŒ`¤गU माˇव पद `ल`ािा । परसि ु„य बंयU गUरा¤गU »ािा॥ भरmा` ुाŸाम ुिि पावन । परम रय मयनिबर मन भावन॥ 3॥ िगUा¡ गUô§ मयनि रिाय समा`ा। `ा¤गU `े म”ान िीरथरा`ा॥ म”ा¤गU पýाि समेि 'UछागUा । कगU¤गU परसपर गUरि »यन »ागUा॥ 4॥

bharadvŒja muni basahi ò prayŒgŒ, tinhahi rŒma pada ati anurŒgŒ. tŒpasa sama dama dayŒ nidhŒnŒ, paramŒratha patha parama sujŒnŒ.1. mŒgha makaragata rabi jaba hoī, tīrathapatihi ò Œva saba koī. deva danuja kiṁnara nara śrenī¡, sŒdara majjahi ò sakala tribenī ¡.2. pµujahiò mŒdhava pada jalajŒtŒ, parasi akhaya ba¢u haraṣahi ò gŒtŒ. bharadvŒja Œśrama ati pŒvana, parama ramya munibara mana bhŒvana.3. tahŒ¡ hoi muni riṣaya sam ŒjŒ, jŒhiò je majjana tīratharŒjŒ. majjahiò prŒta sameta uchŒhŒ, kahahiò parasapara hari guna gŒhŒ.4.

चौ0—०गिU पýकार भरि माघा नगUागUीउ । पयनि सब नि` नि` ुाŸाम `ागUीउ॥ पýिि संबि ुिि गUô§ ुनंदा । मकर म”िा »वन¤गU मयनिबहंदा॥ 1॥ ०क बार भरि मकर नगUा० । सब मयनीस ुाŸाम‹गU सिˇा०॥ `ा»बलिक मयनि परम बिबेकी । भरmा` रा„े पद ंेUकी॥ 2॥ सादर चरन सरô` प„ारेU । ुिि पयनीि ुासन बा˘UारेU॥ करि पŒ`ा मयनि सय`सय ब„ानी । बôले ुिि पयनीि महदय बानी॥ 3॥ नाथ ०क संस'U ब˙‚‚U मôरेउU । कर»ि बेदिžव सबय िôरेउU॥ कगUि सô मôगिU ला»ि भय ला`ा । `ौउ न कगU'¡U ब˙‚U गUô§ ुका`ा॥ 4॥

ehi prakŒra bhari mŒgha nahŒhī¡, puni saba nija nija Œśrama jŒhī ¡. prati sambata ati hoi anandŒ, makara majji gavanahi ò munibṛndŒ.1. eka bŒra bhari makara nahŒe, saba munīsa Œśramanha sidhŒe. jŒgabalika muni parama bibekī, bharadvŒja rŒkhe pada ¢ekī.2. sŒdara carana saroja pakhŒre, ati punīta Œsana bai¢hŒre. kari pµujŒ muni sujasu bakhŒnī, bole ati punīta mṛdu bŒnī.3. nŒtha eka saṁsau baRa more ¡, karagata bedatattva sabu tore ¡. kahata so mohi lŒgata bhaya lŒjŒ, jau ¡ na kahau ¡ baRa hoi akŒjŒ.4.

चौ0—ुस बिचारि पý»ंU'¡U नि` मôगŒU । गUरगयU नाथ करि `न पर छôगUŒ॥ राम नाम कर ुमिि पýभावा । संि पयरान 'Uपनिाद »ावा॥ 1॥ संिि `पि संभय ुबिनासी । सिव भ»वान ‚यान »यन रासी॥ ुाकर चारि `ीव `» ुगUगUीउ । कासीउ मरि परम पद लगUगUीउ॥ 2॥ सôपि राम मगिUमा मयनिराया । सिव 'Uपदेसय करि करि दाया॥ रामय कवन पýभय पŒछ'¡U िôगUी। कगिUु बयÛा§ कहरपानिˇि मôगUी॥ 3॥ ०क राम ुवˇेस कयरमारा । िि‹गU कर चरिि बिदिि संसारा॥ नारि बिरग¡U दय„य लगेU'U ुपारा । भय'U रôाय रन रावनय मारा॥ 4॥

asa bicŒri praga¢au ¡ nija mohµu, harahu nŒtha kari jana para chohµu. rŒma nŒma kara amita prabhŒvŒ, santa purŒna upaniṣada gŒvŒ.1. 58 * ŚR’ RMACARITAMNASA* santata japata sambhu abinŒsī, siva bhagavŒna gyŒna guna rŒsī. Œkara cŒri jīva jaga ahahī¡, kŒsī ¡ marata parama pada lahahī ¡.2. sopi rŒma mahimŒ munirŒyŒ, siva upadesu karata kari dŒyŒ. rŒmu kavana prabhu pµuchau ¡ tohī, kahia bujhŒi kṛpŒnidhi mohī.3. eka rŒma avadhesa kumŒrŒ, tinha kara carita bidita saṁsŒrŒ. nŒri biraha ¡ dukhu laheu apŒrŒ, bhayau roṣu rana rŒvanu mŒrŒ.4.

चौ0—`ासेउ मिंा मôर भýम भारी । कगUगयU सô कथा नाथ बिSिारी॥ `ा»बलिक बôले मयसयकार्§ । ियगUगिU बिदिि रघायपिि पýभयिार्§॥ 1॥ रामभ»ि ियगU मन कýरम बानी । चियरार्§ ियगUारि माउ `ानी॥ चागUगयU सयना राम »यन »ŒÉ‚Uा । की‹िगUगयU पýSन मनगय¡U ुिि मŒÉ‚Uा॥ 2॥ िाि सयनगयU सादर मनय लार्§ । कगU'¡U राम कार कथा सयगUार्§॥ मगUामôगयU मगिUोसय बिसाला । रामकथा कालिका कराला॥ 3॥ रामकथा ससि किरन स माना। संि चकôर कर¤गU `ेगिU पाना॥ ०ेसे§ संसय की‹गU भवानी । मगUादेव िब कगUा ब„ानी॥ 4॥

jaise¡ mi¢ai mora bhrama bhŒrī, kahahu so kathŒ nŒtha bistŒrī. jŒgabalika bole musukŒī, tumhahi bidita raghupati prabhutŒī.1. rŒmabhagata tumha mana krama bŒnī, caturŒī tumhŒri mai ò jŒnī. cŒhahu sunai rŒma guna gµ uRhŒ, kīnhihu prasna manahu ¡ ati mµuRhŒ.2. tŒta sunahu sŒdara manu lŒī, kahau¡ rŒma kai kathŒ suhŒī. mahŒmohu mahiṣesu bisŒlŒ, rŒmakathŒ kŒlikŒ karŒlŒ.3. rŒmakathŒ sasi kirana samŒnŒ, santa cakora karahi ò jehi pŒnŒ. aisei saṁsaya kīnha bhavŒnī, mahŒdeva taba kahŒ bakhŒnī.4.

चौ0—०क बार ˜ोिा `य» मागUीउ । संभय »० कयरंभ` रिाि पागUीउ॥ सं» सिी `»`ननि भवानी । पŒ`े रिाि ु„िलेSवर `ानी॥ 1॥ रामकथा मयनिबर्` ब„ानी । सयनी मगेUस परम सय„य मानी॥ रिाि पŒछी गUरिभ»िि सयगUार्§ । कगUी संभय ुˇिकारी पार्§॥ 2॥ कगUि सयनि रघायपिि »यन »ाथा। कछयU दिन िगUा¡ रगेU »िरिनाथा॥ मयनि सन बिदा मा»ि ˜िापयरारी । चले भवन स¡» द‘छकयरमारी॥ 3॥ िेगिU ुवसर भं`न मगिUभारा । गUरि रघायबंस ली‹गU ुविारा॥ पििा बचन ि`ि रा`य 'Uदासी । दं˙Uक बन बिचरि ुबिनासी॥ 4॥

eka bŒra tretŒ juga mŒhī ¡, sambhu gae kumbhaja riṣi pŒhī ¡. saṅga satī jagajanani bhavŒnī, pµuje riṣi akhilesvara jŒnī.1. rŒmakathŒ munibarja bakhŒnī, sunī mahesa parama sukhu mŒnī. riṣi pµuchī haribhagati suhŒī, kahī sambhu adhikŒrī pŒī.2. kahata sunata raghupati guna gŒthŒ, kachu dina tahŒ ¡ . rahe girinŒthŒ. muni sana bidŒ mŒgi tripurŒrī, cale bhavana sa ¡ga dacchakumŒrī.3. tehi avasara bhañjana mahibhŒrŒ, hari raghubaṁsa līnha avatŒrŒ. pitŒ bacana taji rŒju udŒsī, daṁḍaka bana bicarata abinŒsī.4.

चौ0—रावन मरन मनय` कर `ाचा । पýभय बिˇि बचनय की‹गU चगU साचा॥ `ौउ न¤गU `ा'¡U रगU§ पछििावा । करि बिचाLर न बनि बनावा॥ 1॥ ०गिU बिˇि भ० सôचबस र्§सा । िेगUी समय `ा§ दससीसा॥ ली‹गU नीच मारीचगिU सं»ा । भय'U ियरि सô§ कपंU कयररंU»ा॥ 2॥ करि छलय मŒÉU‚ गUरी बादेगUी । पýभय पýभा'U िस बिदिि न िेगUी॥ मह» बˇि बंˇय सगिUि गUरि ुा० । ुाŸामय दे„ि नयन `ल छा०॥ 3॥ बिरगU बिकल नर §व रघायरार्§ । „ô`ि बिपिन ¨िररि दô'U भार्§॥ कबगŒ¡U `ô» बियô» न `ाकेउर । दे„ा पý»ंU बिरगU दय„य िाकेउर॥ 4॥

rŒvana marana manuja kara jŒcŒ, prabhu bidhi bacanu kīnha caha sŒcŒ. jau¡ nahi ò jŒu ¡ rahai pachitŒvŒ, karata bicŒru na banata banŒvŒ.1. ehi bidhi bhae socabasa īsŒ, tehī samaya jŒi dasasīsŒ. līnha nīca mŒrīcahi saṅgŒ, bhayau turata soi kapa¢a kuraṅgŒ.2. kari chalu mµuRha harī baidehī, prabhu prabhŒu tasa bidita na tehī. mṛga badhi bandhu sahita hari Œe, Œśramu dekhi nayana jala chŒe.3. biraha bikala nara iva raghurŒī, khojata bipina phirata dou bhŒī. kabahµu¡ joga biyoga na jŒke ¡ . , dekhŒ praga¢a biraha dukhu tŒke ¡.4.

चौ0—संभय समय िेगिU रामगिU दे„ा । 'Uप`ा गिUय¡ ुिि गUराय बिसेा॥ भरि लôचन छबि¤सˇय निगUारी । कयरसमय `ानि न की‹िगU चि‹गUारी॥ 1॥ `य स“िादानंद `» पावन । ुस कगिU चले'U मनô` नसावन॥ चले `ाि सिव सिी समेिा । पयनि पयनि पयलकि कहरपानिकेरिा॥ 2॥ सिीउ सô दसा संभय कार दे„ी । 'Uर 'Uप`ा संदेगयU बिसेाी॥ संकLर `»िबंl `»दीसा। सयर नर मयनि सब नावि सीसा॥ 3॥ िि‹गU नहपसयिगिU की‹गU परनामा । कगिU स“िादानंद परˇामा॥ भ० म»न छबि िासय बिलôकी । ु`गय¡U पýीिि 'Uर रगUिि न रôकी॥ 4॥

sambhu samaya tehi rŒmahi dekhŒ, upajŒ hiya ¡ ati haraṣu biseṣŒ. bhari locana chabisindhu nihŒrī, kusamaya jŒni na kīnhi cinhŒrī.1. jaya saccidŒnanda jaga pŒvana, asa kahi caleu manoja nasŒvana. cale jŒta siva satī sametŒ, puni puni pulakata kṛpŒniketŒ.2. satī¡ so dasŒ sambhu kai dekhī, ura upajŒ sandehu biseṣī. saṅkaru jagatabandya jagadīsŒ, sura nara muni saba nŒvata sīsŒ.3. tinha nṛpasutahi kīnha paranŒmŒ, kahi saccidŒnanda paradhŒmŒ. bhae magana chabi tŒsu bilokī, ajahu ¡ prīti ura rahati na rokī.4.

चौ0—बिcनय `ô सयर गिUि नरिनय ˇारी । सô'U सर्ब‚य `था ˜िापयरारी॥ „ô`§ सô कि ु‚य §व नारी । ‚यानˇाम Ÿाीपिि ुसयरारी॥ 1॥ संभय»िरा पयनि महा न गUôर्§ । सिव सर्ब‚य `ान सबय कôर्§॥ ुस संसय मन भय'U ुपारा । गUô§ न Nदय¡ पýबôˇ पýचारा॥ 2॥ `lपि पý»ंU न कगेU'U भवानी । गUर ुंिर`ामी सब `ानी॥ सयनगिU सिी िव नारि सयभा“र । संसय ुस न ˇरिु 'Uर का“र॥ 3॥ `ासय कथा कयंरभ` रिाि »ार्§। भ»िि `ासय माउ मयनिगिU सयनार्§॥ सô§ मम §C्Uदेव रघायबीरा । सेवि `ागिU सदा मयनि ˇीरा॥ 4॥

biṣnu jo sura hita naratanu dhŒrī, sou sarbagya jathŒ tripurŒrī. khojai so ki agya iva nŒrī, gyŒnadhŒma śrīpati asurŒrī.1. sambhugirŒ puni mṛṣŒ na hoī, siva sarbagya jŒna sabu koī. asa saṁsaya mana bhayau apŒrŒ, hoi na hṛdaya ¡ prabodha pracŒrŒ.2. jadyapi praga¢a na kaheu bhavŒnī, hara antarajŒmī saba jŒnī. sunahi satī tava nŒri subhŒµu, saṁsaya asa na dharia ura kŒµu.3. jŒsu kathŒ kumbhaja riṣi gŒī, bhagati jŒsu mai ò munihi sunŒī. soi mama iṣ¢adeva raghubīrŒ, sevata jŒhi sadŒ muni dhīrŒ.4.

छंU0— मयनि ˇीर `ô»ी सि् संिि बिमल मन `ेगिU ŠयावगUीउ। कगिU नेिि नि»म पयरान ुा»म `ासय कीरिि »ावगUीउ॥ सô§ रामय Žयापक बýrा् भयवन निकाय पिि माया ˇनी। ुविरेU'U ुपने भ»ि गिUि नि`िं˜ा निि रघायकयरलमनी॥

Chaṁ.: muni dhīra jogī siddha santata bimala mana jehi dhyŒvahī ¡, kahi neti nigama purŒna Œgama jŒsu kīrati gŒvahī ¡. soi rŒmu byŒpaka brahma bhuvana nikŒya pati mŒyŒ dhanī, avatareu apane bhagata hita nijatantra nita raghukulamanī.

सो0—ला» न 'Uर 'Uपदेसय `दपि कगेU'U सिव¡ बार बगयU। बôले बिगUसि मगेUसय गUरिमाया बलय `ानि `िय¡॥ 51॥

lŒga na ura upadesu jadapi kaheu siva ¡ bŒra bahu, bole bihasi mahesu harimŒyŒ balu jŒni jiya ¡.51.

चौ0—`ौउ ियगUरेउU मन ुिि संदेगŒU । िौ किन `ा§ परीछा लेगŒU॥ िब ल»ि बा˘U ुगU'¡U बंUछागUीउ । `ब ल»ि ियगU ०ेगUगयU मôगिU पागUीउ॥ 1॥ `ासेउ `ा§ मôगU भýम भारी । करेUगयU सô `िनय बिबेक बिचारी॥ चलीं सिी सिव ुायसय पार्§ । कर¤गU बिचाLर करौउ का भार्§॥ 2॥ मôरेUगयU कगेउU न संसय `ागUीउ । बिˇि बिपरीि भलार्§ नागUीउ॥ 3॥ गUô§गिU सô§ `ô राम रचि रा„ा । कô करि िर्कर बÉU‚ावा सा„ा॥ ुस कगिU ल»े `पन गUरिनामा । »§Z सिी `ग¡U पýभय सय„ˇामा॥ 4॥

jau¡ tumhare¡ mana ati sandehµu, tau kina jŒi parīchŒ lehµu. taba lagi bai¢ha ahau¡ ba¢achŒhī¡, jaba lagi tumha aihahu mohi pŒhī ¡.1. jaise¡ jŒi moha bhrama bhŒrī, karehu so jatanu bibeka bicŒrī. calī¡ satī siva Œyasu pŒī, karahi ò bicŒru karau ¡ kŒ bhŒī.2. ihŒ¡ sambhu asa mana anumŒnŒ, dacchasutŒ kahu ¡ nahi ò kalyŒnŒ. morehu kahe¡ na saṁsaya jŒhī ¡, bidhi biparīta bhalŒī nŒhī ¡.3. hoihi soi jo rŒma raci rŒkhŒ, ko kari tarka baRhŒvai sŒkhŒ. asa kahi lage japana harinŒmŒ, gaī ¡ satī jah~a . prabhu sukhadhŒmŒ.4.

चौ0—लछिमन दी„ 'Uमाकहरि बेा । चकिि भ० भýम NUदय¡ बिसेा॥ कगिU न सकि कछयU ुिि »ंभीरा । पýभय पýभा'U `ानि मििˇीरा॥ 1॥ सिी कपंय `ाने'U सयरSवामी । सबदरसी सब ुंिर`ामी॥ सयमिरि `ागिU मिंU§ ु‚याना । सô§ सरब‚य रामय भ»वाना॥ 2॥ सिी की‹गU चगU िग¡Uग¡Uय दयरा“र । दे„गयU नारि सयभाव पýभा“र॥ नि` माया बलय NUदय¡ ब„ानी । बôले बिगUसि रामय महदय बानी॥ 3॥ `ôरि पानि पýभय की‹गU पýनामŒ । पििा समेि ली‹गU नि` नामŒ॥ कगेU'U बगUôरि कगUा¡ बहाकेरिŒ । बिपिन ुकेरलि ¨िररगयU केरगिU गेUिŒ॥ 4॥

lachimana dīkha umŒkṛta beṣŒ, cakita bhae bhrama hṛdaya ¡ biseṣŒ. kahi na sakata kachu ati gambhīrŒ, prabhu prabhŒu jŒnata matidhīrŒ.1. satī kapa¢u jŒneu surasvŒmī, sabadarasī saba antarajŒmī. sumirata jŒhi mi¢ai agyŒnŒ, soi sarabagya rŒmu bhagavŒnŒ.2. satī kīnha caha taha ¡hu¡ durŒµu, dekhahu nŒri subhŒva prabhŒµu. nija mŒyŒ balu hṛdaya ¡ bakhŒnī, bole bihasi rŒmu mṛdu bŒnī.3. jori pŒni prabhu kīnha pranŒmµu, pitŒ sameta līnha nija nŒmµu. kaheu bahori kahŒ ¡ bṛṣaketµu, bipina akeli phirahu kehi hetµu.4.

चौ0—माउ संकर कर कगUा नमाना । नि` ु‚यानय राम पर ुाना॥ `ा§ 'UिLर ुब देगU'¡U कागUा । 'Uर 'Uप`ा ुिि दाLरन दागUा॥ 1॥ `ाना राम सिीउ दय„य पावा । नि` पýभा'U कछयU पý»ंिU `नावा॥ सिीउ दी„ कौियकयर म» `ािा। ुा»ेउ रामय सगिUि Ÿाी भýािा॥ 2॥ ¨िररि चििवा पाछेUं पýभय दे„ा । सगिUि बंˇय सिय सयंदर बेा॥ `ग¡U चििव¤गU िग¡U पýभय ुासीना । सेव¤गU सि् मयनीस पýबीना॥ 3॥ दे„े सिव बिˇि बिcनय ुनेका । ुमिि पýभा'U ०क िेउ ०का॥ बंदि चरन करि पýभय सेवा । बिबिˇ बेा दे„े सब देवा॥ 4॥

maiò saṅkara kara kahŒ na m ŒnŒ, nija agyŒnu rŒma para ŒnŒ. jŒi utaru aba dehau ¡ kŒhŒ, ura upajŒ ati dŒruna dŒhŒ.1. jŒnŒ rŒma satī ¡ dukhu pŒvŒ, nija prabhŒu kachu praga¢i janŒvŒ. satī¡ dīkha kautuku maga jŒtŒ, Œge ¡ rŒmu sahita śrī bhrŒtŒ.2. phiri citavŒ pŒche ¡ prabhu dekhŒ, sahita bandhu siya sundara beṣŒ. jaha¡ citavahi ò t a h a¡ prabhu ŒsīnŒ, sevahiò siddha munīsa prabīnŒ.3. dekhe siva bidhi biṣnu anekŒ, amita prabhŒu eka te ¡ ekŒ. bandata carana karata prabhu sevŒ, bibidha beṣa dekhe saba devŒ.4.

चौ0—दे„े `ग¡U िग¡U रघायपिि `ेिे । सQिर‹गU सगिUि सकल सयर िेिे॥ `ीव चराचर `ô संसारा । दे„े सकल ुनेक पýकारा॥ 1॥ पŒ`¤गU पýभयगिU देव बगयU बेा । राम रूरप दŒसर न¤गU दे„ा॥ ुवलôकेर रघायपिि बगयUिेरेU । सीिा सगिUि न बेा घानेरेU॥ 2॥ सô§ रघायबर सô§ लछिमनय सीिा । दे„ि सिी ुिि भ§Z सभीिा॥ NUदय कंरप िन सयˇि कछयU नागUीउ । नयन मŒदि बा˘Uीं म» मागUीउ॥ 3॥ बगयUरि बिलôकेर'U नयन 'Uघारी । कछयU न दी„ िग¡ द‘छकयरमारी॥ पयनि पयनि ना§ राम पद सीसा । चलीउ िगUा¡ `ग¡U रगेU »िरीसा॥ 4॥

66 * ŚR’ RMACARITAMNASA* dekhe jaha¡ taha¡ raghupati jete, saktinha sahita sakala sura tete. jīva carŒcara jo saṁsŒrŒ, dekhe sakala aneka prakŒrŒ.1. pµujahiò prabhuhi deva bahu beṣŒ, rŒma rµupa dµusara nahi ò dekhŒ. avaloke raghupati bahutere, sītŒ sahita na beṣa ghanere.2. soi raghubara soi lachimanu sītŒ, dekhi satī ati bhaī ¡ sabhītŒ. hṛdaya kampa tana sudhi kachu nŒhī ¡, nayana mµudi bai¢hī ¡ maga mŒhī ¡.3. bahuri bilokeu nayana ughŒrī, kachu na dīkha taha ¡ dacchakumŒrī. puni puni nŒi rŒma pada sīsŒ, calī ¡ tahŒ ¡ jaha ¡ rahe girīsŒ.4.

चौ0—सिीउ समयÛिा रघायबीर पýभा“र । भय बस सिव सन की‹गU दयरा“र॥ कछयU न परीछा ली‹िगU »ôसा§Z । की‹गU पýनामय ियगUारिगिU ना§Z॥ 1॥ `ô ियगU कगUा सô महा न गUôर्§ । मôरेउU मन पýिीिि ुिि सôर्§॥ िब संकर दे„े'U ˇरि Šयाना । सिीउ `ô की‹गU चरिि सबय `ाना॥ 2॥ बगयUरि राममायगिU सिLर नावा । पýेरि सििगिU `े¤गU ÛाŒ¡˘U कगUावा॥ गUरि §‘छा भावी बलवाना । NUदय¡ बिचारि संभय सय`ाना॥ 3॥ सिीउ की‹गU सीिा कर बेा । सिव 'Uर भय'U बिाद बिसेा॥ `ौउ ुब कर'¡U सिी सन पýीिी । मिंU§ भ»िि पथय गUô§ ुनीिी॥ 4॥

satī¡ samujhi raghubīra prabhŒµu, bhaya basa siva sana kīnha durŒµu. kachu na parīchŒ līnhi gosŒī¡, kīnha pranŒmu tumhŒrihi nŒī ¡.1. jo tumha kahŒ so mṛṣŒ na hoī, more ¡ mana pratīti ati soī. taba saṅkara dekheu dhari dhyŒnŒ, satī ¡ jo kīnha carita sabu jŒnŒ.2. bahuri rŒmamŒyahi siru nŒvŒ, preri satihi jehi ò jhµu ¡¢ha kahŒvŒ. hari icchŒ bhŒvī balavŒnŒ, hṛdaya¡ bicŒrata sambhu sujŒnŒ.3. satī¡ kīnha sītŒ kara beṣŒ, siva ura bhayau biṣŒda biseṣŒ. jau¡ aba karau ¡ satī sana prītī, mi¢ai bhagati pathu hoi anītī.4.

चौ0—िब संकर पýभय पद सिLर नावा । सयमिरि रामय NUदय¡ ुस ुावा॥ ०¤गU िन सििगिU भेंU मôगिU नागUीउ । सिव संक¸पय की‹गU मन मागUीउ॥ 1॥ ुस बिचारि संकLर मििˇीरा । चले भवन सयमिरि रघायबीरा॥ चलि »»न भा »िरा सयगUार्§ । `य मगेUस भलि भ»िि दहÉ‚Uार्§॥ 2॥ ुस पन ियगU बिनय कर§ कô ुाना। रामभ»ि समरथ भ»वाना॥ सयनि नभ»िरा सिी 'Uर सôचा । पŒछा सिवगिU समेि सकôचा॥ 3॥ की‹गU कवन पन कगUगयU कहरपाला । सˆयˇाम पýभय दीनदयाला॥ `दपि सिीउ पŒछा बगUय भा¡िी । िदपि न कगेU'U ˜िापयर ुारािी॥ 4॥

taba saṅkara prabhu pada siru nŒvŒ, sumirata rŒmu hṛdaya ¡ asa ŒvŒ. ehiò tana satihi bhe¢a mohi nŒhī ¡, siva saṅkalpu kīnha mana mŒhī ¡.1. asa bicŒri saṅkaru matidhīrŒ, cale bhavana sumirata raghubīrŒ. calata gagana bhai girŒ suhŒī, jaya mahesa bhali bhagati dṛRhŒī.2. asa pana tumha binu karai ko ŒnŒ, rŒmabhagata samaratha bhagavŒnŒ. suni nabhagirŒ satī ura socŒ, pµuchŒ sivahi sameta sakocŒ.3. kīnha kavana pana kahahu kṛpŒlŒ, satyadhŒma prabhu dīnadayŒlŒ. jadapi satī ¡ pµuchŒ bahu bhŒ ¡tī, tadapi na kaheu tripura ŒrŒtī.4. 68 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

सो0—`लय पय सरिस बिका§ दे„गयU पýीिि कि रीिि भलि। बिल» गUô§ रसय `ा§ कपंU „ंUार्§ परि पयनि॥ 57 („)॥

jalu paya sarisa bikŒi dekhahu prīti ki rīti bhali, bilaga hoi rasu jŒi kapa¢a kha¢Œī parata puni.57(B).

चौ0—NUदय¡ सôचय समयÛाि नि` करनी । ¤चिा ुमिि `ा§ न¤गU बरनी॥ कहरपा¤सˇय सिव परम ु»ाˇा । पý»ंU न कगेU'U मôर ुपराˇा॥ 1॥ संकर Lर„ ुवलôकि भवानी । पýभय मôगिU ि`े'U NUदय¡ ुकयरलानी॥ नि` ुघा समयÛिा न कछयU कगिU`ार्§ । िप§ ुवा¡ §व 'Uर ुˇिकार्§॥ 2॥ सििगि U ससôच `ानि बहाकेरिŒ । कगUीउ कथा सयंदर सय„ गेUिŒ॥ बरनि पंथ बिबिˇ §ििगUासा । बिSवनाथ पगय¡Uचे कारलासा॥ 3॥ िग¡U पयनि संभय समयÛिा पन ुापन । बा˘ेU बंU िर करि Uकमलासन॥ संकर सगU` सरूरपय सगUारा । ला»ि समाˇि ु„ं˙U ुपारा॥ 4॥

hṛdaya¡ socu samujhata nija karanī, cintŒ amita jŒi nahi ò baranī. kṛpŒsindhu siva parama agŒdhŒ, praga¢a na kaheu mora aparŒdhŒ.1. saṅkara rukha avaloki bhavŒnī, prabhu mohi tajeu hṛdaya ¡ akulŒnī. nija agha samujhi na kachu kahi jŒī, tapai avŒ ¡ iva ura adhikŒī.2. satihi sasoca jŒni bṛṣaketµu, kahī¡ kathŒ sundara sukha hetµu. baranata pantha bibidha itihŒsŒ, bisvanŒtha pahu ¡ ce kailŒsŒ.3. taha¡ puni sambhu samujhi pana Œpana, bai¢he ba¢a tara kari kamalŒsana. saṅkara sahaja sarµupu samhŒrŒ, lŒgi samŒdhi akhaṁḍa apŒrŒ.4.

चौ0—निि नव सôचय सिी 'Uर भारा । कब `ागU'¡U दय„ सा»र पारा॥ माउ `ô की‹गU रघायपिि ुपमाना । पयनि पििबचनय महा करि `ाना॥ 1॥ सô ¨रलय मôगिU बिˇािा¡ दी‹गUा । `ô कछयU 'Uचिि रगUा सô§ की‹गUा॥ ुब बिˇि ुस बŒÛिाु न¤गU िôगUी। संकर बिमय„ `िुावसि मôगUी॥ 2॥ कगिU न `ा§ कछयU NUदय »लानी । मन मगय¡U रामगिU सयमिर सयानी॥ `ौउ पýभय दीनदयालय कगUावा । ुारिि गUरन बेद `सय »ावा॥ 3॥ िौ माउ बिनय कर'¡U कर `ôरी । छŒUंU'UU बे»ि देगU यगU मôरी॥ `ौउ मôरेउU सिव चरन सनेगŒU । मन कýरम बचन सˆय बýिय ०गŒU॥ 4॥

nita nava socu satī ura bhŒrŒ, kaba jaihau ¡ dukha sŒgara pŒrŒ. maiò jo kīnha raghupati apamŒnŒ, puni patibacanu mṛṣŒ kari jŒnŒ.1. so phalu mohi bidhŒtŒ ¡ dīnhŒ, jo kachu ucita rahŒ soi kīnhŒ. aba bidhi asa bµujhia nahi ò tohī, saṅkara bimukha jiŒvasi mohī.2. kahi na jŒi kachu hṛdaya galŒnī, mana mahu ¡ rŒmahi sumira sayŒnī. jau¡ prabhu dīnadayŒlu kahŒvŒ, Œrati harana beda jasu gŒvŒ.3. tau mai ò binaya karau¡ kara jorī, chµu¢au begi deha yaha morī. jau¡ more¡ siva carana sanehµu, mana krama bacana satya bratu ehµu.4.

दô0—िौ सबदरसी सयनिु पýभय कर'U सô बे»ि 'Uपा§। गUô§ मरनय `े¤गU बिन¤गU Ÿाम दयसगU बिपžिा बिगUा§॥ 59॥

tau sabadarasī sunia prabhu karau so begi upŒi, hoi maranu jehi ò binahi ò śrama dusaha bipatti bihŒi.59.

चौ0—०गिU बिˇि दय„िि पý`ेसकयरमारी । ुकथनीय दाLरन दय„य भारी॥ बीिेउ संबि सगUस सिासी । ि`ी समाˇि संभय ुबिनासी॥ 1॥ राम नाम सिव सयमिरन ला»े । `ाने'U सिीउ `»िपिि `ा»े॥ `ा§ संभय पद बंदनय की‹गUा । सनमय„ संकर ुासनय दी‹गUा॥ 2॥ ल»े कगUन गUरिकथा रसाला । द‘छ पý`ेस भ० िेगिU काला॥ दे„ा बिˇि बिचारि सब लायक । द‘छगिU की‹गU पý`ापिि नायक॥ 3॥ ब˙‚U ुˇिकार द‘छ `ब पावा । ुिि ुभिमानय NUदय¡ िब ुावा॥ न¤गU कô'U ुस `नमा `» मागUीउ । पýभयिा पा§ `ागिU मद नागUीउ॥ 4॥

ehi bidhi dukhita prajesakumŒrī, akathanīya dŒruna dukhu bhŒrī. bīte¡ sambata sahasa satŒsī, tajī samŒdhi sambhu abinŒsī.1. rŒma nŒma siva sumirana lŒge, jŒneu satī ¡ jagatapati jŒge. jŒi sambhu pada bandanu kīnhŒ, sanamukha saṅkara Œsanu dīnhŒ.2. lage kahana harikathŒ rasŒlŒ, daccha prajesa bhae tehi kŒlŒ. dekhŒ bidhi bicŒri saba lŒyaka, dacchahi kīnha prajŒpati nŒyaka.3. baRa adhikŒra daccha jaba pŒvŒ, ati abhimŒnu hṛdaya ¡ taba ŒvŒ. nahiò kou asa janamŒ jaga mŒhī ¡, prabhutŒ pŒi jŒhi mada nŒhī ¡.4.

चौ0—¤कनर ना» सि् »ंˇर्बा । बˇय‹गUU समेि चले सयर सर्बा॥ बिcनय बिरंUचि मगेUसय बिगUार्§ । चले सकल सयर `ान बनार्§॥ 1॥ सिीउ बिलôकेर Žयôम बिमाना । `ाि चले संयदर बिˇि नाना॥ सयर सयंदरी कर¤गU कल »ाना । सयनि Ÿावन छŒUंU¤गU मयनि Šयाना॥ 2॥ पŒछेU'U िब सिव¡ कगेU'U ब„ानी । पििा `‚य सयनि कछयU गUरानी॥ `ौउ मगेUसय मôगिU ुायसय देगUीउ । कछयU दिन `ा§ रगUौउ मिस ०गUीउ॥ 3॥ पिि परिˆया» NUदय¡ दय„य भारी । कगU§ न नि` ुपराˇ बिचारी॥ बôली सिी मनôगUर बानी । भय संकôच पýेम रस सानी॥ 4॥

kiṁnara nŒga siddha gandharbŒ, badhunha sameta cale sura sarbŒ. biṣnu birañci mahesu bihŒī, cale sakala sura jŒna banŒī.1. satī¡ biloke byoma bimŒnŒ, jŒta cale sundara bidhi nŒnŒ. sura sundarī karahi ò kala gŒnŒ, s unata śravana chµu¢ahiò muni dhyŒnŒ.2. pµucheu taba siva¡ kaheu bakhŒnī, pitŒ jagya suni kachu haraṣŒnī. jau¡ mahesu mohi Œyasu dehī ¡, kachu dina jŒi rahau ¡ misa ehī ¡.3. pati parityŒga hṛdaya¡ dukhu bhŒrī, kahai na nija aparŒdha bicŒrī. bolī satī manohara bŒnī, bhaya saṅkoca prema rasa sŒnī.4.

चौ0—कगेUगयU नीक मôरेUगय¡U मनभावा। यगU ुनयचिि न¤गU नेवि प˘Uावा॥ द‘छ सकल नि` सयिा बôला§Z । गUमरेउU बयर ियगU'U बिसरा§Z॥ 1॥ बýrा्सभा¡ गUम सन दय„य माना । िेगिU िें ु`गय¡U कर¤गU ुपमाना॥ `ौउ बिनय बôलेउ `ागयU भवानी । रगU§ न सीलय सनेगयU न कानी॥ 2॥ `दपि मि˜ा पýभय पििय »यर »ेगUा । `ा§ु बिनय बôलेगय¡U न स¡देगUा॥ िदपि बिरôˇ मान `ग¡U कôर्§ । िगUा¡ »०¡ क¸यानय न गUôर्§॥ 3॥ भा¡िि ुनेक संभय समयÛावा । भावी बस न ‚यानय 'Uर ुावा॥ कगU पýभय `ागयU `ô बिन¤गU बôला०¡ । न¤गU भलि बाि गUमारेU भा०¡॥ 4॥

kahehu nīka morehu¡ mana bhŒvŒ, yaha anucita nahi ò nevata pa¢hŒvŒ. daccha sakala nija sutŒ bolŒī ¡, hamare ¡ bayara tumhau bisarŒī ¡.1. brahmasabhŒ¡ hama sana dukhu mŒnŒ, tehi te ¡ ajahu ¡ karahi ò apamŒnŒ. jau¡ binu bole¡ jŒhu bhavŒnī, rahai na sīlu sanehu na kŒnī.2. jadapi mitra prabhu pitu gura gehŒ, jŒia binu bolehu ¡ na sa ¡dehŒ. tadapi birodha mŒna jaha¡ koī, tahŒ ¡ gae¡ kalyŒnu na hoī.3. bhŒ¡ ti aneka sambhu samujhŒvŒ, bhŒvī basa na gyŒnu ura ŒvŒ. kaha prabhu jŒhu jo binahiò bolŒe¡, nahi ò bhali bŒta hamŒre bhŒe ¡.4.

चौ0—पििा भवन `ब »§Z भवानी । द‘छ ˜ास कागय¡U न सनमानी॥ सादर भलेगिU मिली ०क मािा । भ»िनीउ मिलीउ बगयUि मयसयकािा॥ 1॥ द‘छ न U कछयU पŒछी कयरसलािा । सििगिU बिलôकि `रेU सब »ािा॥ सिीउ `ा§ दे„े'U िब `ा»ा। किगय¡U न दी„ संभय कर भा»ा॥ 2॥ िब चिि चÉ‚ेU'U `ô संकर कगेU“र । पýभय ुपमानय समयÛिा 'Uर दगेU“र॥ पाछिल दय„य न NUदय¡ ुस Žयापा । `स यगU भय'U मगUा परििापा॥ 3॥ `lपि `» दाLरन दय„ नाना । सब िेउ क˘िUन `ािि ुवमाना॥ समयÛिा सô सििगि Uभय' U ुिि कýरôˇा । बगयU बिˇि `ननीउ की‹गU पýबôˇा॥ 4॥

pitŒ bhavana jaba gaī ¡ bhavŒnī, daccha trŒsa kŒhu ¡ na sanamŒnī. sŒdara bhalehiò milī eka mŒtŒ, bhaginī¡ milī ¡ bahuta musukŒtŒ.1. daccha na kachu pµuchī kusalŒtŒ, satihi biloki jare saba gŒtŒ. satī¡ jŒi dekheu taba jŒgŒ, katahu ¡ na dīkha sambhu kara bhŒgŒ.2. taba cita caRheu jo saṅkara kaheµu, prabhu apamŒnu samujhi ura daheµu. pŒchila dukhu na hṛdaya¡ asa byŒpŒ, jasa yaha bhayau mahŒ paritŒpŒ.3. jadyapi jaga dŒruna dukha nŒnŒ, saba te ¡ ka¢hina jŒti avamŒnŒ. samujhi so satihi bhayau ati krodhŒ, bahu bidhi jananī ¡ kīnha prabodhŒ.4.

चौ0—सयनगयU सभासद सकल मय¤नदा । कगUी सयनी `ि‹गU संकर ¤नदा॥ सô ¨रलय ियरि लगUब सब कागŒ¡U । भली भ¡ािि पछििाब पििागŒ¡U॥ 1॥ संि संभय Ÿाीपिि ुपबादा । सयनिु `गUा¡ िग¡U ुसि मर`ादा॥ कांिUु िासय `ीभ `ô बसार्§ । Ÿावन मŒदि न ि चलिु परार्§॥ 2॥ `»दािमा मगेUसय पयरारी । `»ि `नक सब केर गिUिकारी॥ पििा मंदमिि ¤नदि िेगUी । द‘छ सयकýर संभव यगU देगUी॥ 3॥ ि`िगU'¡U ियरि देगU िेगिU गेUिŒ । 'Uर ˇरि चं…ýमौलि बहाकेरिŒ॥ ुस कगिU `ô» ु»िनि िनय `ारा । भय'U सकल म„ गUागUाकारा॥ 4॥

74 * ŚR’ RMACARITAMNASA* sunahu sabhŒsada sakala munindŒ, kahī sunī jinha saṅkara nindŒ. so phalu turata lahaba saba kŒhµu ¡, bhalī bhŒ ¡ ti pachitŒba pitŒhµu ¡ .1. santa sambhu śrīpati apabŒdŒ, sunia jahŒ ¡ taha ¡ asi marajŒdŒ. kŒ¢ia tŒsu jībha jo basŒī, śravana mµudi na ta calia parŒī.2. jagadŒtamŒ mahesu purŒrī, jagata janaka saba ke hitakŒrī. pitŒ mandamati nindata tehī, daccha sukra sambhava yaha dehī.3. tajihau¡ turata deha tehi hetµu, ura dhari candramauli bṛṣaketµu. asa kahi joga agini tanu jŒrŒ, bhayau sakala makha hŒhŒkŒrŒ.4.

चौ0—समाचार सब संकर पा० । बीरभ…ýय करि कôप प˘Uा०॥ `‚य बिˇंस `ा§ िि‹गU की‹गUा । सकल सयर‹गU बिˇिवि ¨रलय दी‹गUा॥ 1॥ भा `»बिदिि द‘छ »िि सôर्§ । `सि कछयU संभय बिमय„ कार गUôर्§॥ यगU §ििगUास सकल `» `ानी। िािे माउ संछेUप ब„ानी॥ 2॥ सिीउ मरि गUरि सन बLर मा»ा। `नम `नम सिव पद ुनयरा»ा॥ िेगिU कारन गिUम»िरि »हगU `ार्§ । `नमीउ पारबिी िनय पार्§॥ 3॥ `ब िेउ 'Uमा साल »हगU `ा§Z । सकल सि्ि संपिि िग¡U छा§Z॥ `ग¡U िग¡U मयनि‹गU सयुाŸाम की‹गेU । 'Uचिि बास गिUम भŒˇर दी‹गेU॥ 4॥

samŒcŒra saba saṅkara pŒe, bīrabhadru kari kopa pa¢hŒe. jagya bidhaṁsa jŒi tinha kīnhŒ, sakala suranha bidhivata phalu dīnhŒ.1. bhai jagabidita daccha gati soī, jasi kachu sambhu bimukha kai hoī. yaha itihŒsa sakala jaga jŒnī, tŒte mai ò sañchepa bakhŒnī.2. satī¡ marata hari sana baru m ŒgŒ, janama janama siva pada anurŒgŒ. tehi kŒrana himagiri gṛha jŒī, janamī ¡ pŒrabatī tanu pŒī.3. jaba te ¡ umŒ saila gṛha jŒī ¡, sakala siddhi sampati taha ¡ chŒī ¡. jaha¡ taha¡ muninha suŒśrama kīnhe, ucita bŒsa hima bhµudhara dīnhe.4.

चौ0—सरििा सब पयनीि `लय बगUगUीउ । „» मह» मˇयप सय„ी सब रगUगUीउ॥ सगU` बयLर सब `ीव‹गU ˆया»ा । »िरि पर सकल कर¤गU ुनयरा»ा॥ 1॥ सôगU साल »िरि`ा »हगU ुा०¡ । `िमि `नय रामभ»िि केर पा०¡॥ निि नŒिन मं»ल »हगU िासŒ । बýrा्ादिक »ाव¤गU `सय `ासŒ॥ 2॥ नारद समाचार सब पा० । कौियकगUीउ »िरि »ेगU सिˇा०॥ सालरा` ब˙‚ U ुादर की‹गUा । पद प„ारि बर ुासनय दी‹गUा॥ 3॥U नारि सगिUि मयनि पद सिLर नावा । चरन सलिल सबय भवनय ¤सचावा॥ नि` सौभा‚य बगयUि »िरि बरना । सयिा बôलि मेली मयनि चरना॥ 4॥

saritŒ saba punīta jalu bahahī¡, khaga mṛga madhupa sukhī saba rahahī¡. sahaja bayaru saba jīvanha tyŒgŒ, giri para sakala karahi ò anurŒgŒ.1. soha saila girijŒ gṛha Œe ¡, jimi janu rŒmabhagati ke pŒe ¡. nita nµutana maṅgala gṛha tŒsµu, brahmŒdika gŒvahi ò jasu jŒsµu.2. nŒrada samŒcŒra saba pŒe, kautukahī¡ giri geha sidhŒe. sailarŒja baRa Œdara kīnhŒ, pada pakhŒri bara Œsanu dīnhŒ.3. nŒri sahita muni pada siru nŒvŒ, carana salila sabu bhavanu si òcŒvŒ. nija saubhŒgya bahuta giri baranŒ, sutŒ boli melī muni caranŒ.4.

चौ0—कगU मयनि बिगUसि »ŒÉ‚U महदय बानी । सयिा ियगUारि सकल »यन „ानी॥ सयंदर सगU` सयसील सयानी । नाम 'Uमा ुंबिका भवानी॥ 1॥ सब ल‘छन संपóा कयरमारी । गUô§गिU संिि पियगिU पिुारी॥ सदा ुचल ०गिU कर ुगिUवािा। ०गिU िेउ `सय पागU¤गU पििय मािा॥ 2॥ गUô§गिU पŒ य सकल `» मागUीउ । ०गिU सेवि कछयU दयर्लभ नागUीउ॥ ०गिU कर नामय सयमिरि संसारा । ˜िाय चÉि‚UगU¤गU पििबýि ुसिˇारा॥ 3॥ साल सयल‘छन सयिा ियगUारी । सयनगयU `े ुब ुव»यन दय§ चारी॥ ु»यन ुमान मािय पििय गUीना। 'Uदासीन सब संसय छीना॥ 4॥

kaha muni bihasi gµuRha mṛdu bŒnī, sutŒ tumhŒri sakala guna khŒnī. sundara sahaja susīla sayŒnī, nŒma umŒ ambikŒ bhavŒnī.1. saba lacchana sampanna kumŒrī, hoihi santata piyahi piŒrī. sadŒ acala ehi kara ahivŒtŒ, ehi te ¡ jasu paihahi ò pitu mŒtŒ.2. hoihi pµujya sakala jaga mŒhī ¡, ehi sevata kachu durlabha nŒhī ¡. ehi kara nŒmu sumiri saṁsŒrŒ, triya caRhihahi ò patibrata asidhŒrŒ.3. saila sulacchana sutŒ tumhŒrī, sunahu je aba avaguna dui cŒrī. aguna amŒna mŒtu pitu hīnŒ, udŒsīna saba saṁsaya chīnŒ.4.

चौ0—सयनि मयनि »िरा सˆय `िय¡ `ानी। दय„ दंपििगिU 'Uमा गUरानी॥ नारदगŒ¡U यगU भेदय न `ाना। दसा ०क समयÛाब बिल»ाना॥ 1॥ सकल स„ीउ »िरि`ा »िरि माना । पयलक सरीर भरेU `ल नाना॥ गUô§ न महा देवरिाि भाा। 'Uमा सô बचनय NUदय¡ ˇरि रा„ा॥ 2॥ 'Uप`े'U सिव पद कमल सनेगŒU । मिलन क˘िUन मन भा संदेगŒU॥ `ानि कयरुवसLर पýीिि दयरार्§ । स„ी 'Uछ¡U» बा˘Uी पयनि `ार्§॥ 3॥ ÛाŒ˘िU न गUô§ देवरिाि बानी । सôच¤गU दंपिि स„ीउ सयानी॥ 'Uर ˇरि ˇीर कगU§ »िरिरा“र । कगUगयU नाथ का करिु 'Uपा“र॥ 4॥

suni muni girŒ satya jiya ¡ jŒnī, dukha dampatihi umŒ haraṣŒnī. nŒradahµu¡ yaha bhedu na jŒnŒ, dasŒ eka samujhaba bilagŒnŒ.1. sakala sakhī ¡ girijŒ giri mainŒ, pulaka sarīra bhare jala nainŒ. hoi na mṛṣŒ devariṣi bhŒṣŒ, umŒ so bacanu hṛdaya ¡ dhari rŒkhŒ.2. upajeu siva pada kamala sanehµu, milana ka¢hina mana bhŒ sandehµu. jŒni kuavasaru prīti durŒī, sakhī ucha ¡ga bai¢hī puni jŒī.3. jhµu¢hi na hoi devariṣi bŒnī, socahi ò dampati sakhī ¡ sayŒnī. ura dhari dhīra kahai girirŒµu, kahahu nŒtha kŒ karia upŒµu.4.

चौ0—िदपि ०क माउ कगU'¡U 'Uपार्§ । गUô§ कराU `ौउ दा'U सगUार्§॥ `स बLर माउ बरने'¡U ियगU पागUीउ । मिलिगिU 'UमगिU िस संसय नागUीउ॥ 1॥ `े `े बर केर दôा ब„ाने । िे सब सिव पगिंU माउ ुनयमाने॥ `ौउ बिबागयU संकर सन गUôर्§ । दôा'U »यन सम कगU सबय कôर्§U॥ 2॥ `ौउ ुगिU से` सयन गUरि करगUीउ । बयˇ कछयU िि‹गU कर दôाय न ˇरगUीउ॥ भानय कहरसानय सर्ब रस „ागUीउ । िि‹गU कग¡U मंद कगUि कô'U नागUीउ॥ 3॥ सयभ ुLर ुसयभ सलिल सब बगUर्§ । सयरसरि कô'U ुपयनीि न कगUर्§॥ समरथ कगय¡U न¤गU दôाय »ôसा§Z । रबि पावक सयरसरि की ना§Z॥ 4॥

78 * ŚR’ RMACARITAMNASA* tadapi eka maiò kahau¡ upŒī, hoi karai jau ¡ daiu sahŒī. jasa baru mai ò baraneu¡ tumha pŒhī ¡, milihi umahi tasa saṁsaya nŒhī ¡.1. je je bara ke doṣa bakhŒne, te saba siva pahi ò mai ò anumŒne. jau¡ bibŒhu saṅkara sana hoī, doṣau guna sama kaha sabu koī.2. jau¡ ahi seja sayana hari karahī¡, budha kachu tinha kara doṣu na dharahī¡. bhŒnu kṛsŒnu sarba rasa khŒhī¡, tinha kaha ¡ manda kahata kou nŒhī ¡.3. subha aru asubha salila saba bahaī, surasari kou apunīta na kahaī. samaratha kahu¡ nahiò doṣu gosŒī¡, rabi pŒvaka surasari kī nŒī ¡.4.

चौ0—सयरसरि `ल कहरि बाLरनि `ाना। कबगय¡U न संि कर¤गU िेगिU पाना॥ सयरसरि मिलेउ सô पावन `ासेउ । र्§स ुनीसगिU ुंिLर िासेउ॥ 1॥ संभय सगU` U Uसमरथ भ»वाना। ०गिU बिबाग¡U सब बिˇि क¸याना॥ दयराराŠय पा ुगU¤गU मगेUसŒ । ुासयिôा पयनि कि०¡ कलेसŒ॥ 2॥ `ौउ िपय कराU कयरमारि ियगUारी । भावि'U मेंिU सक¤गU ˜िापयरारी॥ `lपि बर ुनेक `» मागUीउ ।०गिU कग¡U सिव ि`ि दŒसर नागUीउ॥ 3॥ बर दायक पýनिारिि भं`न । कहरपा¤सˇय सेवक मन रं`न॥

surasari jala kṛta bŒruni jŒnŒ, kabahu ¡ na santa karahi ò tehi pŒnŒ. surasari mile ¡ so pŒvana jaise¡, īsa anīsahi antaru taise ¡.1. sambhu sahaja samaratha bhagavŒnŒ, ehi bibŒha ¡ saba bidhi kalyŒnŒ. durŒrŒdhya pai ahahi ò mahesµu, Œsutoṣa puni kie ¡ kalesµu.2. jau¡ tapu karai kumŒri tumhŒrī, bhŒviu me¢i sakahi ò tripurŒrī. jadyapi bara aneka jaga mŒhī ¡, ehi kaha ¡ siva taji dµusara nŒhī ¡.3. bara dŒyaka pranatŒrati bhañjana, kṛpŒsindhu sevaka mana rañjana. icchita phala binu siva avarŒdhe¡, lahia na ko¢i joga japa sŒdhe ¡.4.

चौ0—कगिU ुस बýrा्भवन मयनि »य“र । ुा»िल चरिि सयनगयU `स भय“र॥ पििगिU ०कांि पा§ कगU माना । नाथ न माउ समयÛो मयनि बाना॥ 1॥ `ौउ घाLर बLर कयरलय गUô§ ुनŒपा । करिु बिबागयU सयिा ुनयरूरपा॥ न ि क‹या बLर रगU'U कयरुारी । कंरि 'Uमा मम पýानपिुारी॥ 2॥ `ौउ न मिलिगिU बLर »िरि`गिU `ô»Œ । »िरि `˙‚U सगU` कगिUगिU सबय लô»Œ॥ सô§ बिचारि पिि करेUगयU बिबागŒU । `े¤गU न बगUôरि गUô§ 'Uर दागŒU॥ 3॥ ुस कगिU परी चरन ˇरि सीसा । बôले सगिUि सनेगU »िरीसा॥ बLर पावक पý»ंाU ससि मागUीउ । नारद बचनय ु‹यथा नागUीउ॥ 4॥

kahi asa brahmabhavana muni gayaµu, Œgila carita sunahu jasa bhayaµu. patihi ekŒnta pŒi kaha mainŒ, nŒtha na mai ò samujhe muni bainŒ.1. jau¡ gharu baru kulu hoi anµupŒ, karia bibŒhu sutŒ anurµupŒ. na ta kanyŒ baru rahau kuŒrī, kanta umŒ mama prŒnapiŒrī.2. jau¡ na milihi baru girijahi jogµu, giri jaRa sahaja kahihi sabu logµu. soi bicari pati karehu bibŒhµu, jehi ò na bahori hoi ura dŒhµu.3. asa kahi parī carana dhari sīsŒ, bole sahita saneha girīsŒ. baru pŒvaka praga¢ai sasi mŒhī ¡, nŒrada bacanu anyathŒ nŒhī ¡.4. 80 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

चौ0—ुब `ौउ ियगUगिU सयिा पर नेगŒU । िौ ुस `ा§ सि„ावनय देगUŒ॥ कराU सô िपय `े¤गU मिल¤गU मगेUसŒ । ुान 'Uपाय¡ न मिंिUगिU कलेसŒ॥ 1॥ नारद बचन स»र्भ सगेUिŒ । सयंदर सब »यन निˇि बहाकेरिŒ॥ ुस बिचारि ियगU ि`गयU ुसंका । सबगिU भा¡िि संकLर ुकलंका॥ 2॥ सयनि पिि बचन गUराि मन मागUीं । »र्§ ियरि 'U˘िU »िरि`ा पागUीउ॥ 'UमगिU बिलôकि नयन भरेU बारी । सगिUि सनेगU »ôद बा˘Uारी॥ 3॥ बार¤गU बार लेिि 'Uर लार्§ । »द»द कंर˘U न कछयU कगिU `ार्§॥ `»ि मािय सर्ब‚य भवानी । मािय सय„द बôलीं महदय बानी॥ 4॥

aba jau ¡ tumhahi sutŒ para nehµu, tau asa jŒi sikhŒvanu dehµu. karai so tapu jehi ò milahi ò mahesµu, Œna upŒya ¡ na mi¢ihi kalesµu.1. nŒrada bacana sagarbha sahetµu, sundara saba guna nidhi bṛṣaketµu. asa bicŒri tumha tajahu asaṅkŒ, sabahi bhŒ ¡ ti saṅkaru akalaṅkŒ.2. suni pati bacana haraṣi mana mŒhī ¡, gaī turata u¢hi girijŒ pŒhī ¡. umahi biloki nayana bhare bŒrī, sahita saneha goda bai¢hŒrī.3. bŒrahiò bŒra leti ura lŒī, gadagada kaṁ¢ha na kachu kahi jŒī. jagata mŒtu sarbagya bhavŒnī, mŒtu sukhada bolī ¡ mṛdu bŒnī.4.

चौ0—करगिU `ा§ िपय सालकयरमारी । नारद कगUा सô सˆय बिचारी॥ मािय पििगिU पयनि यगU मि भावा। िपय सय„पýद दय„ दôा नसावा॥ 1॥ िपबल रच§ पýपंचय बिˇािा । िपबल बिcनय सकल `» ˜ािा॥ िपबल संभय कर¤गU संघारा । िपबल सेाय ˇर§ मगिUभारा॥ 2॥ िप ुˇार सब सहCि्U भवानी । करगिU `ा§ िपय ुस `िय¡ `ानी॥ सयनि बचन बिसमिि मगUिारी । सपन सयनाय'U »िरिगिU ग¡कारी॥ 3॥ मािय पििगिU बगयUबिˇि समयÛार्§ । चलीउ 'Uमा िप गिUि गUरार्§॥ पिýय परिवार पििा ुLर मािा । भ० बिकल मय„ ुाव न बािा॥ 4॥

karahi jŒi tapu sailakumŒrī, nŒrada kahŒ so satya bicŒrī. mŒtu pitahi puni yaha mata bhŒvŒ, tapu sukhaprada dukha doṣa nasŒvŒ.1. tapabala racai prapañcu bidhŒtŒ, tapabala biṣnu sakala jaga trŒtŒ. tapabala sambhu karahi ò saṅghŒrŒ, tapabala seṣu dharai mahibhŒrŒ.2. tapa adhŒra saba sṛṣ¢i bhavŒnī, karahi jŒi tapu asa jiya ¡ jŒnī. sunata bacana bisamita mahatŒrī, sapana sunŒyau girihi ha ¡kŒrī.3. mŒtu pitahi bahubidhi samujhŒī, calī ¡ umŒ tapa hita haraṣŒī. priya parivŒra pitŒ aru mŒtŒ, bhae bikala mukha Œva na bŒtŒ.4.

चौ0—'Uर ˇरि 'Uमा पýानपिि चरना । `ा§ बिपिन ला»ीउ िपय करना॥ ुिि सयकयरमार न िनय िप `ô»Œ।पिि पद सयमिरि ि`े'U सबय भô»Œ॥ 1॥ निि नव चरन 'Uप` ुनयरा»ा । बिसरी देगU िप¤गU मनय ला»ा॥ संबि सगUस मŒल ¨रल „ा० । सा»य „ा§ सि बरा »वा¡०॥ 2॥ कछयU दिन भô`नय बारि बिासा । कि० क˘िUन कछयU दिन 'Uपबासा॥ बेल पािी मगिU पर§ सय„ार्§ । िीनि सगUस संबि सô§ „ार्§॥ 3॥ पयनि परिगUरेU सय„ाने'U परना । 'UमगिU नामय िब भय'U ुपरना॥ दे„ि 'UमगिU िप „ीन सरीरा । बýrा्»िरा भा »»न »भीरा॥ 4॥

ura dhari umŒ prŒnapati caranŒ, jŒi bipina lŒgī ¡ tapu karanŒ. ati sukumŒra na tanu tapa jogµu, pati pada sumiri tajeu sabu bhogµu.1. nita nava carana upaja anurŒgŒ, bisarī deha tapahi ò manu lŒgŒ. sambata sahasa mµula phala khŒe, sŒgu khŒi sata baraṣa gavŒ ¡ e.2. kachu dina bhojanu bŒri batŒsŒ, kie ka¢hina kachu dina upabŒsŒ. bela pŒtī mahi parai sukhŒī, tīni sahasa sambata soi khŒī.3. puni parihare sukhŒneu paranŒ, umahi nŒmu taba bhayau aparanŒ. dekhi umahi tapa khīna sarīrŒ, brahmagirŒ bhai gagana gabhīrŒ.4.

चौ0—ुस िपय कागय¡U न की‹गU भवानी । भ० ुनेक ˇीर मयनि ‚यानी॥ ुब 'Uर ˇरगयU बýrा् बर बानी । सˆय सदा संिि सयचि `ानी॥ 1॥ ुावा पििा बôलावन `बगUीउ । गU˘U परिगUरि घार `ा०गयU िबगUीउ॥ मिल¤गU ियगUगिU `ब स# रिाीसा । `ानेगयU िब पýमान बा»ीसा॥ 2॥ सयनि »िरा बिˇि »»न ब„ानी । पयलक »ाि »िरि`ा गUरानी॥ 'Uमा चरिि संयदर माउ »ावा । सयनगयU संभय कर चरिि सयगUावा॥ 3॥ `ब िेउ सिीउ `ा§ िनय ˆया»ा । िब िेउ सिव मन भय'U बिरा»ा॥ `प¤गU सदा रघायनायक नामा । `ग¡U िग¡U सयन¤गU राम »यन »ýामा॥ 4॥

asa tapu kŒhu¡ na kīnha bhavŒnī, bhae aneka dhīra muni gyŒnī. aba ura dharahu brahma bara bŒnī, satya sadŒ santata suci jŒnī.1. Œvai pitŒ bolŒvana jabahī ¡, ha¢ha parihari ghara jŒehu tabahī ¡. milahi ò tumhahi jaba sapta riṣīsŒ, jŒnehu taba pramŒna bŒgīsŒ.2. sunata girŒ bidhi gagana bakhŒnī, pulaka gŒta girijŒ haraṣŒnī. umŒ carita sundara mai ò gŒvŒ, sunahu sambhu kara carita suhŒvŒ.3. jaba te ¡ satī ¡ jŒi tanu tyŒgŒ, taba te ¡ siva mana bhayau birŒgŒ. japahiò sadŒ raghunŒyaka nŒmŒ, jaha ¡ taha¡ sunahi ò rŒma guna grŒmŒ.4.

चौ0—किगय¡U मयनि‹गU 'Uपदेस¤गU ‚याना । किगय¡U राम »यन कर¤गU ब„ाना॥ `दपि ुकाम िदपि भ»वाना। भ»ि बिरगU दय„ दय„िि सय`ाना॥ 1॥ ०गिU बिˇि »य'U कालय बगयU बीिी । निि ना गUô§ राम पद पýीिी॥ नेमय पýेमय संकर कर दे„ा । ुबिचल NUदय¡ भ»िि कार रेU„ा॥ 2॥ पý»ंेU रामय कहरि‚य कहरपाला । रूरप सील निˇि िे` बिसाला॥ बगयU पýकार संकरगिU सरागUा । ियगU बिनय ुस बýिय कô निरबागUा॥ 3॥ बगयUबिˇि राम सिवगिU समयÛावा । पारबिी कर `‹मय सयनावा॥ ुिि पयनीि »िरि`ा कार करनी । बिSिर सगिUि कहरपानिˇि बरनी॥ 4॥

84 * ŚR’ RMACARITAMNASA* katahu¡ muninha upadesahiò gyŒnŒ, katahu¡ rŒma guna karahi ò bakhŒnŒ. jadapi akŒma tadapi bhagavŒnŒ, bhagata biraha dukha dukhita sujŒnŒ.1. ehi bidhi gayau kŒlu bahu b ītī, nita nai hoi rŒma pada prītī. nemu premu saṅkara kara dekhŒ, abicala hṛday~a . bhagati kai rekhŒ.2. praga¢e rŒmu kṛtagya kṛpŒlŒ, rµupa sīla nidhi teja bisŒlŒ. bahu prakŒra saṅkarahi sarŒhŒ, tumha binu asa bratu ko nirabŒhŒ.3. bahubidhi rŒma sivahi samujhŒvŒ, pŒrabatī kara janmu sunŒvŒ. ati punīta girijŒ kai karanī, bistara sahita kṛpŒnidhi baranī.4.

चौ0—कगU सिव `दपि 'Uचिि ुस नागUीउ । नाथ बचन पयनि मेंिU न `ागUीउ॥ सिर ˇरि ुायसय करिु ियगUारा । परम ˇरमय यगU नाथ गUमारा॥ 1॥ मािय पििा »यर पýभय कार बानी । बिन¤गU बिचार करिु सयभ `ानी॥ ियगU सब भा¡िि परम गिUिकारी । ु‚या सिर पर नाथ ियगUारी॥ 2॥ पýभय िôो'U सयनि संकर बचना । भQिर बिबेक ˇर्म `यि रचना॥ कगU पýभय गUर ियगUार U पन रगेU“र । ुब 'Uर रा„ेगयU `ô गUम कगेU“र॥ 3॥ ुंिरˇान भ० ुस भाी । संकर सô§ मŒरिि 'Uर रा„ी॥ िब¤गU स#रिाि सिव प¤गU ुा० । बôले पýभय ुिि बचन सयगUा०॥ 4॥

kaha siva jadapi ucita asa nŒhī ¡, nŒtha bacana puni me¢i na jŒhī ¡. sira dhari Œyasu karia tumhŒrŒ, parama dharamu yaha nŒtha hamŒrŒ.1. mŒtu pitŒ gura prabhu kai bŒnī, binahi ò bicŒra karia subha jŒnī. tumha saba bhŒ ¡ ti parama hitakŒrī, agyŒ sira para nŒtha tumhŒrī.2. prabhu toṣeu suni saṅkara bacanŒ, bhakti bibeka dharma juta racanŒ. kaha prabhu hara tumhŒra pana raheµu,aba ura rŒkhehu jo hama kaheµu.3. antaradhŒna bhae asa bhŒṣī, saṅkara soi mµurati ura rŒkhī. tabahiò saptariṣi siva pahi ò Œe, bole prabhu ati bacana suhŒe.4.

चौ0—रिाि‹गU »ौरि दे„ी िग¡U कारसी । मŒरििमंि िपSया `ासी॥ बôले मयनि सयनय सालकयरमारी । करगयU कवन कारन िपय भारी॥ 1॥ केरगिU ुवराˇगयU का ियगU चगUगŒ । गUम सन सˆय मरमय किन कगUगŒU॥ कगUि बचन मनय ुिि सकयरचार्§ । ग¡UसिगUगयU सयनि गUमारि `˙‚Uिार्§॥ 2॥ मनय गU˘U परा न सयन§ सि„ावा । चगUि बारि पर भीिि 'U˘Uावा॥ नारद कगUा सˆय सô§ `ाना। बिनय पं„‹गU गUम चगU¤गU 'U˙‚Uाना॥ 3॥ दे„गयU मयनि ुबिबेकयर गUमारा । चागिUु सदा सिवगिU भरिारा॥ 4॥

riṣinha gauri dekhī taha ¡ kaisī, mµuratimanta tapasyŒ jaisī. bole muni sunu sailakumŒrī, karahu kavana kŒrana tapu bhŒrī.1. kehi avarŒdhahu kŒ tumha cahahµu, hama sana satya maramu kina kahahµu. kahata bacana manu ati sakucŒī, ha ¡sihahu suni hamŒri jaRatŒī.2. manu ha¢ha parŒ na sunai sikhŒvŒ, cahata bŒri para bhīti u¢hŒvŒ. nŒrada kahŒ satya soi jŒnŒ, binu paṅkhanha hama cahahi ò uRŒnŒ.3. dekhahu muni abibeku hamŒrŒ, cŒhia sadŒ sivahi bharatŒrŒ.4.

दो0—सयनि बचन बिगUसे रिाय »िरिसंभव िव देगU। नारद कर 'Uपदेसय सयनि कगUगयU बसे'U किसय »ेगU॥ 78॥

86 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

चौ0—द‘छसयि‹गU 'Uपदेसे‹िगU `ार्§ । िि‹गU ¨िररि भवनय न दे„ा ुार्§॥ चि˜ाकेरिय कर घाLर 'Uन घाला । कनककसिपय कर पयनि ुस गUाला॥ 1॥ नारद सि„ `े सयन¤गU नर नारी । ुवसि गUô¤गU ि`ि भवनय भि„ारी॥ मन कपंUी िन स”ान ची‹गUा । ुापय सरिस सबगUी चगU की‹गUा॥ 2॥ िेगिU केउर बचन मानि बिSवासा । ियगU चागUगयU पिि सगU` 'Uदासा॥ नि»र्यन निल` कयरबेा कपाली । ुकयरल ु»ेगU दि»ंबर Žयाली॥ 3॥ कगUगयU कवन सय„य ुस बLर पा०¡ । भल भŒलिगयU ˘U» केर बौरा०¡॥ पंच कगेउU सिव¡ सिी बिबागUी । पयनि ुव˙ेUरि मरा०‹िगU िागUी॥ 4॥

dacchasutanha upadesenhi jŒī, tinha phiri bhavanu na dekhŒ Œī. citraketu kara gharu una ghŒlŒ, kanakakasipu kara puni asa hŒlŒ.1. nŒrada sikha je sunahi ò nara nŒrī, avasi hohi ò taji bhavanu bhikhŒrī. mana kapa¢ī tana sajjana cīnhŒ, Œpu sarisa sabahī caha kīnhŒ.2. tehi ke ¡ bacana mŒni bisvŒsŒ, tumha cŒhahu pati sahaja udŒsŒ. nirguna nilaja kubeṣa kapŒlī, akula ageha digambara byŒlī.3. kahahu kavana sukhu asa baru pŒe ¡ , bhala bhµulihu ¢haga ke baurŒe ¡. pañca kahe ¡ siva ¡ satī bibŒhī, puni avaḍeri marŒenhi tŒhī.4.

चौ0—ु`गŒ¡U मानगयU कगUा गUमारा । गUम ियगU कगय¡ बLर नीक बिचारा॥ ुिि सयंदर सयचि सय„द सयसीला । »ाव¤गU बेद `ासय `स लीला॥ 1॥ दŒान रगिUि सकल »यन रासी । Ÿाीपिि पयर बाकयंर˘U निवासी॥ ुस बLर ियगUगिU मिला'Uब ुानी। सयनि बिगUसि कगU बचन भवानी॥ 2॥ सˆय कगेUगयU »िरिभव िनय ०गUा । गU˘U न छŒUंU छŒUंाU बLर देगUा॥ कनक'U पयनि पान िेउ गUôर्§ । `ारेUगय¡U सगU`य न परिगUर सôर्§॥ 3॥ नारद बचन न माउ परिगUर“¡र । बस'U भवनय 'U`र'U न¤गU ˙Uर“¡र॥ »यर केउर बचन पýिीिि न `ेगUी । सपनेगय¡U सय»म न सय„ सिˇि िेगUी॥ 4॥

ajahµu¡ mŒnahu kahŒ hamŒrŒ, hama tumha kahu ¡ baru nīka bicŒrŒ. ati sundara suci sukhada susīlŒ, gŒvahi ò beda jŒsu jasa līlŒ.1. dµuṣana rahita sakala guna rŒsī, śrīpati pura baikuṁ¢ha nivŒsī. asa baru tumhahi milŒuba Œnī, sunata bihasi kaha bacana bhavŒnī.2. satya kahehu giribhava tanu ehŒ, ha¢ha na chµu¢a chµu¢ai baru dehŒ. kanakau puni paṣŒna te¡ hoī, jŒrehu ¡ sahaju na parihara soī.3. nŒrada bacana na maiò pariharaµu¡ , basau bhavanu ujarau nahi ò ḍaraµu ¡. gura ke¡ bacana pratīti na jehī, sapanehu¡ sugama na sukha sidhi tehī.4.

चौ0—`ौउ ियगU मिलिेगयU पýथम मयनीसा । सयनिि'¡U सि„ ियगUारि ˇरि सीसा॥ ुब माउ `‹मय संभय गिUि गUारा । कô »यन दŒान कराU बिचारा॥ 1॥ `ौउ ियगUरेU गU˘U NUदय¡ बिसेाी । रगिU न `ा§ बिनय कि०¡ बरेUाी॥ िौ कौियकिु‹गU ुालसय नागUीउ । बर क‹या ुनेक `» मागUीउ॥ 2॥ `‹म कôंिU ल»ि र»र गUमारी । बर'¡U संभय न ि रगU'¡U कयरुारी॥ ि`'¡U न नारद कर 'UपदेसŒ । ुापय कगU¤गU सि बार मगेUसŒ॥ 3॥ माउ पा पर'¡U कगU§ `»दंबा । ियगU »हगU »वनगयU भय'U बिलंबा॥ दे„ि पýेमय बôले मयनि ‚यानी । `य `य `»दंबिकेर भवानी॥ 4॥

88 * ŚR’ RMACARITAMNASA* jau¡ tumha milatehu prathama munīsŒ, sunatiu¡ sikha tumhŒri dhari sīsŒ. aba mai ò janmu sambhu hita h ŒrŒ, ko guna dµuṣana karai bicŒrŒ.1. jau¡ tumhare ha¢ha hṛdaya ¡ biseṣī, rahi na jŒi binu kie ¡ bareṣī. tau kautukianha Œlasu nŒhī ¡, bara kanyŒ aneka jaga mŒhī ¡.2. janma ko¢i lagi ragara hamŒrī, barau ¡ sambhu na ta rahau ¡ kuŒrī. tajau¡ na nŒrada kara upadesµu, Œpu kahahi ò sata bŒra mahesµu.3. maiò pŒ parau ¡ kahai jagadambŒ, tumha gṛha gavanahu bhayau bilambŒ. dekhi premu bole muni gyŒnī, jaya jaya jagadambike bhavŒnī.4.

चौ0—`ा§ मयनि‹गU गिUमवंिय प˘Uा० । करि बिनिी »िर`¤गU »हगU ¸या०॥ बगयUरि स#रिाि सिव प¤गU `ार्§ । कथा 'Uमा कार सकल सयनार्§॥ 1॥ भ० म»न सिव सयनि सनेगUा । गUराि सŒिरिाि »वने »ेगUा॥ मनय थिर करि िब संभय सय`ाना । ल»े करन रघायनायक Šयाना॥ 2॥ िारकयर ुसयर भय'U िेगिU काला । भय` पýिाप बल िे` बिसाला॥ िे¤गU सब लôक लôकपिि `ीिे । भ० देव सय„ संपिि रीिे॥ 3॥ ु`र ुमर सô `ीिि न `ार्§ । गUारेU सयर करि बिबिˇ लरार्§॥ िब बिरंUचि सन `ा§ पयकारेU । दे„े बिˇि सब देव दय„ारेU॥ 4॥

jŒi muninha himavantu p a¢hŒe, kari binatī girajahi ò gṛha lyŒe. bahuri saptariṣi siva pahi ò jŒī, kathŒ umŒ kai sakala sunŒī.1. bhae magana siva sunata sanehŒ, haraṣi saptariṣi gavane gehŒ. manu thira kari taba sambhu sujŒnŒ, lage karana raghunŒyaka dhyŒnŒ.2. tŒraku asura bhayau tehi kŒlŒ, bhuja pratŒpa bala teja bisŒlŒ. tehiò saba loka lokapati jīte, bhae deva sukha sampati rīte.3. ajara amara so jīti na jŒī, hŒre sura kari bibidha larŒī. taba birañci sana jŒi pukŒre, dekhe bidhi saba deva dukhŒre.4.

चौ0—मôर कगUा सयनि करगUय 'Uपार्§ । गUô§गिU र्§Sवर करिगिU सगUार्§॥ सिीउ `ô ि`ी द‘छ म„ देगUा । `नमी `ा§ गिUमाचल »ेगUा॥ 1॥ िे¤गU िपय की‹गU संभय पिि ला»ी। सिव समाˇि बा˘ेU सबय ˆया»ी॥ `दपि ुगU§ ुसमं`स भारी । िदपि बाि ०क सयनगयU गUमारी॥ 2॥ प˘UवगयU कामय `ा§ सिव पागUीउ । कराU छôभय संकर मन मागUीउ॥ िब गUम `ा§ सिवगिU सिर नार्§ । करवा'Uब बिबागयU बरिुार्§॥ 3॥ ०गिU बिˇि भले¤गU देवगिUि गUôर्§ । मि ुिि नीक कगU§ सबय कôर्§॥ ुSियिि सयर‹गU की‹िगU ुिि गेUिŒ । पý»ंेU'U बिामबान ÛाकेरिŒ॥ 4॥

mora kahŒ suni karahu upŒī, hoihi īsvara karihi sahŒī. satī¡ jo tajī daccha makha dehŒ, janamī jŒi himŒcala gehŒ.1. tehiò tapu kīnha sambhu pati lŒgī, siva samŒdhi bai¢he sabu tyŒgī. jadapi ahai asamañjasa bhŒrī, tadapi bŒta eka sunahu hamŒrī.2. pa¢havahu kŒmu jŒi siva pŒhī ¡, karai chobhu saṅkara mana mŒhī ¡. taba hama jŒi sivahi sira nŒī, karavŒuba bibŒhu bariŒī.3. ehi bidhi bhalehi ò devahita hoī, mata ati nīka kahai sabu koī. astuti suranha kīnhi ati hetµu, praga¢eu biṣamabŒna jhaṣaketµu.4.

चौ0—िदपि करब माउ का`य ियगUारा । Ÿायिि कगU परम ˇरम 'Uपकारा॥ पर गिUि ला»ि ि`§ `ô देगUी । संिि संि पýसंस¤गU िेगUी॥ 1॥ ुस कगिU चले'U सबगिU सिLर नार्§ । सयमन ˇनया कर सगिUि सगUार्§॥ चलि मार ुस NUदय¡ बिचारा । सिव बिरôˇ ˇýयव मरनय गUमारा॥ 2॥ िब ुापन पýभा'U बिSिारा । नि` बस की‹गU सकल संसारा॥ कôपे'U `ब¤गU बारिचरकेरिŒ । छन मगय¡U मिंेU सकल Ÿायिि सेिŒ॥ 3॥ बýrा्चर्` बýि सं`म नाना । ˇीर` ˇरम ‚यान बि‚याना॥ सदाचार `प `ô» बिरा»ा । सभय बिबेक कंUकयर सबय भा»ा॥ 4॥

tadapi karaba mai ò kŒju tumhŒrŒ, śruti kaha parama dharama upakŒrŒ. para hita lŒgi tajai jo dehī, santata santa prasaṁsahi ò tehī.1. asa kahi caleu sabahi siru nŒī, sumana dhanuṣa kara sahita sahŒī. calata mŒra asa hṛdaya ¡ bicŒrŒ, siva birodha dhruva maranu hamŒrŒ.2. taba Œpana prabhŒu bistŒrŒ, nija basa kīnha sakala saṁsŒrŒ. kopeu jabahi ò bŒricaraketµu, chana mahu¡ mi¢e sakala śruti setµu.3. brahmacarja brata sañjama nŒnŒ, dhīraja dharama gyŒna bigyŒnŒ. sadŒcŒra japa joga birŒgŒ, sabhaya bibeka ka¢aku sabu bhŒgŒ.4.

गUôनिगUार का करिार कô र„वार `» „रभLर परा। दय§ माथ केरगिU रििनाथ `ेगिU कगय¡U कôपि कर ˇनय सLर ˇरा॥

Chaṁ.: bhŒgeu bibeku sahŒya sahita so subha¢a sañjuga mahi mure, sadagrantha parbata kandaranhi mahu ¡ jŒi tehi avasara dure. honihŒra kŒ karatŒra ko rakhavŒra jaga kharabharu parŒ, dui mŒtha kehi ratinŒtha jehi kahu¡ kopi kara dhanu saru dharŒ.

चौ0—सब केर NUदय¡ मदन ुभिलाा । लिा निगUारि नव¤गU िLर सा„ा॥ नदीउ 'Uम»ि ुंबयˇि कगयU¡ ˇा§Z । सं»म कर¤गU िलाव िला§Z॥ 1॥ `ग¡U ुसि दसा `˙‚U‹गU कार बरनी । कô कगिU सक§ सचेिन करनी॥ पसय प‘छी नभ `ल थलचारी । भ० कामबस समय बिसारी॥ 2॥ मदन ुंˇ Žयाकयरल सब लôका । निसि दिनय न¤गU ुवलôक¤गU कôका॥ देव दनय` नर ¤कनर Žयाला । पýेि पिसाच भŒि बेिाला॥ 3॥ सि् बिरQर मगUामयनि `ô»ी। िेपि कामबस भ० बियô»ी॥ 4॥

saba ke hṛdaya¡ madana abhilŒṣŒ, latŒ nihŒri navahi ò taru sŒkhŒ. nadī¡ umagi ambudhi kahu ¡ dhŒī¡, saṅgama karahi ò talŒva talŒī ¡.1. jaha¡ asi dasŒ jaRanha kai baranī, ko kahi sakai sacetana karanī. pasu pacchī nabha jala thalacŒrī, bhae kŒmabasa samaya bisŒrī.2. madana andha byŒkula saba lokŒ, nisi dinu nahi ò avalokahi ò kokŒ. deva danuja nara kiṁnara byŒlŒ, preta pisŒca bhµuta betŒlŒ.3. inha kai dasŒ na kaheu ¡ bakhŒnī, sadŒ kŒma ke cere jŒnī. siddha birakta mahŒmuni jogī, tepi kŒmabasa bhae biyogī.4.

छंU0—भ० कामबस `ô»ीस िापस पाव¡र‹िगU की कô कगाU। दे„¤गU चराचर नारिमय `े बýrा्मय दे„ि रगेU॥ ुबला बिलôक¤गU पयLरामय `»य पयLरा सब ुबलामयं। दय§ दं˙U भरि बýrा्ां˙U भीिर कामकहरि कौियक ुयं॥

Chaṁ.: bhae kŒmabasa jogīsa tŒpasa pŒva ¡ranhi kī ko kahai, dekhahiò carŒcara nŒrimaya je brahmamaya dekhata rahe. abalŒ bilokahiò puruṣamaya jagu puruṣa saba abalŒmayaṁ, dui daṁḍa bhari brahmŒṁḍa bhītara kŒmakṛta kautuka ayaṁ.

सो0—ˇरी न कागŒ¡U ˇीर सब केर मन मनसि` गUरेU। `े रा„े रघायबीर िे 'UबरेU िेगिU काल मग¡यU॥ 85॥

dharī na kŒhµu ¡ dhīra saba ke mana manasija hare, je rŒkhe raghubīra te ubare tehi kŒla mahu ¡.85.

चौ0—'Uभय घारी ुस कौियक भय“र । `ौ ल»ि कामय संभय प¤गU »य“र॥ सिवगिU बिलôकि ससंकेर'U मारूर । भय'U `थाथििि सबय संसारूर॥ 1॥ भ० ियरि सब `ीव सय„ारेU । `िमि मद 'Uिरि »०¡ मिवारेU॥ Lर…ýगिU दे„ि मदन भय माना । दयराˇरा दयर्»म भ»वाना॥ 2॥ ¨िररि ला` कछयU करि न¤गU `ार्§ । मरनय ˘Uानि मन रचेसि 'Uपार्§॥ पý»ंेUसि ियरि Lरचिर रिियरा`ा । कयरसयमिि नव िLर रा`ि बिरा`ा॥ 3॥ बन 'Uपबन बापिका ि˙‚Uा»ा । परम सयभ» सब दिसा बिभा»ा॥ `ग¡U िग¡U `नय 'Uम»ि ुनयरा»ा । दे„ि मय०ग¡यU मन मनसि` `ा»ा॥ 4॥

ubhaya gharī asa kautuka bhayaµu, jau lagi kŒmu sambhu pahi gayaµu. sivahi biloki sasaṅkeu mŒrµu, bhayau jathŒthiti sabu saṁsŒrµu.1. bhae turata saba jīva sukhŒre, jimi mada utari gae ¡ matavŒre. rudrahi dekhi madana bhaya mŒnŒ, durŒdharaṣa durgama bhagavŒnŒ.2. phirata lŒja kachu kari nahi ò jŒī, maranu ¢hŒni mana racesi upŒī. praga¢esi turata rucira riturŒjŒ, kusumita nava taru rŒji birŒjŒ.3. bana upabana bŒpikŒ taRŒgŒ, parama subhaga saba disŒ bibhŒgŒ. jaha¡ taha¡ janu umagata anurŒgŒ, dekhi mueh~u . mana manasija jŒgŒ.4.

छंU0— `ा»§ मनôभव मय०गय¡U मन बन सयभ»िा न पराU कगUी। सीिल सय»ंˇ सयमंद माLरि मदन ुनल स„ा सगUी॥ बिकसे सर‹िगU बगयU कंर` »यं`ि पयं` मं`यल मˇयकरा। कलगंUस पिक सयक सरस रव करि »ान नाच¤गU ुपछरा॥

Chaṁ. : jŒgai manobhava muehu¡ mana bana subhagatŒ na parai kahī, sītala sugandha sumanda mŒruta madana anala sakhŒ sahī. bikase saranhi bahu kañja guñjata puñja mañjula madhukarŒ, kalahaṁsa pika suka sarasa rava kari gŒna nŒcahi ò apacharŒ.

चौ0—दे„ि रसाल बिंUप बर सा„ा । िेगिU पर चÉे‚U'U मदनय मन मा„ा॥ सयमन चाप नि` सर संˇाने । ुिि रिस िाकि Ÿावन ल»ि िाने॥ 1॥ छा˙‚ेU बिाम बिसि„ 'Uर ला»े । छŒUंिU समाˇि संभय िब `ा»े॥ भय'U र्§स मन छôभय बिसेाी । नयन 'Uघारि सकल दिसि दे„ी॥ 2॥ सौरभ प„व मदनय बिलôका । भय'U कôपय कंरपे'U ˜ालôका॥ िब सिव¡ िीसर नयन 'Uघारा । चििवि कामय भय'U `रि छारा॥ 3॥ गUागUाकार भय'U `» भारी । ˙Uरपे सयर भ० ुसयर सय„ारी॥ समयÛिा कामसय„य सôच¤गU भô»ी। भ० ुकंरंUक साˇक `ô»ी॥ 4॥

94 * ŚR’ RMACARITAMNASA* dekhi rasŒla bi¢apa bara sŒkhŒ, tehi para caRheu madanu mana mŒkhŒ. sumana cŒpa nija sara sandhŒne, ati risa tŒki śravana lagi tŒne.1. chŒRe biṣama bisikha ura lŒge, chµu¢i samŒdhi sambhu taba jŒge. bhayau īsa mana chobhu biseṣī, nayana ughŒri sakala disi dekhī.2. saurabha pallava madanu bilokŒ, bhayau kopu kampeu trailokŒ. taba siva ¡ tīsara nayana ughŒrŒ, citavata kŒmu bhayau jari chŒrŒ.3. hŒhŒkŒra bhayau jaga bhŒrī, ḍarape sura bhae asura sukhŒrī. samujhi kŒmasukhu socahi ò bhogī, bhae akaṁ¢aka sŒdhaka jogī.4.

छंU0— `ô»ी ुकंरंUक भ० पिि »िि सयनि रिि मयLरछिि भर्§। रôदिि बदिि बगयU भा¡िि कLरना करिि संकर प¤गU »र्§॥ ुिि पýेम करि बिनिी बिबिˇ बिˇि `ôरि कर स‹मय„ रगUी। पýभय ुासयिôा कहरपाल सिव ुबला निर„ि बôले सगUी॥

Chaṁ. : jogī akaṁ¢aka bhae pati gati sunata rati muruchita bhaī, rodati badati bahu bhŒ ¡ti karunŒ karati saṅkara pahi ò gaī. ati prema kari binatī bibidha bidhi jori kara sanmukha rahī, prabhu Œsutoṣa kṛpŒla siva abalŒ nirakhi bole sahī.

दô0—ुब िेउ रिि िव नाथ कर गUô§गिU नामय ुनं»य। बिनय बपय ŽयापिगिU सबगिU पयनि सयनय नि` मिलन पýसं»य॥ 87॥

aba te ¡ rati tava nŒtha kara hoihi nŒmu anaṅgu, binu bapu byŒpihi sabahi puni sunu nija milana prasaṅgu.87.

चौ0—`ब `दयबंस कहरcन ुविारा । गUô§गिU गUरन मगUा मगिUभारा॥ कहरcन िनय गUô§गिU पिि िôरा । बचनय ु‹यथा गUô§ न मôरा॥ 1॥ रिि »वनी सयनि संकर बानी । कथा ुपर ुब कगU'¡U ब„ानी॥ देव‹गU समाचार सब पा० । बýrा्ादिक बाकयंर˘U सिˇा०॥ 2॥ सब सयर बिcनय बिरंUचि समेिा । »० `गUा¡ सिव कहरपानिकेरिा॥ पहथक पहथक िि‹गU की‹िगU पýसंसा । भ० पýसóा चं…ý ुविंसा॥ 3॥ बôले कहरपा¤सˇय बहाकेरिŒ । कगUगयU ुमर ुा० केरगिU गेUिŒ॥ कगU बिˇि ियग U पýभय ुंिर`ामी । िदपि भ»िि बस बिनव'¡U Sवामी॥ 4॥

jaba jadubaṁsa kṛṣna avatŒrŒ, hoihi harana mahŒ mahibhŒrŒ. kṛṣna tanaya hoihi pati torŒ, bacanu anyathŒ hoi na morŒ.1. rati gavanī suni saṅkara bŒnī, kathŒ apara aba kahau ¡ bakhŒnī. devanha samŒcŒra saba pŒe, brahmŒdika baikuṁ¢ha sidhŒe.2. saba sura biṣnu birañci sametŒ, gae jahŒ ¡ siva kṛpŒniketŒ. pṛthaka pṛthaka tinha kīnhiprasaṁsŒ, bhae prasanna candra avataṁsŒ.3. bole kṛpŒsindhu bṛṣaketµu, kahahu amara Œe kehi hetµu. kaha bidhi tumha prabhu antarajŒmī, tadapi bhagati basa binavau ¡ svŒmī.4.

दô0—सकल सयर‹गU केर NUदय¡ ुस संकर परम 'UछागयU। नि` नयन‹िग Uदे„ा चगU¤गU नाथ ियगUार बिबागयU॥ 88॥

sakala suranha ke hṛdaya¡ asa saṅkara parama uchŒhu, nija nayananhi dekhŒ cahahi ò nŒtha tumhŒra bibŒhu.88.

चौ0—यगU 'Uˆसव दे„िु भरि लôचन । सô§ कछयU करगयU मदन मद मôचन॥ कामय `ारि रिि कगय¡U बLर दी‹गUा । कहरपा¤सˇय यगU ुिि भल की‹गUा॥ 1॥ सासिि करि पयनि कर¤गU पसा“र । नाथ पýभय‹गU कर सगU` सयभा“र॥ पारबिीउ िपय की‹गU ुपारा । करगयU िासय ुब ुं»ीकारा॥ 2॥ सयनि बिˇि बिनय समयÛिा पýभय बानी । ०ेसे§ गUô'U कगUा सय„य मानी॥ िब देव‹गU दयंदयभीउ ब`ा§Z । बराि सयमन `य `य सयर सा§Z॥ 3॥ ुवसLर `ानि स#रिाि ुा० । ियरि¤गU बिˇि »िरिभवन प˘Uा०॥ पýथम »० `ग¡U रगUीउ भवानी । बôले मˇयर बचन छल सानी॥ 4॥

96 * ŚR’ RMACARITAMNASA* yaha utsava dekhia bhari locana, soi kachu karahu madana mada mocana. kŒmu jŒri rati kahu¡ baru dīnhŒ, kṛpŒsindhu yaha ati bhala kīnhŒ.1. sŒsati kari puni karahi ò pasŒµu, nŒtha prabhunha kara sahaja subhŒµu. pŒrabatī¡ tapu kīnha apŒrŒ, karahu tŒsu aba aṅgīkŒrŒ.2. suni bidhi binaya samujhi prabhu bŒnī, aisei hou kahŒ sukhu mŒnī. taba devanha dundubhī ¡ bajŒī¡, baraṣi sumana jaya jaya sura sŒī ¡.3. avasaru jŒni saptariṣi Œe, turatahi ò bidhi giribhavana pa¢hŒe. prathama gae jaha¡ rahī¡ bhavŒnī, bole madhura bacana chala sŒnī.4.

दô0—कगUा गUमार न सयनेगयU िब नारद केउर 'Uपदेस। ुब भा ÛाŒ˘U ियगUार पन `ारेU'U कामय मगेUस॥ 89॥

kahŒ hamŒra na sunehu taba nŒrada ke ¡ upadesa, aba bhŒ jhµu¢ha tumhŒra pana jŒreu kŒmu mahesa.89.

चौ0—सयनि बôलीउ मयसयका§ भवानी । 'Uचिि कगेUगयU मयनिबर बि‚यानी॥ ियगUरेउU `ान कामय ुब `ारा । ुब ल»ि संभय रगेU सबिकारा॥ 1॥ गUमरेउU `ान सदा सिव `ô»ी। ु` ुनवl ुकाम ुभô»ी॥ `ौउ माउ सिव सेये ुस `ानी। पýीिि समेि कर्म मन बानी॥ 2॥ िौ गUमार पन सयनगयU मयनीसा । करिगU¤गU सˆय कहरपानिˇि र्§सा॥ ियगU `ô कगUा गUर `ारेU'U मारा । सô§ ुिि ब˙‚U ुबिबेकयर ियगUारा॥ 3॥ िाि ुनल कर सगU` सयभा“र । गिUम िेगिU निकंU `ा§ न¤गU का“र॥ »०¡ समीप सô ुवसि नसार्§ । ुसि म‹मथ मगेUस की नार्§॥ 4॥

suni bolī ¡ musukŒi bhavŒnī, ucita kahehu munibara bigyŒnī. tumhare¡ jŒna kŒmu aba jŒrŒ, aba lagi sambhu rahe sabikŒrŒ.1. hamare¡ jŒna sadŒ siva jogī, aja anavadya akŒma abhogī. jau¡ maiò siva seye asa jŒnī, prīti sameta karma mana bŒnī.2. tau hamŒra pana sunahu munīsŒ, karihahi ò satya kṛpŒnidhi īsŒ. tumha jo kahŒ hara jŒreu mŒrŒ, soi ati baRa abibeku tumhŒrŒ.3. tŒta anala kara sahaja subhŒµu, hima tehi nika¢a jŒi nahi ò kŒµu. gae¡ samīpa so avasi nasŒī, asi manmatha mahesa kī nŒī.4.

दô0—गिUय¡ गUरो मयनि बचन सयनि दे„ि पýीिि बिSवास। चले भवानिगिU ना§ सिर »० गिUमाचल पास॥ 90॥

hiya¡ haraṣe muni bacana suni dekhi prīti bisvŒsa, cale bhavŒnihi nŒi sira gae himŒcala pŒsa.90.

चौ0—सबय पýसं»य »िरिपििगिU सयनावा । मदन दगUन सयनि ुिि दय„य पावा॥ बगयUरि कगेU'U रिि कर बरदाना । सयनि गिUमवंि बगयUि सय„य माना॥ 1॥ NUदय¡ बिचारि संभय पýभयिार्§ । सादर मयनिबर लि० बôलार्§॥ सयदिनय सयन„िय सयघारी सôचार्§ । बे»ि बेदबिˇि ल»न ˇरार्§॥ 2॥ प˜ाी स#रिाि‹गU सô§ दी‹गUी । »गिU पद बिनय गिUमाचल की‹गUी॥ `ा§ बिˇिगिU िि‹ग दी‹िगU सôU पािी । बाचि पýीिि न NUदय¡ समािी॥ 3॥ ल»न बाचि ु` सबगिU सयनार्§ । गUरो मयनि सब सयर समयदार्§॥ सयमन बहCि्U नभ बा`न बा`े । मं»ल कलस दसगय¡U दिसि सा`े॥ 4॥

sabu prasaṅgu giripatihi sunŒvŒ, madana dahana suni ati dukhu pŒvŒ. bahuri kaheu rati kara baradŒnŒ, suni himavanta bahuta sukhu mŒnŒ.1. hṛdaya¡ bicŒri sambhu prabhutŒī, sŒdara munibara lie bolŒī. sudinu sunakhatu sugharī socŒī, begi bedabidhi lagana dharŒī.2. patrī saptariṣinha soi dīnhī, gahi pada binaya hīmŒcala kīnhī. jŒi bidhihi tinha dīnhi so pŒtī, bŒcata prīti na hṛdaya ¡ samŒtī.3. lagana bŒci aja sabahi sunŒī, haraṣe muni saba sura samudŒī. sumana bṛṣ¢i nabha bŒjana bŒje, maṅgala kalasa dasahu ¡ disi sŒje.4. 98 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

दô0—ल»े स¡वारन सकल सयर बागUन बिबिˇ बिमान। गUô¤गU स»यन मं»ल सयभद कर¤गU ुपछरा »ान॥ 91॥

lage sa ¡vŒrana sakala sura bŒhana bibidha bimŒna, hohiò saguna maṅgala subhada karahi ò apacharŒ gŒna.91.

चौ0—सिवगिU संभय »न कर¤गU ¤स»ारा । `ंUा मयकयरंU ुगिU मौLर स¡वारा॥ कयंर˙Uल कंरकन पगिUरेU Žयाला । िन बिभŒिि पंU केरगUरि छाला॥ 1॥ ससि ललांU सयंदर सिर »ं»ा । नयनU िीनि 'Uपबीि भय`ं»ा॥ »रल कं˘ 'Uर नर सिर माला। ुसिव बेा सिवˇाम कहरपाला॥ 2॥ कर ˜िासŒल ुLर ˙UमLर बिरा`ा । चले बसग¡U चÉि‚U बा`¤गU बा`ा॥ दे„ि सिवगिU सयर˜िाय मयसयकागUीउ । बर लायक दयलगिUनि `» नागUीउ॥ 3॥ बिcनय बिरंUचि ुादि सयरबýािा । चÉि‚U चÉि‚U बागUन चले बरािा॥ सयर समा` सब भा¡िि ुनŒपा । न¤गU बराि दŒलगU ुनयरूरपा॥ 4॥

sivahi sambhu gana karahi ò siṅgŒrŒ, ja¢Œ muku¢a ahi mauru sa ¡vŒrŒ. kuṁḍala kaṅkana pahire byŒlŒ, tana bibhµuti pa¢a kehari chŒlŒ.1. sasi lalŒ¢a sundara sira gaṅgŒ, nayana tīni upabīta bhujaṅgŒ. garala kaṁ¢ha ura nara sira mŒlŒ, asiva beṣa sivadhŒma kṛpŒlŒ.2. kara trisµula aru damaru birŒjŒ, cale basaha ¡ caRhi bŒjahi ò bŒjŒ. dekhi sivahi suratriya musukŒhī¡, bara lŒyaka dulahini jaga nŒhī ¡.3. biṣnu birañci Œdi surabrŒtŒ, caRhi caRhi bŒhana cale barŒtŒ. sura samŒja saba bhŒ ¡ ti anµupŒ, nahiò barŒta dµulaha anurµupŒ.4.

दô0—बिcनय कगUा ुस बिगUसि िब बôलि सकल दिसिरा`। बिल» बिल» गUô§ चलगयU सब नि` नि` सगिUि समा`॥ 92॥

biṣnu kahŒ asa bihasi taba boli sakala disirŒja, bilaga bilaga hoi calahu saba nija nija sahita samŒja.92.

चौ0—बर ुनयगUारि बराि न भार्§ । ग¡Uसी कराUगUगयU पर पयर `ार्§॥ बिcनय बचन सयनि सयर मयसयकाने । नि` नि` सेन सगिUि बिल»ाने॥ 1॥ मनगUीउ मन मगेUसय मयसयकागUीउ । गUरि केर ¤ब‚य बचन न¤गU `ागUीउ॥ ुिि पिýय बचन सयनि पिýय केररेU । भहं»िगिU पýेरि सकल »न ंेUरेU॥ 2॥ सिव ुनयसासन सयनि सब ुा० । पýभय पद `ल` सीस िि‹गU ना०॥ नाना बागUन नाना बेा । बिगUसे सिव समा` नि` दे„ा॥ 3॥ कô'U मय„गUीन बिपयल मय„ कागŒU । बिनय पद कर कô'U बगयU पद बागŒU॥ बिपयल नयन कô'U नयन बिगUीना । रिC्UपयC्U कô'U ुिि िन„ीना॥ 4॥

bara anuhŒri barŒta na bhŒī, ha ¡sī karaihahu para pura jŒī. biṣnu bacana suni sura m usukŒne, nija nija sena sahita bilagŒne.1. manahī¡ mana mahesu musukŒhī¡, hari ke biṅgya bacana nahi ò jŒhī ¡. ati priya bacana sunata priya kere, bhṛṅgihi preri sakala gana ¢ere.2. siva anusŒsana suni saba Œe, prabhu pada jalaja sīsa tinha nŒe. nŒnŒ bŒhana nŒnŒ beṣŒ, bihase siva samŒja nija dekhŒ.3. kou mukhahīna bipula mukha kŒhµu, binu pada kara kou bahu pada bŒhµu. bipula nayana kou nayana bihīnŒ, riṣ¢apuṣ¢a kou ati tanakhīnŒ.4.

छं0—िन „ीन कô'U ुिि पीन पावन कô'U ुपावन »िि ˇरेउU। भŒान कराल कपाल कर सब सl सôनिि िन भरेउU॥ „र Sवान सयुर सहकाल मय„ »न बेा ु»निि कô »ना। बगयU `िनस पýेि पिसाच `ô»ि `माUि बरनि न¤गU बना॥

Chaṁ.: tana khīna kou ati pīna pŒvana kou apŒvana gati dhare ¡, bhµuṣana karŒla kapŒla kara saba sadya sonita tana bhare ¡. khara svŒna suara sṛkŒla mukha gana beṣa aganita ko ganai, bahu jinasa preta pisŒca jogi jamŒta baranata nahi ò banai.

Cau. : jasa dµula्u tasi banी b arŒtŒ, kautuka bibid्a ्o्i ू maga jŒtŒ.

ihŒ¡ himŒcala raceu bitŒnŒ, ati bicitra nahi ò jŒi bakhŒnŒ.1. saila sakala jaha¡ lagi jaga mŒhī ¡, laghu bisŒla nahi ò barani sirŒhī ¡. bana sŒgara saba nadī ¡ talŒvŒ, himagiri saba kahu ¡ nevata pa¢hŒvŒ.2. kŒmarµupa sundara tana dhŒrī, sahita samŒja sahita bara nŒrī. gae sakala tuhinŒcala gehŒ, gŒvahi ò maṅgala sahita sanehŒ.3. prathamahiò giri bahu gṛha sa¡varŒe, jathŒjogu taha ¡ taha ¡ saba chŒe. pura sobhŒ avaloki suhŒī, lŒgai laghu birañci nipunŒī.4.

छंU0—लघाय ला» बिˇि की निपयनिा ुवलôकि पयर सôभा सगUी। बन बा» कŒरप ि˙‚Uा» सरििा सयभ» सब सक कô कगUी॥ मं»ल बिपयल िôरन पिाका केरिय »हगU »हगU सôगUगUीउ। बनििा पयLरा सयंदर चियर छबि दे„ि मयनि मन मôगUगUीउ॥

Chaṁ.: laghu lŒga bidhi kī nipunatŒ avaloki pura sobhŒ sahī, bana bŒga kµupa taRŒga saritŒ subhaga saba saka ko kahī. maṅgala bipula torana patŒkŒ ketu gṛha gṛha sohahī ¡, banitŒ puruṣa sundara catura chabi dekhi muni mana mohahī¡.

दô0—`»दंबा `ग¡U ुविरी सô पयLर बरनि कि `ा§। रि्ि सि्ि संपžिा सय„ निि नŒिन ुˇिका§॥ 94॥

jagadambŒ jaha ¡ avatarī so puru barani ki jŒi, riddhi siddhi sampatti sukha nita nµutana adhikŒi.94.

छंU0—िन छार Žयाल कपाल भŒान न»न `ंिUल भयंकरा। स¡» भŒि पýेि पिसाच `ô»िनि बिकंU मय„ र`नीचरा॥ `ô `िुि रगिUगिU बराि दे„ि पय‹य ब˙‚U िेगिU कर सगUी। दे„िगिU सô 'Uमा बिबागयU घार घार बाि ुसि लरिक‹गU कगUी॥

Chaṁ.: tana chŒra byŒla kapŒla bhµuṣana nagana ja¢ila bhayaṅkarŒ, sa¡ga bhµuta preta pisŒca jogini bika¢a mukha rajanīcarŒ. jo jiata rahihi barŒta dekhata punya baRa tehi kara sahī, dekhihi so umŒ bibŒhu ghara ghara bŒta asi larikanha kahī.

दô0—समयÛिा मगेUस समा` सब `ननि `नक मयसयका¤गU। बाल बयÛा० बिबिˇ बिˇि नि˙Uर गUôगयU ˙ULर ना¤गU॥ 95॥

samujhi mahesa samŒja saba janani janaka musukŒhi ò, bŒla bujhŒe bibidha bidhi niḍara hohu daru nŒhi ò.95.

चौ0—ला ु»वान बरािगिU ुा० । दि० सबगिU `नवास सयगUा०॥ माना¡ सयभ ुारिी स¡वारी । सं» सयमं»ल »ाव¤गU नारी॥ 1॥ कंरचन थार सôगU बर पानी । परिछन चली गUरगिU गUरानी॥ बिकंU बेा Lर…ýगिU `ब दे„ा । ुबल‹गU 'Uर भय भय'U बिसेा॥ 2॥ भा»ि भवन पा˘Uीउ ुिि ˜ासा। »० मगेUसय `गUा¡ `नवासा॥ माना NUदय¡ भय'U दय„य भारी । ली‹गी बôलि »िरीसकयरमारी॥ 3॥ ुˇिक सनेग¡U »ôद बा˘Uारी । Sयाम सरô` नयन भरेU बारी॥ `े¤गU बिˇि ियगUगिU रूरपय ुस दी‹गUा । िे¤गU `˙‚U बLर बा'Uर कस की‹गUा॥ 4॥

lai agavŒna barŒtahi Œe, die sabahi janavŒsa suhŒe. mainŒ¡ subha Œratī sa ¡vŒrī, saṅga sumaṅgala gŒvahi ò nŒrī.1. kañcana thŒra soha bara pŒnī, parichana calī harahi haraṣŒnī. bika¢a beṣa rudrahi jaba dekhŒ, abalanha ura bhaya bhayau biseṣŒ.2. bhŒgi bhavana pai¢hī ¡ ati trŒsŒ, gae mahesu jahŒ ¡ janavŒsŒ. mainŒ hṛdaya¡ bhayau dukhu bhŒrī, līnhī boli girīsakumŒrī.3. adhika saneha¡ goda bai¢hŒrī, syŒma saroja nayana bhare bŒrī. jehiò bidhi tumhahi rµupu asa dīnhŒ, tehi ò jaRa baru bŒura kasa kīnhŒ.4.

छंU0—कस की‹गU बLर बौरागU बिˇि `े¤गU ियगUगिU सयंदरिा दर्§। `ô ¨रलय चगिUु सयरिLर¤गU सô बरबस बबŒर¤गU ला»र्§॥ ियगU सगिUि »िरि िेउ »िरौउ पावक `रौउ `लनिˇि मगय¡U परौउ। घाLर `ा'U ुप`सय गUô'U `» `ीवि बिबागयU न गUौउ करौउ॥

Chaṁ.: kasa kīnha baru baurŒha bidhi jehi ò tumhahi sundaratŒ daī, jo phalu cahia surataruhi ò so barabasa babµurahi ò lŒgaī. 104 * ŚR’ RMACARITAMNASA* tumha sahita giri te¡ girau¡ pŒvaka jarau¡ jalanidhi mahu¡ parau¡ , gharu jŒu apajasu hou jaga jīvata bibŒhu na hau ¡ karau¡ .

दô0—भ§Z बिकल ुबला सकल दय„िि दे„ि »िरिनारि। करि बिलापय रôदिि बदिि सयिा सनेगयU स¡भारि॥ 96॥

bhaī¡ bikala abalŒ sakala dukhita dekhi girinŒri, kari bilŒpu rodati badati sutŒ sanehu sa ¡bhŒri.96.

चौ0—नारद कर माउ कागU बि»ारा । भवनय मôर `ि‹गU बसि 'U`ारा॥ ुस 'Uपदेसय 'UमगिU `ि‹गU दी‹गUा । बौरेU बरगिU ला»ि िपय की‹गUा॥ 1॥ साचेगय¡U 'U‹गU केउर मôगU न माया । 'Uदासीन ˇनय ˇामय न `ाया॥ पर घार घालक ला` न भीरा । बा¡Ûा कि `ान पýसव कार पीरा॥ 2॥ `ननिगिU बिकल बिलôकि भवानी । बôली `यि बिबेक महदय बानी॥ ुस बिचारि सôचगिU मिि मािा । सô न ंUर§ `ô रच§ बिˇािा॥ 3॥ करम लि„ा `ौउ बा'Uर नागŒU । िौ कि दôसय ल»ा§ु कागŒU॥ ियगU सन मिंU¤गU कि बिˇि केर ुंका । मािय Žयर्थ `नि लेगयU कलंका॥ 4॥

nŒrada kara maiò kŒha bigŒrŒ, bhavanu mora jinha basata ujŒrŒ. asa upadesu umahi jinha dīnhŒ, baure barahi lŒgi tapu kīnhŒ.1. sŒcehu¡ unha ke¡ moha na mŒyŒ, udŒsīna dhanu dhŒmu na jŒyŒ. para ghara ghŒlaka lŒja na bhīrŒ, bŒ ¡jha ki jŒna prasava kai pīrŒ.2. jananihi bikala biloki bhavŒnī, bolī juta bibeka mṛdu bŒnī. asa bicŒri socahi mati mŒtŒ, so na ¢arai jo racai bidhŒtŒ.3. karama likhŒ jau ¡ bŒura nŒhµu, tau kata dosu lagŒia kŒhµu. tumha sana mi¢ahiò ki bidhi ke aṅkŒ, mŒtu byartha jani lehu kalaṅkŒ.4.

छंU0—`नि लेगयU मािय कलंकयर कLरना परिगUरगयU ुवसर नगUीउ। दय„य सय„य `ô लि„ा लिलार गUमरेउU `ाब `ग¡U पा'Uब िगUीउ॥ सयनि 'Uमा बचन बिनीि कôमल सकल ुबला सôचगUीउ। बगUय भा¡िि बिˇिगिU ल»ा§ दŒान नयन बारि बिमôचगUीउ॥

Chaṁ.: jani lehu mŒtu kalaṅku karunŒ pariharahu avasara nahī ¡, dukhu sukhu jo likhŒ lilŒra hamare ¡ jŒba jaha ¡ pŒuba tahī ¡. suni umŒ bacana binīta komala sakala abalŒ socahī ¡, bahu bhŒ ¡ ti bidhihi lagŒi dµuṣana nayana bŒri bimocahī ¡.

दô0—िेगिU ुवसर नारद सगिUि ुLर रिाि स# समेि। समाचार सयनि ियगिUन»िरि »वने ियरि निकेरि॥ 97॥

tehi avasara nŒrada sahita aru riṣi sapta sameta, samŒcŒra suni tuhinagiri gavane turata niketa.97.

चौ0—िब नारद सबगUी समयÛावा । पŒLरब कथापýसं»य सयनावा॥ मयना सˆय सयनगयU मम बानी । `»दंबा िव सयिा भवानी॥ 1॥ ु`ा ुनादि सQिर ुबिनासिनि । सदा संभय ुरˇं» निवासिनि॥ `» संभव पालन लय कारिनि । नि` §‘छा लीला बपय ˇारिनि॥ 2॥ `नमीउ पýथम द‘छ »हगU `ार्§ । नामय सिी सयंदर िनय पार्§॥ िगU¡गय¡U सिी संकरगिU बिबागUीउ । कथा पýसि् सकल `» मागUीउ॥ 3॥ ०क बार ुावि सिव सं»ा । दे„े'U रघायकयरल कमल पिं»ा॥ भय'U मôगयU सिव कगUा न की‹गUा । भýम बस बेाय सीय कर ली‹गUा॥ 4॥

taba nŒrada sabahī samujhŒvŒ, pµuruba kathŒprasaṅgu sunŒvŒ. mayanŒ satya sunahu mama bŒnī, jagadambŒ tava sutŒ bhavŒnī.1. ajŒ anŒdi sakti abinŒsini, sadŒ sambhu aradhaṅga nivŒsini. jaga sambhava pŒlana laya kŒrini, nija icchŒ līlŒ bapu dhŒrini.2. janamī¡ prathama daccha gṛha jŒī, nŒmu sati sundara tanu pŒī. taha¡hu¡ sati saṅkarahi bibŒhī ¡, kathŒ prasiddha sakala jaga mŒhī ¡.3. eka bŒra Œvata siva saṅgŒ, dekheu raghukula kamala pataṅgŒ. bhayau mohu siva kahŒ na kīnhŒ, bhrama basa beṣu sīya kara līnhŒ.4.

छंU0—सिय बेाय सिीउ `ô की‹गU िे¤गU ुपराˇ संकर परिगUरीउ। गUर बिरग¡U `ा§ बगUôरि पििय केउर `‚य `ô»ानल `रीउ॥ ुब `नमि ियगUरेU भवन नि` पिि ला»ि दाLरन िपय किया। ुस `ानि संसय ि`गUय »िरि`ा सर्बदा संकर पिýया॥

Chaṁ.: siya beṣu satī ¡ jo kīnha tehi ò aparŒdha saṅkara pariharī ¡, hara biraha ¡ jŒi bahori pitu ke ¡ jagya jogŒnala jarī ¡. aba janami tumhare bhavana nija pati lŒgi dŒruna tapu kiyŒ, asa jŒni saṁsaya tajahu girijŒ sarbadŒ saṅkara priyŒ.

दô0—सयनि नारद केर बचन िब सब कर मिंUा बिाद। छन मगय¡U Žयापे'U सकल पयर घार घार यगU संबाद॥ 98॥

suni nŒrada ke bacana taba saba kara mi¢Œ biṣŒda, chana mahu¡ byŒpeu sakala pura ghara ghara yaha sambŒda.98.

चौ0—िब मयना गिUमवंिय ुनंदे । पयनि पयनि पारबिी पद बंदे॥ नारि पयLरा सिसय `यबा सयाने । न»र लô» सब ुिि गUराने॥ 1॥ ल»े गUôन पयर मं»ल»ाना । स`े सब¤गU गUांUक घांU नाना॥ भा¡िि ुनेक भर्§ `ेवनारा । सŒपसाS˜ा `स कछय ŽयवगUारा॥ 2॥ सô `ेवनार कि `ा§ ब„ानी । बस¤गU भवन `े¤गU मािय भवानी॥ सादर बôले सकल बरािी । बिcनय बिरंUचि देव सब `ािी॥ 3॥ बिबिˇ पा¡िि बा˘Uी `ेवनारा । ला»े पLरसन निपयन सयुारा॥ नारिबहंद सयर `ेव¡ि `ानी। ल»ीउ देन »ारीउ महदय बानी॥ 4॥

taba mayanŒ himavantu anande, puni puni pŒrabatī pada bande. nŒri puruṣa sisu jubŒ sayŒne, nagara loga saba ati haraṣŒne.1. lage hona pura maṅgalagŒnŒ, saje sabahi ò hŒ¢aka gha¢a nŒnŒ. bhŒ¡ ti aneka bhaī jevanŒrŒ, sµ upasŒstra jasa kachu byavahŒrŒ.2. so jevanŒra ki jŒi bakhŒnī, basahiò bhavana jehi ò mŒtu bhavŒnī. sŒdara bole sakala barŒtī, biṣnu birañci deva saba jŒtī.3. bibidhi pŒ ¡ ti bai¢hī jevanŒrŒ, lŒge parusana nipuna suŒrŒ. nŒribṛnda sura jeva ¡ta jŒnī, lagī ¡ dena gŒrī ¡ mṛdu bŒnī.4.

छंU0—»ारीउ मˇयर Sवर दे¤गU सयंदरि ¤ब‚य बचन सयनावगUीउ। भô`नय कर¤गU सयर ुिि बिलंबय बिनôदय सयनि सचय पावगUीउ॥ `ेव¡ि `ô बÉ‚Kô ुनंदय सô मय„ कôंिUगŒ¡U न पराU कगUKô। ुचवा¡§ दी‹गेU पान »वने बास `ग¡U `ाकô रगUKô॥

Chaṁ.: gŒrī¡ madhura svara dehi ò sundari biṅgya bacana sunŒvahī ¡, bhojanu karahiò sura ati bilambu binodu suni sacu pŒvahī ¡. jeva¡ta jo baRhyo anandu so mukha ko¢ihµu ¡ na parai kahyo, acavŒ¡i dīnhe pŒna gavane bŒsa jaha ¡ jŒko rahyo.

दô0—बगयUरि मयनि‹गU गिUमवंि कगय¡U ल»न सयनार्§ ुा§। समय बिलôकि बिबाग कर प˘U० देव बôला§॥ 99॥

bahuri muninha himavanta kahu ¡ lagana sunŒī Œi, samaya biloki bibŒha kara pa¢hae deva bolŒi.99.

चौ0—बôलि सकल सयर सादर ली‹गेU । सबगिU `थôचिि ुासन दी‹गेU॥ बेदी बेद बिˇान स¡वारी । सयभ» सयमं»ल »ाव¤गU नारी॥ 1॥ ¤सघासनय ुिि दिŽय सयगUावा । `ा§ न बरनि बिरंUचि बनावा॥ बा˘ेU सिव बिपý‹गU सिLर नार्§ । NUदय¡ सयमिरि नि` पýभय रघायरार्§॥ 2॥ बगयUरि मयनीस‹गU 'Uमा बôला§Z । करि ¤स»ाLर स„ीउ ला ुा§Z॥ दे„ि रूरपय सकल सयर मôगेU । बरना छबि ुस `» कबि कô गाU॥ 3॥ `»दंबिका `ानि भव भामा। सयर‹गU मन¤गU मन की‹गU पýनामा॥ सयंदरिा मर`ाद भवानी । `ा§ न कôंिUगय¡U बदन ब„ानी॥ 4॥

108 * ŚR’ RMACARITAMNASA* boli sakala sura sŒdara līnhe, sabahi jathocita Œsana dīnhe. bedī beda bidhŒna sa ¡vŒrī, subhaga sumaṅgala gŒvahi ò nŒrī.1. siṅghŒsanu ati dibya suhŒvŒ, jŒi na barani birañci banŒvŒ. bai¢he siva bipranha siru nŒī, hṛdaya ¡ sumiri nija prabhu raghurŒī.2. bahuri munīsanha umŒ bolŒī ¡, kari si ògŒru sakhī ¡ lai Œī ¡. dekhata rµupu sakala sura mohe, baranai chabi asa jaga kabi ko hai.3. jagadambikŒ jŒni bhava bhŒmŒ, suranha manahi ò mana kīnha pranŒmŒ. sundaratŒ marajŒda bhavŒnī, jŒi na ko¢ihu ¡ badana bakhŒnī.4.

छंU0—कôंिUगय¡U बदन न¤गU बना बरनि `» `ननि सôभा मगUा। सकयरच¤गU कगUि Ÿायिि सेा सारद मंदमिि ियलसी कगUा॥ छबि„ानि मािय भवानि »वनीउ मŠय मं˙Uप सिव `गUा¡। ुवलôकि सक¤गU न सकयरच पिि पद कमल मनय मˇयकLर िगUा¡॥

Chaṁ.: ko¢ihu¡ badana nahiò banai baranata jaga janani sobhŒ mahŒ, sakucahiò kahata śruti seṣa sŒrada mandamati tulasī kahŒ. chabikhŒni mŒtu bhavŒni gavanī¡ madhya maṁḍapa siva jahŒ ¡ , avaloki sakahiò na sakuca pati pada kamala manu madhukaru tahŒ¡ .

दô0—मयनि ुनयसासन »नपििगिU पŒ`े'U संभय भवानि। कô'U सयनि संसय कराU `नि सयर ुनादि `िय¡ `ानि॥ 100॥

muni anusŒsana ganapatihi pµujeu sambhu bhavŒni, kou suni saṁsaya karai jani sura anŒdi jiya ¡ jŒni.100.

चौ0—`सि बिबाग कार बिˇि Ÿायिि »ार्§ । मगUामयनि‹गU सô सब करवार्§॥ »गि U »िरीस कयरस क‹या पानी । भवगिU समरपीउ `ानि भवानी॥ 1॥ पानि»ýगUन `ब की‹गU मगेUसा । गिUय¡ गUरो िब सकल सयरेUसा॥ बेदमं˜ा मयनिबर 'U‘चरगUीउ । `य `य `य संकर सयर करगUीउ॥ 2॥ बा`¤गU बा`न बिबिˇ बिˇाना । सयमनबहCि्U नभ भा बिˇि नाना॥ गUर »िरि`ा कर भय'U बिबागŒU । सकल भयवन भरि रगUा 'UछागŒU॥ 3॥ दासीउ दास ियर» रथना»ा । ˇेनय बसन मनि बSिय बिभा»ा॥ ु‹न कनकभा`न भरि `ाना। दा§` दी‹गU न `ा§ ब„ाना॥ 4॥

jasi bibŒha kai bidhi śruti gŒī, mahŒmuninha so saba karavŒī. gahi girīsa kusa kanyŒ pŒnī, bhavahi samarapī ¡ jŒni bhavŒnī.1. pŒnigrahana jaba kīnha mahesŒ, hiya¡ haraṣe taba sakala suresŒ. bedamantra munibara uccarahī¡, jaya jaya jaya saṅkara sura karahī ¡.2. bŒjahiò bŒjana bibidha bidhŒnŒ, sumanabṛṣ¢i nabha bhai bidhi nŒnŒ. hara girijŒ kara bhayau bibŒhµu, sakala bhuvana bhari rahŒ uchŒhµu.3. dŒsī¡ dŒsa turaga ratha nŒgŒ, dhenu basana mani bastu bibhŒgŒ. anna kanakabhŒjana bhari jŒnŒ, dŒija dīnha na jŒi bakhŒnŒ.4.

दô0—नाथ 'Uमा मम पýान सम »हगUकिंरकरी करेUगयU। छमेगयU सकल ुपराˇ ुब गUô§ पýसóा बLर देगयU॥ 101॥

nŒtha umŒ mama prŒna sama gṛhakiṅkarī karehu, chamehu sakala aparŒdha aba hoi prasanna baru dehu.101.

चौ0—बगUय बिˇि संभय सासय समयÛार्§ । »वनी भवन चरन सिLर नार्§॥ `ननीउ 'Uमा बôलि िब ली‹गUी । ला 'UछंU» सयंदर सि„ दी‹गUी॥ 1॥ करेUगयU सदा संकर पद पŒ`ा । नारिˇरमय पिि दे'U न दŒ`ा॥ बचन कगUि भरेU लôचन बारी । बगयUरि ला§ 'Uर ली‹िगU कयरमारी॥ 2॥ कि बिˇि सह`ीउ नारि `» मागUीउ । पराˇीन सपनेगय¡U सय„य नागUीउ॥ भा ुिि पýेम बिकल मगUिारी । ˇीर`य की‹गU कयरसमय बिचारी॥ 3॥ पयनि पयनि मिलिि परिि »गिU चरना । परम पýेमय कछयU `ा§ न बरना॥ सब नारि‹गU मिलि भेंिU भवानी । `ा§ `ननि 'Uर पयनि लपंUानी॥ 4॥

bahu bidhi sambhu sŒsu samujhŒī, gavanī bhavana carana siru nŒī. jananī¡ umŒ boli taba līnhī, lai uchaṅga sundara sikha dīnhī.1. karehu sadŒ saṅkara pada pµujŒ, nŒridharamu pati deu na dµujŒ. bacana kahata bhare locana bŒrī, bahuri lŒi ura līnhi kumŒrī.2. kata bidhi sṛjī ¡ nŒri jaga mŒhī ¡, parŒdhīna sapanehu ¡ sukhu nŒhī ¡. bhai ati prema bikala mahatŒrī, dhīraju kīnha kusamaya bicŒrī.3. puni puni milati parati gahi caranŒ, parama premu kachu jŒi na baranŒ. saba nŒrinha mili bhe¢i bhavŒnī, jŒi janani ura puni lapa¢Œnī.4.

छंU0—`ननिगिU बगयUरि मिलि चली 'Uचिि ुसीस सब कागŒ¡U द§Z। ¨िरर ¨िररि बिलôकिि मािय िन िब स„ीउ ला सिव प¤गU »§Z॥ `ाचक सकल संिôाि संकLर 'Uमा सगिUि भवन चले। सब ुमर गUरो सयमन बराि निसान नभ बा`े भले॥

Chaṁ.: jananihi bahuri mili calī ucita asīsa saba kŒhµu ¡ daī¡, phiri phiri bilokati mŒtu tana taba sakhī ¡ lai siva pahi ò gaī ¡. jŒcaka sakala santoṣi saṅkaru umŒ sahita bhavana cale, saba amara haraṣe sumana baraṣi nisŒna nabha bŒje bhale.

दô0—चले सं» गिUमवंिय िब पगय¡Uचावन ुिि गेUिय। बिबिˇ भा¡िि परििôाय करि बिदा की‹गU बहाकेरिय॥ 102॥

cale saṅga himavantu taba pahu ¡cŒvana ati hetu, bibidha bhŒ ¡ ti paritoṣu kari bidŒ kīnha bṛṣaketu.102.

चौ0—ियरि भवन ुा० »िरिरार्§ । सकल साल सर लि० बôलार्§॥ ुादर दान बिनय बगयUमाना । सब कर बिदा की‹गU गिUमवाना॥ 1॥ `ब¤गU संभय कारलास¤गU ुा० । सयर सब नि` नि` लôक सिˇा०॥ `»ि मािय पििय संभय भवानी । िे¤गU ¤स»ाLर न कगU'¡U ब„ानी॥ 2॥ कर¤गU बिबिˇ बिˇि भô» बिलासा । »न‹गU समेि बस¤गU कारलासा॥ गUर »िरि`ा बिगUार निि नय“र ।०गिU बिˇि बिपयल काल चलि »य“र॥ 3॥ िब `नमे'U ांUबदन कयरमारा । िारकयर ुसयLर समर `े¤गU मारा॥ ुा»म नि»म पýसि् पयराना । ा‹मय„ `‹मय सकल `» `ाना॥ 4॥

turata bhavana Œe girirŒī, sakala saila sara lie bolŒī. Œdara dŒna binaya bahumŒnŒ, saba kara bidŒ kīnha himavŒnŒ.1. jabahiò sambhu kailŒsahi ò Œe, sura saba nija nija loka sidhŒe. jagata mŒtu pitu sambhu bhavŒnī, tehiò siṅgŒru na kahau ¡ bakhŒnī.2. karahiò bibidha bidhi bhoga bilŒsŒ, gananha sameta basahi ò kailŒsŒ. hara girijŒ bihŒra nita nayaµu, ehi bidhi bipula kŒla cali gayaµu.3. taba janameu ṣa¢abadana kumŒrŒ, tŒraku asuru samara jehi ò mŒrŒ. Œgama nigama prasiddha purŒnŒ, ṣanmukha janmu sakala jaga jŒnŒ.4. 112 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

छंU0—`»य `ान ा‹मय„ `‹मय कर्मय पýिापय पयLरारथय मगUा। िेगिU गेUिय माउ बहाकेरिय सयि कर चरिि संछेUपगिंU कगUा॥ यगU 'Uमा संभय बिबागयU `े नर नारि कगU¤गU `े »ावगUीउ। क¸यान का` बिबागU मं»ल सर्बदा सय„य पावगUीउ॥

Chaṁ.: jagu jŒna ṣanmukha janmu karmu pratŒpu puruṣŒrathu mahŒ, tehi hetu mai ò bṛṣaketu suta kara carita sañchepahi ò kahŒ, yaha umŒ sambhu bibŒhu je nara nŒri kahahi ò je gŒvahī ¡, kalyŒna kŒja bibŒha maṅgala sarbadŒ sukhu pŒvahī ¡.

दô0—चरिि ¤सˇय »िरि`ा रमन बेद न पाव¤गU पाLर। बरना ियलसीदासय किमि ुिि मििमंद »वा¡Lर॥ 103॥

carita sindhu girijŒ ramana beda na pŒvahi ò pŒru, baranai tulasīdŒsu kimi ati matimanda gavŒ ¡ru.103.

चौ0—संभय चरिि सयनि सरस सयगUावा । भरmा` मयनि ुिि सय„य पावा॥ बगUय लालसा कथा पर बाÉ‚Uी । नयन‹िगU नीLर रôमावलि ˘UाÉ‚Uी॥ 1॥ पýेम बिबस मय„ ुाव न बानी । दसा दे„ि गUरो मयनि ‚यानी॥ ुगUô ˇ‹य िव `‹मय मयनीसा । ियगUगिU पýान सम पिýय »ौरीसा॥ 2॥ सिव पद कमल `ि‹गUगिU रिि नागUीउ । रामगिU िे सपनेगUय¡U न सôगUागUीउ॥ बिनय छल बिSवनाथ पद नेगŒU । राम भ»ि कर ल‘छन ०गŒ॥ 3॥ सिव सम कô रघायपिि बýिˇारी । बिनय ुघा ि`ी सिी ुसि नारी॥ पनय करि रघायपिि भ»िि दे„ार्§ । कô सिव सम रामगिU पिýय भार्§॥ 4॥

sambhu carita suni sarasa suhŒvŒ, bharadvŒja muni ati sukhu pŒvŒ. bahu lŒlasŒ kathŒ para bŒRhī, nayananhi nīru romŒvali ¢hŒRhī.1. prema bibasa mukha Œva na bŒnī, dasŒ dekhi haraṣe muni gyŒnī. aho dhanya tava janmu munīsŒ, tumhahi prŒna sama priya gaurīsŒ.2. siva pada kamala jinhahi rati nŒhī ¡, rŒmahi te sapanehu ¡ na sohŒhī ¡. binu chala bisvanŒtha pada nehµu, rŒma bhagata kara lacchana ehµu.3. siva sama ko raghupati bratadhŒrī, binu agha tajī satī asi nŒrī. panu kari raghupati bhagati dekhŒī, ko siva sama rŒmahi priya bhŒī.4.

दô0—पýथम¤गU माउ कगिU सिव चरिि बŒÛा मरमय ियगUार। सयचि सेवक ियगU राम केर रगिUि समSि बिकार॥ 104॥

prathamahiò maiò kahi siva carita bµujhŒ maramu tumhŒra, suci sevaka tumha rŒma ke rahita samasta bikŒra.104.

चौ0—माउ `ाना ियगUार »यन सीला । कगU'¡U सयनगयU ुब रघायपिि लीला॥ सयनय मयनि ुा`य समा»म िôरेउU । कगिU न `ा§ `स सय„य मन मôरेउU॥ 1॥ राम चरिि ुिि ुमिि मयनीसा । कगिU न सक¤गU सि कôंिU ुगUीसा॥ िदपि `थाŸायि कगU'¡U ब„ानी । सयमिरि »िरापिि पýभय ˇनयपानी॥ 2॥ सारद दाLरनारि सम Sवामी ।रामय सŒ˜ाˇर ुंिर`ामी॥ `ेगिU पर कहरपा कर¤गU `नय `ानी। कबि 'Uर ु`िर नचाव¤गU बानी॥ 3॥ पýनव'U¡ सô§ कहरपाल रघायनाथा । बरन'¡U बिसद िासय »यन »ाथा॥ परम रय »िरिबLर कारलासŒ । सदा `गUा¡ सिव 'Uमा निवासŒ॥ 4॥

maiò jŒnŒ tumhŒra guna sīlŒ, kahau ¡ sunahu aba raghupati līlŒ. sunu muni Œju samŒgama tore ¡ , kahi na jŒi jasa sukhu mana more ¡.1. rŒma carita ati amita munīsŒ, kahi na sakahi ò sata ko¢i ahīsŒ. tadapi jathŒśruta kahau¡ bakhŒnī, sumiri girŒpati prabhu dhanupŒnī.2. sŒrada dŒrunŒri sama svŒmī, rŒmu sµutradhara antarajŒmī. jehi para kṛpŒ karahi ò janu jŒnī, kabi ura ajira nacŒvahi ò bŒnī.3. pranavau¡ soi kṛpŒla raghunŒthŒ, baranau¡ bisada tŒsu guna gŒthŒ. parama ramya giribaru kailŒsµu, sadŒ jahŒ ¡ siva umŒ nivŒsµu.4. 114 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

दô0—सि् िपôˇन `ô»ि`न सयर ¤कनर मयनिबहंद। बस¤गU िगUा¡ सयकहरिी सकल सेव¤गU सिव सय„कंरद॥ 105॥

siddha tapodhana jogijana sura kiṁnara munibṛnda, basahiò tahŒ ¡ sukṛtī sakala sevahi ò siva sukhakanda.105.

चौ0—गUरि गUर बिमय„ ˇर्म रिि नागUीउ । िे नर िग¡U सपनेगय¡U न¤गU `ागUीउ॥ िेगिU »िरि पर बंU बिंUप बिसाला । निि नŒिन सयंदर सब काला॥ 1॥ ˜िाबिˇ समीर सयसीिलि छाया । सिव बिŸाम बिंUप Ÿायिि »ाया॥ ०क बार िेगिU िर पýभय »य“र । िLर बिलôकि 'Uर ुिि सय„य भय“र॥ 2॥ नि` कर ˙Uासि ना»रिपय छाला । बा˘ेU सगU`¤गU संभय कहरपाला॥ कयंरद §ंदय दर »ौर सरीरा । भय` पýलंब परिˇन मयनिचीरा॥ 3॥ िLरन ुLरन ुंबय` सम चरना । न„ दयिि भ»ि NUदय िम गUरना॥ भय`» भŒिि भŒान ˜िापयरारी । ुाननय सरद चंद छबि गUारी॥ 4॥

hari hara bimukha dharma rati nŒhī ¡, te nara tah~a ¡ sapanehu ¡ nahiò jŒhī ¡. tehi giri para ba¢a bi¢apa bisŒlŒ, nita nµutana sundara saba kŒlŒ.1. tribidha samīra susītali chŒyŒ, siva biśrŒma bi¢apa śruti gŒyŒ. eka bŒra tehi tara prabhu gayaµu, taru biloki ura ati sukhu bhayaµu.2. nija kara ḍŒsi nŒgaripu chŒlŒ, bai¢he sahajahi ò sambhu kṛpŒlŒ. kunda indu dara gaura sarīrŒ, bhuja pralamba paridhana municīrŒ.3. taruna aruna ambuja sama caranŒ, nakha duti bhagata hṛdaya tama haranŒ. bhujaga bhµuti bhµuṣana tripurŒrī, Œnanu sarada canda chabi hŒrī.4.

दô0—`ंUा मयकयरंU सयरसरिि सिर लôचन नलिन बिसाल। नीलकंर˘U लाव‹यनिˇि सôगU बालबिˇय भाल॥ 106॥

ja¢Œ muku¢a surasarita sira locana nalina bisŒla, nīlakaṁ¢ha lŒvanyanidhi soha bŒlabidhu bhŒla.106.

चौ0—बा˘ेU सôगU कामरिपय कारसेउ । ˇरेउU सरीLर सांिरसय `ासेउ॥ पारबिी भल ुवसLर `ानी। »§Z संभय प¤गU मािय भवानी॥ 1॥ `ानि पिýया ुादLर ुिि की‹गUा । बाम भा» ुासनय गUर दी‹गUा॥ बा˘Uीउ सिव समीप गUरार्§ । पŒLरब `‹म कथा चिि ुार्§॥ 2॥ पिि गिUय¡ गेUिय ुˇिक ुनयमानी । बिगUसि 'Uमा बôलीउ पिýय बानी॥ कथा `ô सकल लôक गिUिकारी । सô§ पŒछन चगU सालकयरमारी॥ 3॥ बिSवनाथ मम नाथ पयरारी । ˜िाभयवन मगिUमा बिदिि ियगUारी॥ चर ुLर ुचर U ना» नर देवा । सकल कर¤गU पद पंक` सेवा॥ 4॥

bai¢he soha kŒmaripu kaise¡ , dhare ¡ sarīru sŒntarasu jaise ¡. pŒrabatī bhala avasaru jŒnī, gaī ¡ sambhu pahi ò mŒtu bhavŒnī.1. jŒni priyŒ Œdaru ati kīnhŒ, bŒma bhŒga Œsanu hara dīnhŒ. bai¢hī¡ siva samīpa haraṣŒī, pµuruba janma kathŒ cita Œī.2. pati hiya¡ hetu adhika anumŒnī, bihasi umŒ bolī ¡ priya bŒnī. kathŒ jo sakala loka hitakŒrī, soi pµuchana caha sailakumŒrī.3. bisvanŒtha mama nŒtha purŒrī, tribhuvana mahimŒ bidita tumhŒrī. cara aru acara nŒga nara devŒ, sakala karahi ò pada paṅkaja sevŒ.4.

दô0—पýभय समरथ सर्ब‚य सिव सकल कला »यन ˇाम। `ô» ‚यान बारा‚य निˇि पýनि कलपिLर नाम॥ 107॥

116 * ŚR’ RMACARITAMNASA* prabhu samaratha sarbagya siva sakala kalŒ guna dhŒma, joga gyŒna bairŒgya nidhi pranata kalapataru nŒma.107.

चौ0—`ौउ मô पर पýसóा सय„रासी । `ानिु सˆय मôगिU नि` दासी॥ िौ पýभय गUरगयU मôर ु‚याना । कगिU रघायनाथ कथा बिˇि नाना॥ 1॥ `ासय भवनय सयरिLर िर गUôर्§ । सगिU कि दरि…ý `निि दय„य सôर्§॥ ससिभŒान ुस NUदय¡ बिचारी । गUरगयU नाथ मम मिि भýम भारी॥ 2॥ पýभय `े मयनि परमारथबादी । कगU¤गU राम कगय¡U बýrा् ुनादी॥ सेस सारदा बेद पयराना । सकल कर¤गU रघायपिि »यन »ाना॥ 3॥ ियगU पयनि राम राम दिन रािी । सादर `पगयU ुन¡» ुारािी॥ रामय सô ुवˇ नहपिि सयि सôर्§ । की ु` ु»यन ुल„»िि कôर्§॥ 4॥

jau¡ mo para prasanna sukharŒsī, jŒnia satya mohi nija dŒsī. tau prabhu harahu mora agyŒnŒ, kahi raghunŒtha kathŒ bidhi nŒnŒ.1. jŒsu bhavanu surataru tara hoī, sahi ki daridra janita dukhu soī. sasibhµuṣana asa hṛdaya ¡ bicŒrī, harahu nŒtha mama mati bhrama bhŒrī.2. prabhu je muni paramŒrathabŒdī, kahahi ò rŒma kahu ¡ brahma anŒdī. sesa sŒradŒ beda purŒnŒ, sakala karahi ò raghupati guna gŒnŒ.3. tumha puni rŒma rŒma dina rŒtī, sŒdara japahu an~a ¡ga ŒrŒtī. rŒmu so avadha nṛpati suta soī, kī aja aguna alakhagati koī.4.

दô0—`ौउ नहप िनय ि बýrा् किमि नारि बिरग¡U मिि भôरि। दे„ि चरिि मगिUमा सयनि भýमिि बय्ि ुिि मôरि॥ 108॥

jau¡ nṛpa tanaya ta brahma kimi nŒri birah~a ¡ mati bhori, dekhi carita mahimŒ sunata bhramati buddhi ati mori.108.

चौ0—`ौउ ुनीगU Žयापक बिभय कô“र । कगUगयU बयÛा§ नाथ मôगिU सô“र॥ ु‚य `ानि रिस 'Uर `नि ˇरगŒU । `ेगिU बिˇि मôगU मिंाU सô§ करगŒU॥ 1॥ माउ बन दी„ि राम पýभयिार्§ । ुिि भय बिकल न ियगUगिU सयनार्§॥ िदपि मलिन मन बôˇय न ुावा । सô ¨रलय भली भा¡िि गUम पावा॥ 2॥ ु`गŒ¡U कछयU संस'U मन मôरेउU । करगयU कहरपा बिनव'¡U कर `ôरेउU॥ पýभय िब मôगिU बगयU भा¡िि पýबôˇा । नाथ सô समयÛिा करगयU `नि कýरôˇा॥ 3॥ िब कर ुस बिमôगU ुब नागUीं । रामकथा पर Lरचि मन मागUीउ॥ कगUगयU पयनीि राम »यन »ाथा। भय`»रा` भŒान सयरनाथा॥ 4॥

jau¡ anīha byŒpaka bibhu koµu, kahahu bujhŒi nŒtha mohi soµu. agya jŒni risa ura jani dharahµu, jehi bidhi moha mi¢ai soi karahµu.1. maiò bana dīkhi rŒma prabhutŒī, ati bhaya bikala na tumhahi sunŒī. tadapi malina mana bodhu na ŒvŒ, so phalu bhalī bhŒ ¡ ti hama pŒvŒ.2. ajahµu¡ kachu saṁsau mana more ¡, karahu kṛpŒ binavau ¡ kara jore ¡. prabhu taba mohi bahu bhŒ¡ ti prabodhŒ, nŒtha so samujhi karahu jani krodhŒ.3. taba kara asa bimoha aba nŒhī ¡, rŒmakathŒ para ruci mana mŒhī ¡. kahahu punīta rŒma guna gŒthŒ, bhujagarŒja bhµuṣana suranŒthŒ.4.

दô0—बंद'¡U पद ˇरि ˇरनि सिLर बिनय कर'¡U कर `ôरि। बरनगयU रघायबर बिसद `सय Ÿायिि सि्ंाि निचôरि॥ 109॥

bandau ¡ pada dhari dharani siru binaya karau ¡ kara jori, baranahu raghubara bisada jasu śruti siddhŒnta nicori.109.

चौ0—`दपि `ôाििा न¤गU ुˇिकारी । दासी मन कýरम बचन ियगUारी॥ »ŒÉ‚U'U िžव न साˇय दयराव¤गU । ुारि ुˇिकारी `ग¡U पाव¤गU॥ 1॥ ुिि ुारिि पŒछ'¡U सयरराया । रघायपिि कथा कगUगयU करि दाया॥ पýथम सô कारन कगUगयU बिचारी । निर्»यन बýrा् स»यन बपय ˇारी॥ 2॥ पयनि पýभय कगगयU राम ुविारा । बालचरिि पयनि कगUगयU 'Uदारा॥ कगUगयU `था `ानकी बिबागUीउ । रा` ि`ा सô दŒान कागUीउ॥ 3॥ बन बसि की‹गेU चरिि ुपारा । कगUगयU नाथ `िमि रावन मारा॥ रा` बा˘िU की‹गUीउ बगयU लीला । सकल कगUगयU संकर सय„सीला॥ 4॥

118 * ŚR’ RMACARITAMNASA* jadapi joṣitŒ nahi ò adhikŒrī, dŒsī mana krama bacana tumhŒrī. gµuRhau tattva na sŒdhu durŒvahiò, Œrata adhikŒrī jaha ¡ pŒvahi ò.1. ati Œrati pµuchau¡ surarŒyŒ, raghupati kathŒ kahahu kari dŒyŒ. prathama so kŒrana kahahu bicŒrī, nirguna brahma saguna bapu dhŒrī.2. puni prabhu kahahu rŒma avatŒrŒ, bŒlacarita puni kahahu udŒrŒ. kahahu jathŒ jŒnakī bibŒhī ¡, rŒja tajŒ so dµuṣana kŒhī ¡.3. bana basi kīnhe carita apŒrŒ, kahahu nŒtha jimi rŒvana mŒrŒ. rŒja bai¢hi kīnhī ¡ bahu līlŒ, sakala kahahu saṅkara sukhasīlŒ.4.

दô0—बगयUरि कगUगय कLरनायिन की‹गU `ô ुचर` राम। पý`ा सगिUि रघायबंसमनि किमि »वने नि` ˇाम॥ 110॥

bahuri kahahu karunŒyatana kīnha jo acaraja rŒma, prajŒ sahita raghubaṁsamani kimi gavane nija dhŒma.110.

चौ0—पयनि पýभय कगUगयU सô िžव ब„ानी । `े¤गU बि‚यान म»न मयनि ‚यानी॥ भ»िि ‚यान बि‚यान बिरा»ा । पयनि सब बरनगयU सगिUि बिभा»ा॥ 1॥ ुौर'U राम रगUSय ुनेका । कगUगयU नाथ ुिि बिमल बिबेका॥ `ô पýभय माउ पŒछा न¤गU गUôर्§ । सô'U दयाल रा„गयU `नि »ôर्§॥ 2॥ ियगU ˜िाभयवन »यरर बेद ब„ाना । ुान `ीव पा¡वर का `ाना॥ पýSन 'Uमा कार सगU` सयगUार्§ । छल बिगUीन सयनि सिव मन भार्§॥ 3॥ गUर गिUय¡ रामचरिि सब ुा० । पýेम पयलक लôचन `ल छा०॥ Ÿाीरघायनाथ रूरप 'Uर ुावा । परमानंद ुमिि सय„ पावा॥ 4॥

puni prabhu kahahu so tattva bakhŒnī, jehiò bigyŒna magana muni gyŒnī. bhagati gyŒna bigyŒna birŒgŒ, puni saba baranahu sahita bibhŒgŒ.1. aurau rŒma rahasya anekŒ, kahahu nŒtha ati bimala bibekŒ. jo prabhu maiò pµuchŒ nahiò hoī, sou dayŒla rŒkhahu jani goī.2. tumha tribhuvana gura bedabakhŒnŒ, Œna jīva pŒ ¡ vara kŒ jŒnŒ. prasna umŒ kai sahaja suhŒī, chala bihīna suni siva mana bhŒī.3. hara hiya¡ rŒmacarita saba Œe, prema pulaka locana jala chŒe. śrīraghunŒtha rµupa ura ŒvŒ, paramŒnanda amita sukha pŒvŒ.4.

दô0—म»न Šयानरस दं˙U `य» पयनि मन बागेUर की‹गU। रघायपिि चरिि मगेUस िब गUरािि बरना ली‹गU॥ 111॥

magana dhyŒnarasa daṁḍa juga puni mana bŒhera kīnha, raghupati carita mahesa taba haraṣita baranai līnha.111.

Cau. : j्µuं्eu satya jŒ्i binu jŒne ¡, jimi b्ujaंga binu raju पa्icŒne ¡.

jehi jŒne ¡ jaga jŒi herŒī, jŒge ¡ jathŒ sapana bhrama jŒī.1. bandau ¡ bŒlarµupa soi rŒmµu, saba sidhi sulabha japata jisu nŒmµu. maṅgala bhavana amaṅgala hŒrī, dravau so dasaratha ajira bihŒrī.2. kari pranŒma rŒmahi tripurŒrī, haraṣi sudhŒ sama girŒ ucŒrī. dhanya dhanya girirŒjakumŒrī, tumha samŒna nahi ò kou upakŒrī.3. pu¡ chehu raghupati kathŒ prasaṅgŒ, sakala loka jaga pŒvani gaṅgŒ. tumha raghubīra carana anurŒgī, kīnhihu prasna jagata hita lŒgī.4.

दô0—राम कहरपा िेउ पारबिि सपनेगय¡U िव मन मा¤ग। सôक मôगU संदेगU भýम मम बिचार कछयU ना¤गU॥ 112॥

rŒma kṛpŒ te ¡ pŒrabati sapanehu ¡ tava mana mŒhi ò, soka moha sandeha bhrama mama bicŒra kachu nŒhi ò.112.

चौ0—िदपि ुसंका की‹िगUगयU सôर्§ । कगUि सयनि सब कर गिUि गUôर्§॥ `ि‹गU गUरि कथा सयनी न¤गU काना । Ÿावन रंˇý ुगिUभवन समाना॥ 1॥ नयन‹िगU संि दरस न¤गU दे„ा । लôचन मôरपं„ कर ले„ा॥ िे सिर कंयU िंयबरि समिŒला । `े न नमि गUरि »यर पद मŒला॥ 2॥ `ि‹गU गUरिभ»िि NUदय¡ न¤गU ुानी। `ीवि सव समान िे§ पýानी॥ `ô न¤गU कर§ राम »यन »ाना । `ीगU सô दादयर `ीगU समाना॥ 3॥ कयरलिस क˘Uôर नि˘यUर सô§ छािी । सयनि गUरिचरिि न `ô गUरािी॥ »िरि`ा सयनगयU राम कार लीला । सयर गिUि दनय` बिमôगUनसीला॥ 4॥

tadapi asaṅkŒ kīnhihu soī, kahata sunata saba kara hita hoī. jinha hari kathŒ sunī nahi ò kŒnŒ, śravana randhra ahibhavana samŒnŒ.1. nayananhi santa darasa nahi ò dekhŒ, locana morapaṅkha kara lekhŒ. te sira ka¢u tumbari samatµulŒ, je na namata hari gura pada mµulŒ.2. jinha haribhagati hṛdaya ¡ nahi ò Œnī, jīvata sava samŒna tei prŒnī. jo nahi ò karai rŒma guna gŒnŒ, jīha so dŒdura jīha samŒnŒ.3. kulisa ka¢hora ni¢hura soi chŒtī, suni haricarita na jo haraṣŒtī. girijŒ sunahu rŒma kai līlŒ, sura hita danuja bimohanasīlŒ.4.

दô0—रामकथा सयरˇेनय सम सेवि सब सय„ दानि। सिसमा` सयरलôक सब कô न सयना ुस `ानि॥ 113॥

rŒmakathŒ suradhenu sama sevata saba sukha dŒni, satasamŒja suraloka saba ko na sunai asa jŒni.113.

चौ0—रामकथा सयंदर कर िारी । संसय बिगU» 'U˙‚UावनिगUारी॥ रामकथा कलि बिंUप कयर˘Uारी । सादर सयनय »िरिरा`कयरमारी॥ 1॥ राम नाम »यन चरिि सयगUा० । `नम करम ु»निि Ÿायिि »ा०॥ `था ुनंि राम भ»वाना । िथा कथा कीरिि »यन नाना॥ 2॥ िदपि `था Ÿायि `सि मिि मôरी । कगिUगU'¡U दे„ि पýीिि ुिि िôरी॥ 'Uमा पýSन िव सगU` सयगUार्§ । सय„द संिसंमि मôगिU भार्§॥ 3॥ ०क बाि न¤गU मôगिU सôगUानी । `दपि मôगU बस कगेUगयU भवानी॥ ियगU `ô कगUा राम कô'U ुाना। `ेगिU Ÿायिि »ाव ˇर¤गU मयनि Šयाना॥ 4॥

rŒmakathŒ sundara kara tŒrī, saṁsaya bihaga uRŒvanihŒrī. rŒmakathŒ kali bi¢apa ku¢hŒrī, sŒdara sunu girirŒjakumŒrī.1. rŒma nŒma guna carita suhŒe, janama karama aganita śruti gŒe. jathŒ ananta rŒma bhagavŒnŒ, tathŒ kathŒ kīrati guna nŒnŒ.2. tadapi jathŒ śruta jasi mati morī, kahihau ¡ dekhi prīti ati torī. umŒ prasna tava sahaja suhŒī, sukhada santasaṁmata mohi bhŒī.3. eka bŒta nahiò mohi sohŒnī, jadapi moha basa kahehu bhavŒnī. tumha jo kahŒ rŒma kou ŒnŒ, jehi śruti gŒva dharahi ò muni dhyŒnŒ.4.

दô0—कगU¤गU सयन¤गU ुस ुˇम नर »ýसे `े मôगU पिसाच। पां˙Uी गUरि पद बिमय„ `ान¤गU ÛाŒ˘U न साच॥ 114॥

kahahiò sunahiò asa adhama nara grase je moha pisŒca, pŒṣaṁḍī hari pada bimukha jŒnahi ò jhµu¢ha na sŒca.114.

चौ0—ु‚य ुकôबिद ुंˇ ुभा»ी ।कार्§ बिाय मयकयरर मन ला»ी॥ लंपंU कपंUी कयरंिUल बिसेाी । सपनेगय¡U संिसभा न¤गU दे„ी॥ 1॥ कगU¤गU िे बेद ुसंमि बानी । `ि‹गU केउर सŒÛा लाभय न¤गU गUानी॥ मयकयरर मलिन ुLर नयन बिगUीना । राम रूरप दे„¤गU किमि दीना॥ 2॥ `ि‹गU केउर ु»यन न स»यन बिबेका । `¸प¤गU क¸िपि बचन ुनेका॥ गUरिमाया बस `»ि भýमागUीउ । िि‹गUगिU कगUि कछयU ुघांिUि नागUीउ॥ 3॥ बाियल भŒि बिबस मिवारेU । िे न¤गU बôल¤गU बचन बिचारेU॥ `ि‹गU कहरि मगUामôगU मद पाना । िि‹गU कर कगUा करिु न¤गU काना॥ 4॥

agya akobida andha abhŒgī, kŒī biṣaya mukura mana lŒgī. lampa¢a kapa¢ī ku¢ila biseṣī, sapanehu ¡ santasabhŒ nahi ò dekhī.1. kahahiò te beda asaṁmata bŒnī, jinha ke ¡ sµujha lŒbhu nahi ò hŒnī. mukura malina aru nayana bihīnŒ, rŒma rµupa dekhahi ò kimi dīnŒ.2. jinha ke¡ aguna na saguna bibekŒ, jalpahiò kalpita bacana anekŒ. harimŒyŒ basa jagata bhramŒhī¡, tinhahi kahata kachu agha¢ita nŒhī ¡.3. bŒtula bhµuta bibasa matavŒre, te nahiò bolahi ò bacana bicŒre. jinha kṛta mahŒmoha mada pŒnŒ, tinha kara kahŒ karia nahi ò kŒnŒ.4.

चौ0—स»यनगिU ु»यनगिU न¤गU कछयU भेदा । »ाव¤गU मयनि पयरान बयˇ बेदा॥ ु»यन ुरूरप ुल„ ु` `ôर्§ । भ»ि पýेम बस स»यन सô गUôर्§॥ 1॥ `ô »यन रगिUि स»यन सô§ कारसेउ । `लय गिUम 'Uपल बिल» न¤गU `ासेउ॥ `ासय नाम भýम ििमिर पिं»ा । िेगिU किमि कगिUु बिमôगU पýसं»ा॥ 2॥ राम स“िादानंद दिनेसा । न¤गU िग¡U मôगU निसा लवलेसा॥ सगU` पýकासरूरप भ»वाना । न¤गU िग¡U पयनि बि‚यान बिगUाना॥ 3॥ गUरा बिाद ‚यान ु‚याना । `ीव ˇर्म ुगUमििि ुभिमाना॥ राम बýrा् Žयापक `» `ाना। परमानंद परेUस पयराना॥ 4॥

sagunahi agunahi nahi ò kachu bhedŒ, gŒvahiò muni purŒna budha bedŒ. aguna arµupa alakha aja joī, bhagata prema basa saguna so hoī.1. jo guna rahita saguna soi kaise¡, jalu hima upala bilaga nahi ò jaise ¡. jŒsu nŒma bhrama timira pataṅgŒ, tehi kimi kahia bimoha prasaṅgŒ.2. rŒma saccidŒnanda dinesŒ, nahiò taha ¡ moha nisŒ lavalesŒ. sahaja prakŒsarµupa bhagavŒnŒ, nahiò taha ¡ puni bigyŒna bihŒnŒ.3. haraṣa biṣŒda gyŒna agyŒnŒ, jīva dharma ahamiti abhimŒnŒ. rŒma brahma byŒpaka jaga jŒnŒ, paramŒnanda paresa purŒnŒ.4.

दô0—पयLरा पýसि् पýकास निˇि पý»ंU परावर नाथ। रघायकयरलमनि मम Sवामि सô§ कगिU सिव¡ नाय'U माथ॥ 116॥

puruṣa prasiddha prakŒsa nidhi praga¢a parŒvara nŒtha, raghukulamani mama svŒmi soi kahi siva¡ nŒyau mŒtha.116.

चौ0—नि` भýम न¤गU समयÛा¤गU ु‚यानी । पýभय पर मôगU ˇर¤गU `˙‚U पýानी॥ `था »»न घान पंUल निगUारी । Ûा¡पे'U भानय कगU¤गU कयरबिचारी॥ 1॥ चििव `ô लôचन ुं»यलि ला०¡ । पý»ंU `य»ल ससि िेगिU केर भा०¡॥ 'Uमा राम बिा§क ुस मôगUा । नभ िम ˇŒम ˇŒरि `िमि सôगUा॥ 2॥ बिाय करन सयर `ीव समेिा । सकल ०क िेउ ०क सचेिा॥ सब कर परम पýकासक `ôर्§ । राम ुनादि ुवˇपिि सôर्§॥ 3॥ `»ि पýकाSय पýकासक रामŒ । मायाˇीस ‚यान »यन ˇामŒ॥ `ासय सˆयिा िेउ `˙‚U माया । भास सˆय §व मôगU सगUाया॥ 4॥

124 * ŚR’ RMACARITAMNASA* nija bhrama nahi ò samujhahi ò agyŒnī, prabhu para moha dharahiò jaRa prŒnī. jathŒ gagana ghana pa¢ala nihŒrī, jhŒ ¡ peu bhŒnu kahahi ò kubicŒrī.1. citava jo locana aṅguli lŒe ¡, praga¢a jugala sasi tehi ke bhŒe ¡. umŒ rŒma biṣaika asa mohŒ, nabha tama dhµuma dhµuri jimi sohŒ.2. biṣaya karana sura jīva sametŒ, sakala eka te ¡ eka sacetŒ. saba kara parama prakŒsaka joī, rŒma anŒdi avadhapati soī.3. jagata prakŒsya prakŒsaka rŒmµu, mŒyŒdhīsa gyŒna guna dhŒmµu. jŒsu satyatŒ te¡ jaRa mŒyŒ, bhŒsa satya iva moha sahŒyŒ.4.

दô0—र`ि सीप मगय¡U भास `िमि `था भानय कर बारि। `दपि महा ििगय¡U काल सô§ भýम न सक§ कô'U ंUारि॥ 117॥

rajata sīpa mahu ¡ bhŒsa jimi jathŒ bhŒnu kara bŒri, jadapi mṛṣŒ tihu ¡ kŒla soi bhrama na sakai kou ¢Œri.117.

चौ0—०गिU बिˇि `» गUरि ुाŸिाि रगUर्§ । `दपि ुसˆय देि दय„ ुगUर्§॥ `ौउ सपनेउ सिर कांाU कôर्§ । बिनय `ा»ेउ न दŒरि दय„ गUôर्§॥ 1॥ `ासय कहरपा¡ ुस भýम मिंिU `ार्§ । »िरि`ा सô§ कहरपाल रघायरार्§॥ ुादि ुंि कô'U `ासय न पावा । मिि ुनयमानि नि»म ुस »ावा॥ 2॥ बिनय पद चल§ सयन§ बिनय काना । कर बिनय करम कर§ बिˇि नाना॥ ुानन रगिUि सकल रस भô»ी। बिनय बानी बकिा ब˙‚U `ô»ी॥ 3॥ िन बिनय परस नयन बिनय दे„ा । »ýगU§ घाýान बिनय बास ुसेा॥ ुसि सब भा¡िि ुलौकिक करनी । मगिUमा `ासय `ा§ न¤गU बरनी॥ 4॥

ehi bidhi jaga hari Œśrita rahaī, jadapi asatya deta dukha ahaī. jau¡ sapane¡ sira kŒ¢ai koī, binu jŒge ¡ na dµuri dukha hoī.1. jŒsu kṛpŒ¡ asa bhrama mi¢i jŒī, girijŒ soi kṛpŒla raghurŒī. Œdi anta kou jŒsu na pŒvŒ, mati anumŒni nigama asa gŒvŒ.2. binu pada calai sunai binu kŒnŒ, kara binu karama karai bidhi nŒnŒ. Œnana rahita sakala rasa bhogī, binu bŒnī bakatŒ baRa jogī.3. tana binu parasa nayana binu dekhŒ, grahai ghrŒna binu bŒsa aseṣŒ. asi saba bhŒ¡ ti alaukika karanī, mahimŒ jŒsu jŒi nahi ò baranī.4.

दô0—`ेगिU §मि »ाव¤गU बेद बयˇ `ागिU ˇर¤गU मयनि Šयान। सô§ दसरथ सयि भ»ि गिUि कôसलपिि भ»वान॥ 118॥

jehi imi gŒvahi ò beda budha jŒhi dharahi ò muni dhyŒna, soi dasaratha suta bhagata hita kosalapati bhagavŒna.118.

चौ0—कासीउ मरि `ंिय ुवलôकी । `ासय नाम बल कर'¡U बिसôकी॥ सô§ पýभय मôर चराचर Sवामी ।रघायबर सब 'Uर ुंिर`ामी॥ 1॥ बिबसगय¡ `ासय नाम नर कगUगUीउ । `नम ुनेक रचिि ुघा दगUगUीउ॥ सादर सयमिरन `े नर करगUीउ । भव बारिˇि »ôपद §व िरगUीउ॥ 2॥ राम सô परमािमा भवानी । िग¡U भýम ुिि ुबिगिUि िव बानी॥ ुस संसय ुानि 'Uर मागUीउ । ‚यान बिरा» सकल »यन `ागUीउ॥ 3॥ सयनि सिव केर भýम भं`न बचना । मिंिU »ा सब कयरिरक कार रचना॥ भ§ रघायपिि पद पýीिि पýिीिी । दाLरन ुसंभावना बीिी॥ 4॥

kŒsī¡ marata jantu avalokī, jŒsu nŒma bala karau ¡ bisokī. soi prabhu mora carŒcara svŒmī, raghubara saba ura antarajŒmī.1. bibasahu¡ jŒsu nŒma nara kahahī¡, janama aneka racita agha dahahī ¡. sŒdara sumirana je nara karahī¡, bhava bŒridhi gopada iva tarahī ¡.2. rŒma so paramŒtamŒ bhavŒnī, taha ¡ bhrama ati abihita tava bŒnī. asa saṁsaya Œnata ura mŒhī ¡, gyŒna birŒga sakala guna jŒhī ¡.3. suni siva ke bhrama bhañjana bacanŒ, mi¢i gai saba kutaraka kai racanŒ. bhai raghupati pada prīti pratītī, dŒruna asambhŒvanŒ bītī.4.

दô0—पयनि पयनि पýभय पद कमल »गिU `ôरि पंकLरगU पानि। बôलीउ »िरि`ा बचन बर मनगय¡U पेýम रस सानि॥ 119॥

puni puni prabhu pada kamala gahi jori paṅkaruha pŒni, bolī¡ girijŒ bacana bara manahu ¡ prema rasa sŒni.119.

चौ0—ससि कर सम सयनि »िरा ियगUारी । मिंUा मôगU सरदािप भारी॥ ियगU कहरपाल सबय संस'U गUरेU“र । राम Sवरूरप `ानि मôगिU परेU“र॥ 1॥ नाथ कहरपा¡ ुब »य'U बिादा । सय„ी भय'¡U पýभय चरन पýसादा॥ ुब मôगिU ुापनि ¤ककरि `ानी। `दपि सगU` `˙‚U नारि ुयानी॥ 2॥ पýथम `ô माउ पŒछा सô§ कगUगŒU । `ौउ मô पर पýस‹न पýभय ुगUगŒU॥ राम बýrा् चिनमय ुबिनासी । सर्ब रगिUि सब 'Uर पयर बासी॥ 3॥ नाथ ˇरेU'U नरिनय केरगिU गेUिŒ । मôगिU समयÛा§ कगUगयU बहाकेरिŒ॥ 'Uमा बचन सयनि परम बिनीिा । रामकथा पर पýीिि पयनीिा॥ 4॥

sasi kara sama suni girŒ tumhŒrī, mi¢Œ moha saradŒtapa bhŒrī. tumha kṛpŒla sabu saṁsau hareµu, rŒma svarµupa jŒni mohi pareµu.1. nŒtha kṛpŒ¡ aba gayau biṣŒdŒ, sukhī bhayau¡ prabhu carana prasŒdŒ. aba mohi Œpani kiṅkari jŒnī, jadapi sahaja jaRa nŒri ayŒnī.2. prathama jo maiò pµuchŒ soi kahahµu, jau¡ mo para prasanna prabhu ahahµu. rŒma brahma cinamaya abinŒsī, sarba rahita saba ura pura bŒsī.3. nŒtha dhareu naratanu kehi hetµu, mohi samujhŒi kahahu bṛṣaketµu. umŒ bacana suni parama binītŒ, rŒmakathŒ para prīti punītŒ.4.

दô0—गिUय¡ गUरो कामारि िब संकर सगU` सय`ान। बगयU बिˇि 'UमगिU पýसंसि पयनि बôले कहरपानिˇान॥ 120 (क)॥

hiya¡ haraṣe kŒmŒri taba saṅkara sahaja sujŒna, bahu bidhi umahi prasaṁsi puni bole kṛpŒnidhŒna.120(A).

सो0—सयनय सयभ कथा भवानि रामचरििमानस बिमल। कगUा भयसयं˙िU ब„ानि सयना बिगU» नायक »Lर˙‚U॥ 120 („)॥ सô संबाद 'Uदार `ेगिU बिˇि भा ुा»ें कगUब। सयनगयU राम ुविार चरिि परम संयदर ुनघा॥ 120 (»)॥ गUरि »यन नाम ुपार कथा रूरप ु»निि ुमिि। माउ नि` मिि ुनयसार कगU'¡U 'Uमा सादर सयनगयU॥ 120 (घा)॥

sunu subha kathŒ bhavŒni rŒmacaritamŒnasa bimala, kahŒ bhusuṁḍi bakhŒni sunŒ bihaga nŒyaka garuRa.120(B). so sambŒda udŒra jehi bidhi bhŒ Œge ¡ kahaba, sunahu rŒma avatŒra carita parama sundara anagha.120(C). hari guna nŒma apŒra kathŒ rµupa aganita amita, maiò nija mati anusŒra kahau ¡ umŒ sŒdara sunahu.120(D).

चौ0—सयनय »िरि`ा गUरिचरिि सयगUा० । बिपयल बिसद नि»मा»म »ा०॥ गUरि ुविार गेUिय `ेगिU गUôर्§ । §दमिˆथं कगिU `ा§ न सôर्§॥ 1॥ राम ुिÄर्य बय्ि मन बानी । मि गUमार ुस सयनगिU सयानी॥ िदपि संि मयनि बेद पयराना । `स कछयU कगU¤गU Sवमिि ुनयमाना॥ 2॥ िस माउ सयमय„ि सयनाव'¡UिôगUी । समयÛिा पर§ `स कारन मôगUी॥ `ब `ब गUô§ ˇरम कार गUानी। बाÉ‚U¤गU ुसयर ुˇम ुभिमानी॥ 3॥ कर¤गU ुनीिि `ा§ न¤गU बरनी । सीद¤गU बिपý ˇेनय सयर ˇरनी॥ िब िब पýभय ˇरि बिबिˇ सरीरा । गUर¤गU कहरपानिˇि स”ान पीरा॥ 4॥

128 * ŚR’ RMACARITAMNASA* sunu girijŒ haricarita suhŒe, bipula bisada nigamŒgama gŒe. hari avatŒra hetu jehi hoī, idamitthaṁ kahi jŒi na soī.1. rŒma atarkya buddhi mana bŒnī, mata hamŒra asa sunahi sayŒnī. tadapi santa muni beda purŒnŒ, jasa kachu kahahi ò svamati anumŒnŒ.2. tasa mai ò sumukhi sunŒvau¡ tohī, samujhi parai jasa kŒrana mohī. jaba jaba hoi dharama kai hŒnī, bŒRhahi ò asura adhama abhimŒnī.3. karahiò anīti jŒi nahi ò baranī, sīdahi ò bipra dhenu sura dharanī. taba taba prabhu dhari bibidha sarīrŒ, harahiò kṛpŒnidhi sajjana pīrŒ.4.

दô0—ुसयर मारि थाप¤गU सयर‹गU रा„¤गU नि` Ÿायिि सेिय। `» बिSिार¤गU बिसद `स राम `‹म कर गेUिय॥ 121॥

asura mŒri thŒpahi ò suranha rŒkhahi ò nija śruti setu, jaga bistŒrahi ò bisada jasa rŒma janma kara hetu.121.

चौ0—सô§ `स »ा§ भ»ि भव िरगUीउ । कहरपा¤सˇय `न गिUि िनय ˇरगUीउ॥ राम `नम केर गेUिय ुनेका । परम बिचि˜ा ०क िें ०का॥ 1॥ `नम ०क दय§ कगU'¡U ब„ानी । सावˇान सयनय सयमिि भवानी॥ mारपाल गUरि केर पिýय दô“र । `य ुLर बि`य `ान सब कô“र॥ 2॥ बिपý Ÿाप िेउ दŒन'U भार्§ । िामस ुसयर देगU िि‹गU पार्§॥ कनककसिपय ुLर गUांUक लôचन । `»ि बिदिि सयरपिि मद मôचन॥ 3॥ बि`र्§ समर बीर बियािा । ˇरि बरागU बपय ०क निपािा॥ गUô§ नरगUरि दŒसर पयनि मारा । `न पýगUलाद सय`स बिSिारा॥ 4॥

soi jasa gŒi bhagata bhava tarahī¡, kṛpŒsindhu jana hita tanu dharahī ¡. rŒma janama ke hetu anekŒ, parama bicitra eka te ¡ ekŒ.1. janama eka dui kahau¡ bakhŒnī, sŒvadhŒna sunu sumati bhavŒnī. dvŒrapŒla hari ke priya doµu, jaya aru bijaya jŒna saba koµu.2. bipra śrŒpa te¡ dµunau bhŒī, tŒmasa asura deha tinha pŒī. kanakakasipu aru hŒ¢aka locana, jagata bidita surapati mada mocana.3. bijaī samara bīra bikhyŒtŒ, dhari barŒha bapu eka nipŒtŒ. hoi narahari dµusara puni mŒrŒ, jana prahalŒda sujasa bistŒrŒ.4.

दô0—भ० निसाचर `ा§ िे§ मगUाबीर बलवान। कयंरभकरन रावन सयभंU सयर बि`र्§ `» `ान॥ 122॥

bhae nisŒcara jŒi tei mahŒbīra balavŒna, kumbhakarana rŒvana subha¢a sura bijaī jaga jŒna.122.

चौ0—मयकयरि न भ० गUिे भ»वाना । िीनि `नम mि` बचन पýवाना॥ ०क बार िि‹गU केर गिUि ला»ी। ˇरेU'U सरीर भ»ि ुनयरा»ी॥ 1॥ कSयप ुदििि िगUा¡ पििय मािा । दसरथ कौस¸या बियािा॥ ०क कलप ०गिU बिˇि ुविारा । चरिि पवि˜ा कि० संसारा॥ 2॥ ०क कलप सयर दे„ि दय„ारेU । समर `लंˇर सन सब गUारेU॥ संभय की‹गU सं»ýाम ुपारा । दनय` मगUाबल मर§ न मारा॥ 3॥ परम सिी ुसयराˇिप नारी । िे¤गU बल िागिU न `िि¤गU पयरारी॥ 4॥

mukuta na bhae hate bhagavŒnŒ, tīni janama dvija bacana pravŒnŒ. eka bŒra tinha ke hita lŒgī, dhareu sarīra bhagata anurŒgī.1. kasyapa aditi tahŒ ¡ pitu mŒtŒ, dasaratha kausalyŒ bikhyŒtŒ. eka kalapa ehi bidhi avatŒrŒ, carita pavitra kie saṁsŒrŒ.2. eka kalapa sura dekhi dukhŒre, samara jalandhara sana saba hŒre. sambhu kīnha saṅgrŒma apŒrŒ, danuja mahŒbala marai na mŒrŒ.3. parama satī asurŒdhipa nŒrī, tehi ò bala tŒhi na jitahi ò purŒrī.4.

दô0—छल करि ंUारेU'U िासय बýि पýभय सयर कार` की‹गU। `ब िे¤गU `ाने'U मरम िब Ÿाप कôप करि दी‹गU॥ 123॥

chala kari ¢Œreu tŒsu brata prabhu sura kŒraja kīnha, jaba tehi ò jŒneu marama taba śrŒpa kopa kari dīnha.123.

चौ0—िासय Ÿाप गUरि दी‹गU पýमाना । कौियकनिˇि कहरपाल भ»वाना॥ िगUा¡ `लंˇर U रावन भय“र । रन गUिि राम परम पद दय“र॥ 1॥ ०क `नम कर कारन ०गUा । `ेगिU ल»ि राम ˇरी नरदेगUा॥ पýिि ुविार कथा पýभय केररी । सयनय मयनि बरनी कबि‹गU घानेरी॥ 2॥ नारद Ÿाप दी‹गU ०क बारा । कलप ०क िेगिU ल»ि ुविारा॥ »िरि`ा चकिि भ§Z सयनि बानी । नारद बिcनयभ»ि पयनि ‚यानी॥ 3॥ कारन कवन Ÿाप मयनि दी‹गUा । का ुपराˇ रमापिि की‹गUा॥ यगU पýसं» मôगिU कगUगयU पयरारी । मयनि मन मôगU ुाचर` भारी॥ 4॥

tŒsu śrŒpa hari dīnha pramŒnŒ, kautukanidhi kṛpŒla bhagavŒnŒ. tahŒ¡ jalandhara rŒvana bhayaµu, rana hati rŒma parama pada dayaµu.1. eka janama kara kŒrana ehŒ, jehi lagi rŒma dharī naradehŒ. prati avatŒra kathŒ prabhu kerī, sunu muni baranī kabinha ghanerī.2. nŒrada śrŒpa dīnha eka b ŒrŒ, kalapa eka tehi lagi avatŒrŒ. girijŒ cakita bhaī ¡ suni bŒnī, nŒrada biṣnubhagata puni gyŒnī.3. kŒrana kavana śrŒpa muni dīnhŒ, kŒ aparŒdha ramŒpati kīnhŒ. yaha prasaṅga mohi kahahu purŒrī, muni mana moha Œcaraja bhŒrī.4.

दô0—बôले बिगUसि मगेUस िब ‚यानी मŒÉ‚U न कô§। `ेगिU `स रघायपिि कर¤गU `ब सô िस िेगिU छन गUô§ ॥ 124 (क)॥

bole bihasi mahesa taba gyŒnī mµuRha na koi, jehi jasa raghupati karahiò jaba so tasa tehi chana hoi.124(A).

सो0—कगU'¡U राम »यन »ाथ भरmा` सादर सयनगयU। भव भं`न रघायनाथ भ`य ियलसी ि`ि मान मद॥ 124 („)॥

kahau¡ rŒma guna gŒtha bharadvŒja sŒdara sunahu, bhava bhañjana raghunŒtha bhaju tulasī taji mŒna mada.124(B).

चौ0—गिUम»िरि »यगUा ०क ुिि पावनि । बगU समीप सयरसरी सयगUावनि॥ ुाŸाम परम पयनीि सयगUावा । दे„ि देवरिाि मन ुिि भावा॥ 1॥ निर„ि साल सरि बिपिन बिभा»ा । भय'U रमापिि पद ुनयरा»ा॥ सयमिरि गUरिगिU Ÿाप »िि बाˇी । सगU` बिमल मन ला»ि समाˇी॥ 2॥ मयनि »िि दे„ि सयरेUस ˙ेUराना । कामगिU बôलि की‹गU सनमाना॥ सगिUि सगUाय `ागयU मम गेUिŒ । चले'U गUराि गिUय¡ `लचरकेरिŒ॥ 3॥ सयनासीर मन मगय¡U ुसि˜ासा। चगUि देवरिाि मम पयर बासा॥ `े कामी लôलयप `» मागUीउ । कयरंिUल काक §व सबगिU ˙ेUरागUीउ॥ 4॥

himagiri guhŒ eka ati pŒvani, baha samīpa surasarī suhŒvani. Œśrama parama punīta suhŒvŒ, dekhi devariṣi mana ati bhŒvŒ.1. nirakhi saila sari bipina bibhŒgŒ, bhayau ramŒpati pada anurŒgŒ. sumirata harihi śrŒpa gati bŒdhī, sahaja bimala mana lŒgi samŒdhī.2. muni gati dekhi suresa ḍerŒnŒ, kŒmahi boli kīnha sanamŒnŒ. sahita sahŒya jŒhu mama hetµu, caleu haraṣi hiya ¡ jalacaraketµu.3. sunŒsīra mana mahu¡ asi trŒsŒ, cahata devariṣi mama pura bŒsŒ. je kŒmī lolupa jaga mŒhī ¡, ku¢ila kŒka iva sabahi ḍerŒhī ¡.4.

दô0—सŒ„ गUा˙‚U ला भा» स˘U Sवान निर„ि मह»रा`। छीनि ले§ `नि `ान `˙‚U ििमि सयरपििगिU न ला`॥ 125॥

132 * ŚR’ RMACARITAMNASA* sµukha hŒRa lai bhŒga sa¢ha svŒna nirakhi mṛgarŒja, chīni lei jani jŒna jaRa timi surapatihi na lŒja.125.

चौ0—िेगिU ुाŸाम¤गU मदन `ब »य“र । नि` माया¡ बसंि निरमय“र॥ कयरसयमिि बिबिˇ बिंUप बगयUरंU»ा । कŒर`¤गU कôकिल »यं`¤गU भहं»ा॥ 1॥ चली सयगUावनि ˜िाबिˇ बयारी । काम कहरसानय बÉ‚UावनिगUारी॥ रंUभादिक सयरनारि नबीना । सकल ुसमसर कला पýबीना॥ 2॥ कर¤गU »ान बगयU िान िरंU»ा । बगयUबिˇि कýरी˙‚U¤गU पानि पिं»ा॥ दे„ि सगUाय मदन गUराना । की‹गेUसि पयनि पýपंच बिˇि नाना॥ 3॥ काम कला कछयU मयनिगिU न Žयापी । नि` भय¡ ˙UरेU'U मनôभव पापी॥ सीम कि चा¡पि सक§ कô'U िासŒ । ब˙‚U र„वार रमापिि `ासŒ॥ 4॥

tehi Œśramahi ò madana jaba gayaµu, nija mŒyŒ ¡ basanta niramayaµu. kusumita bibidha bi¢apa bahuraṅgŒ, kµujahiò kokila guñjahi ò bhṛṅgŒ.1. calī suhŒvani tribidha bayŒrī, kŒma kṛsŒnu baRhŒvanihŒrī. rambhŒdika suranŒri nabīnŒ, sakala asamasara kalŒ prabīnŒ.2. karahiò gŒna bahu tŒna taraṅgŒ, ba hubidhi krīRahi ò pŒni pataṅgŒ. dekhi sahŒya madana haraṣŒnŒ, kīnhesi puni prapañca bidhi nŒnŒ.3. kŒma kalŒ kachu munihi na byŒpī, nija bhaya ¡ ḍareu manobhava pŒpī. sīma ki cŒ ¡ pi sakai kou tŒsµu, baRa rakhavŒra ramŒpati jŒsµu.4.

दô0—सगिUि सगUाय सभीि ुिि मानि गUारि मन मान। »गेUसि `ा§ मयनि चरन िब कगिU सय˘िU ुारि बान॥ 126॥

sahita sahŒya sabhīta ati mŒni hŒri mana maina, gahesi jŒi muni carana taba kahi su¢hi Œrata baina.126.

चौ0—भय'U न नारद मन कछयU रôा । कगिU पिýय बचन काम परििôा॥ ना§ चरन सिLर ुायसय पार्§ । »य'U मदन िब सगिUि सगUार्§॥ 1॥ मयनि सयसीलिा ुापनि करनी । सयरपिि सभा¡ `ा§ सब बरनी॥ सयनि सब केउर मन ुचर`युावा । मयनिगिU पýसंसि गUरिगिU सिLर नावा॥ 2॥ िब नारद »वने सिव पागUीउ । `ििा काम ुगUमििि मन मागUीउ॥ मार चरिि संकरगिU सयना० । ुििपिýय `ानि मगेUस सि„ा०॥ 3॥ बार बार बिनव'¡U मयनि िôगUी । `िमि यगU कथा सयनायगयU मôगUी॥ ििमि `नि गUरिगिU सयनावगयU कबगŒ¡U । चलेगय¡U पýसं» दयरा०गयU िबगŒ¡॥ 4॥

bhayau na nŒrada mana kachu roṣŒ, kahi priya bacana kŒma paritoṣŒ. nŒi carana siru Œyasu pŒī, gayau madana taba sahita sahŒī.1. muni susīlatŒ Œpani karanī, surapati sabhŒ ¡ jŒi saba baranī. suni saba ke¡ mana acaraju ŒvŒ, munihi prasaṁsi harihi siru nŒvŒ.2. taba nŒrada gavane siva pŒhī ¡, jitŒ kŒma ahamiti mana mŒhī ¡. mŒra carita saṅkarahi sunŒe, atipriya jŒni mahesa sikhŒe.3. bŒra bŒra binavau¡ muni tohī, jimi yaha kathŒ sunŒyahu mohī. timi jani harihi sunŒvahu kabahµu ¡ , calehu ¡ prasaṅga durŒehu tabahµu ¡ .4.

दô0—संभय दी‹गU 'Uपदेस गिUि न¤गU नारदगिU सôगUान। भरmा` कौियक सयनगयU गUरि §‘छा बलवान॥ 127॥

sambhu dīnha upadesa hita nahi ò nŒradahi sohŒna, bharadvŒja kautuka sunahu hari icchŒ balavŒna.127.

चौ0—राम की‹गU चागU¤गU सô§ गUôर्§ । कराU ु‹यथा ुस न¤गU कôर्§॥ संभय बचन मयनि मन न¤गU भा० । िब बिरंUचि केर लôक सिˇा०॥ 1॥ ०क बार करिल बर बीना । »ावि गUरि »यन »ान पýबीना॥ छीर¤सˇय »वने मयनिनाथा । `ग¡U बस Ÿाीनिवास Ÿायििमाथा॥ 2॥ गUराि मिले 'U˘िU रमानिकेरिा । बा˘ेU ुासन रिािगिU समेिा॥ बôले बिगUसि चराचर राया । बगयUिे दिनन की‹िगU मयनि दाया॥ 3॥ काम चरिि नारद सब भाो । `lपि पýथम बर`ि सिव¡ रा„े॥ ुिि पýचं˙U रघायपिि कार माया । `ेगिU न मôगU ुस कô `» `ाया॥ 4॥

134 * ŚR’ RMACARITAMNASA* rŒma kīnha cŒhahi ò soi hoī, karai anyathŒ asa nahi ò koī. sambhu bacana muni mana nahiò bhŒe, taba birañci ke loka sidhŒe.1. eka bŒra karatala bara bīnŒ, gŒvata hari guna gŒna prabīnŒ. chīrasindhu gavane muninŒthŒ, jaha ¡ basa śrīnivŒsa śrutimŒthŒ.2. haraṣi mile u¢hi ramŒniketŒ, bai¢he Œsana riṣihi sametŒ. bole bihasi carŒcara rŒyŒ, bahute dinana kīnhi muni dŒyŒ.3. kŒma carita nŒrada saba bhŒṣe, jadyapi prathama baraji siva ¡ rŒkhe. ati pracaṁḍa raghupati kai mŒyŒ, jehi na moha asa ko jaga jŒyŒ.4.

दô0—रूर„ बदन करि बचन महदय बôले Ÿाीभ»वान। ियगUरेU सयमिरन िेउ मिंU¤गU मôगU मार मद मान॥ 128॥

rµukha badana kari bacana mṛdu bole śrībhagavŒna, tumhare sumirana te ¡ mi¢ahi ò moha mŒra mada mŒna.128.

चौ0—सयनय मयनि मôगU गUô§ मन िाकेउर । ‚यान बिरा» NUदय न¤गU `ाकेउर॥ बýrा्चर` बýि रि मििˇीरा । ियगUगिU कि कर§ मनôभव पीरा॥ 1॥ नारद कगेU'U सगिUि ुभिमाना। कहरपा ियगUारि सकल भ»वाना॥ कLरनानिˇि मन दी„ बिचारी । 'Uर ुंकयररेU'U »रब िLर भारी॥ 2॥ बे»ि सô माउ ˙UारिगU'¡U 'U„ारी । पन गUमार सेवक गिUिकारी॥ मयनि कर गिUि मम कौियक गUôर्§ । ुवसि 'Uपाय करबि माउ सôर्§॥ 3॥ िब नारद गUरि पद सिर नार्§ । चले NUदय¡ ुगUमििि ुˇिकार्§॥ Ÿाीपिि नि` माया िब पýेरी । सयनगयU क˘िUन करनी िेगिU केररी॥ 4॥

sunu muni moha hoi mana tŒke¡ , gyŒna birŒga hṛdaya nahi ò jŒke ¡. brahmacaraja brata rata matidhīrŒ, tumhahi ki karai manobhava pīrŒ.1. nŒrada kaheu sahita abhimŒnŒ, kṛpŒ tumhŒri sakala bhagavŒnŒ. karunŒnidhi mana dīkha bicŒrī, ura aṅkureu garaba taru bhŒrī.2. begi so mai ò ḍŒrihau¡ ukhŒrī, pana hamŒra sevaka hitakŒrī. muni kara hita mama kautuka hoī, avasi upŒya karabi mai ò soī.3. taba nŒrada hari pada sira nŒī, cale hṛdaya ¡ ahamiti adhikŒī. śrīpati nija mŒyŒ taba prerī, sunahu ka¢hina karanī tehi kerī.4.

दô0—बिरचे'U म» मगय¡U न»र िेगिं सि `ô`न बिSिार। Ÿाीनिवासपयर िें ुˇिक रचना बिबिˇ पýकार॥ 129॥

biraceu maga mahu ¡ nagara tehi ò sata jojana bistŒra, śrīnivŒsapura te ¡ adhika racanŒ bibidha prakŒra.129.

चौ0—बस¤गU न»र संयदर नर नारी । `नय बगयU मनसि` रिि िनयˇारी॥ िे¤गU पयर बस§ सीलनिˇि रा`ा । ु»निि गUय »य सेन समा`ा॥ 1॥ सि सयरेUस सम बिभव बिलासा । रूरप िे` बल नीिि निवासा॥ बिSवमôगUनी िासय कयरमारी । Ÿाी बिमôगU `िसय रूरपय निगUारी॥ 2॥ सô§ गUरिमाया सब »यन „ानी । सôभा िासय कि `ा§ ब„ानी॥ कर§ Sवयंबर सô नहपबाला । ुा० िगU¡ ु»निि मगिUपाला॥ 3॥ मयनि कौियकी न»र िे¤गU »य“र । पयरबासि‹गU सब पŒछि भय“र॥ सयनि सब चरिि भŒप»हग¡U ुा० । करि पŒ`ा नहप मयनि बा˘Uा०॥ 4॥

basahiò nagara sundara nara nŒrī, janu bahu manasija rati tanudhŒrī. tehiò pura basai sīlanidhi rŒjŒ, aganita haya gaya sena samŒjŒ.1. sata suresa sama bibhava bilŒsŒ, rµupa teja bala nīti nivŒsŒ. bisvamohanī tŒsu kumŒrī, śrī bimoha jisu rµupu nihŒrī.2. soi harimŒyŒ saba guna khŒnī, sobhŒ tŒsu ki jŒi bakhŒnī. karai svayambara so nṛpabŒlŒ, Œe taha ¡ aganita mahipŒlŒ.3. muni kautukī nagara tehi ò gayaµu, purabŒsinha saba pµuchata bhayaµu. suni saba carita bhµupagṛha ¡ Œe, kari pµujŒ nṛpa muni bai¢hŒe.4.

दô0— ुानि दे„ार्§ नारदगिU भŒपिि रा`कयरमारि। कगUगयU नाथ »यन दôा सब ०गिU केर NUदय¡ बिचारि॥ 130॥

Œni dekhŒī nŒradahi bhµupati rŒjakumŒri, kahahu nŒtha guna doṣa saba ehi ke hṛdaya ¡ bicŒri.130.

चौ0—दे„ि रूरप मयनि बिरिि बिसारी । ब˙‚Uी बार ल»ि रगेU निगUारी॥ ल‘छन िासय बिलôकि भयलाने । NUदय¡ गUरा न¤गU पý»ंU ब„ाने॥ 1॥ `ô ०गिU बर§ ुमर सô§ गUôर्§ । समरभŒमि िेगिU `ीि न कôर्§॥ सेव¤ग U सकल चराचर िागUी । बर§ सीलनिˇि क‹या `ागUी॥ 2॥ ल‘छन सब बिचारि 'Uर रा„े । कछयUक बना§ भŒप सन भाो॥ सयिा सयल‘छन कगिU नहप पागUीउ । नारद चले सôच मन मागUीउ॥ 3॥ करौउ `ा§ सô§ `िन बिचारी । `ेगिU पýकार मôगिU बराU कयरमारी॥ `प िप कछयU न गUô§ िेगिU काला । गेU बिˇि मिल§ कवन बिˇि बाला॥ 4॥

dekhi rµupa muni birati bisŒrī, baRī bŒra lagi rahe nihŒrī. lacchana tŒsu biloki bhµulŒne, hṛdaya¡ haraṣa nahiò praga¢a bakhŒne.1. jo ehi barai amara soi hoī, samarabhµumi tehi jīta na koī. sevahi ò sakala carŒcara tŒhī, barai sīlanidhi kanyŒ jŒhī.2. lacchana saba bicŒri ura rŒkhe, kachuka banŒi bhµupa sana bhŒṣe. sutŒ sulacchana kahi nṛpa pŒhī ¡, nŒrada cale soca mana mŒhī ¡.3. karau¡ jŒi soi jatana bicŒrī, jehi prakŒra mohi barai kumŒrī. japa tapa kachu na hoi tehi kŒlŒ, he bidhi milai kavana bidhi bŒlŒ.4.

दô0—०गिU ुवसर चागिUु परम सôभा रूरप बिसाल। `ô बिलôकि रीÛा कयरु¡रि िब मेला `यमाल॥ 131॥

ehi avasara cŒhia parama sobhŒ rµupa bisŒla, jo biloki rījhai kua ¡ ri taba melai jayamŒla.131.

चौ0—गUरि सन मा»ौउ संयदरिार्§ । गUô§गिU `ाि »गULर ुिि भार्§॥ मôरेउU गिUि गUरि सम न¤गU कô“र । ०गिU ुवसर सगUाय सô§ गUô“र॥ 1॥ बगयUबिˇि बिनय की‹िग UिेगिU काला । पý»ंेU'U पýभय कौियकी कहरपाला॥ पýभय बिलôकि मयनि नयन `य˙‚Uाने । गUô§गिU का`य गिU०¡ गUराने॥ 2॥ ुिि ुारिि कगिU कथा सयनार्§ । करगयU कहरपा करि गUôगयU सगUार्§॥ ुापन रूरप देगयU पýभय मôगUी ।ुान भा¡िि न¤गU पावौउ ुôगUी॥ 3॥ `ेगिU बिˇि नाथ गUô§ गिUि मôरा । करगयU सô बे»ि दास माउ िôरा॥ नि` माया बल दे„ि बिसाला । गिUय¡ ग¡Uसि बôले दीनदयाला॥ 4॥

hari sana mŒgau ¡ sundaratŒī, hoihi jŒta gaharu ati bhŒī. more¡ hita hari sama nahi ò koµu, ehi avasara sahŒya soi hoµu.1. bahubidhi binaya kīnhi tehi kŒlŒ, praga¢eu prabhu kautukī kṛpŒlŒ. prabhu biloki muni nayana juRŒne, hoihi kŒju hie ¡ haraṣŒne.2. ati Œrati kahi kathŒ sunŒī, karahu kṛpŒ kari hohu sahŒī. Œpana rµupa dehu prabhu mohī, Œna bhŒ ¡ ti nahi ò pŒvau ¡ ohī.3. jehi bidhi nŒtha hoi hita morŒ, karahu so begi dŒsa mai ò torŒ. nija mŒyŒ bala dekhi bisŒlŒ, hiya ¡ ha¡si bole dīnadayŒlŒ.4.

दô0—`ेगिU बिˇि गUô§गिU परम गिUि नारद सयनगयU ियगUार। सô§ गUम करब न ुान कछयU बचन न महा गUमार॥ 132॥

jehi bidhi hoihi parama hita nŒrada sunahu tumhŒra, soi hama karaba na Œna kachu bacana na mṛṣŒ hamŒra.132.

चौ0—कयरपथ मा» Lर` Žयाकयरल रô»ी । बाद न दे§ सयनगयU मयनि `ô»ी॥ ०गिU बिˇि गिUि ियगUार माउ ˘Uय“र । कगिU ुस ुंिरगिUि पýभय भय“र॥ 1॥ माया बिबस भ० मयनि मŒÉ‚Uा । समयÛाी न¤गU गUरि »िरा नि»ŒÉ‚Uा॥ »वने ियरि िगUा¡ रिािरार्§ । `गUा¡ Sवयंबर भŒमि बनार्§॥ 2॥ नि` नि` ुासन बा˘ेU रा`ा । बगयU बनाव करि सगिUि समा`ा॥ मयनि मन गUरा रूरप ुिि मôरेउU । मôगिU ि`ि ुानगिU बरिगिU न भôरेउU॥ 3॥ मयनि गिUि कारन कहरपानिˇाना । दी‹गU कयररूरप न `ा§ ब„ाना॥ सô चरि˜ा ल„ि कागय¡U न पावा । नारद `ानि सब¤गU सिर नावा॥ 4॥

138 * ŚR’ RMACARITAMNASA* kupatha mŒga ruja byŒkula rogī, baida na dei sunahu muni jogī. ehi bidhi hita tumhŒra mai ò ¢hayaµu, kahi asa antarahita prabhu bhayaµu.1. mŒyŒ bibasa bhae muni mµuRhŒ, samujhī nahi ò hari girŒ nigµuRhŒ. gavane turata tahŒ ¡ riṣirŒī, jahŒ ¡ svayambara bhµumi banŒī.2. nija nija Œsana bai¢he rŒjŒ, bahu banŒva kari sahita samŒjŒ. muni mana haraṣa rµupa ati more ¡ , mohi taji Œnahi barihi na bhore ¡.3. muni hita kŒrana kṛpŒnidhŒnŒ, dīnha kurµupa na jŒi bakhŒnŒ. so caritra lakhi kŒhu ¡ na pŒvŒ, nŒrada jŒni sabahi ò sira nŒvŒ.4.

दô0—रगेU िगUा¡ दय§ Lर…ý »न िे `ान¤गU सब भे'U। बिपýबेा दे„ि ¨िरर¤गU परम कौियकी िे'U॥ 133॥

rahe tahŒ ¡ dui rudra gana te jŒnahi ò saba bheu, biprabeṣa dekhata phirahi ò parama kautukī teu.133.

चौ0—`े¤गU समा` बा˘ेU मयनि `ार्§ । Nदय¡ रूरप ुगUमििि ुˇिकार्§॥ िग¡U बा˘ेU मगेUस »न दô“र । बिपýबेा »िि ल„§ न कô“र॥ 1॥ कर¤गU कŒरंिU नारदगिU सयनार्§ । नीकि दी‹िगU गUरि सयंदरिार्§॥ रीÛिागिU रा`कयरु¡रि छबि दे„ी । §‹गUगिU बरिगिU गUरि `ानि बिसेाी॥ 2॥ मयनिगिU मôगU मन गUाथ परा०¡ । ग¡Uस ¤गU संभय »न ुिि सचय पा०¡॥ `दपि सयन¤गU मयनि ुंUपंिU बानी । समयÛिा न पर§ बय्ि भýम सानी॥ 3॥ कागय¡U न ल„ा सô चरिि बिसेा । सô सरूरप नहपक‹या¡ दे„ा॥ मर्करंU बदन भयंकर देगUी । दे„ि NUदय¡ कýरôˇ भा िेगUी॥ 4॥

jehiò samŒja bai¢he muni jŒī, hṛdaya¡ rµupa ahamiti adhikŒī. taha¡ bai¢he mahesa gana doµu, biprabeṣa gati lakhai na koµu.1. karahiò kµu¢i nŒradahi sunŒī, nīki dīnhi hari sundaratŒī. rījhihi rŒjakua ¡ri chabi dekhī, inhahi barihi hari jŒni biseṣī.2. munihi moha mana hŒtha parŒe ¡,h a ¡sahiò sambhu gana ati sacu pŒe ¡. jadapi sunahi ò muni a¢apa¢i bŒnī, samujhi na parai buddhi bhrama sŒnī.3. kŒhu¡ na lakhŒ so carita biseṣŒ, so sarµupa nṛpakanyŒ ¡ dekhŒ. marka¢a badana bhayaṅkara dehī, dekhata hṛdaya ¡ krodha bhŒ tehī.4.

दô0—स„ीउ सं» ला कयरु¡रि िब चलि `नय रा`मराल। दे„ि ¨िरर§ मगUीप सब कर सरô` `यमाल॥ 134॥

sakhī¡ saṅga lai kua ¡ri taba cali janu rŒjamarŒla, dekhata phirai mahīpa saba kara saroja jayamŒla.134.

चौ0—`ेगिU दिसि बा˘ेU नारद ¨Œरली । सô दिसि िे¤गU न बिलôकी भŒली॥ पयनि पयनि मयनि 'Uकस¤गU ुकयरलागUीउ । दे„ि दसा गUर »न मयसयकागUीउ॥ 1॥ ˇरि नहपिनय िग¡U »य'U कहरपाला । कयरु¡रि गUराि मेले'U `यमाला॥ दयलगिUनि ला »े ल‘िछनिवासा । नहपसमा` सब भय'U निरासा॥ 2॥ मयनि ुिि बिकल मôग¡U मिि ना˘Uी । मनि »िरि »र्§ छŒUंिU `नय »ा¡˘Uी॥ िब गUर »न बôले मयसयकार्§ । नि` मय„ मयकयरर बिलôकगयU `ार्§॥ 3॥ ुस कगिU दô'U भा»े भय¡ भारी । बदन दी„ मयनि बारि निगUारी॥ बेाय बिलôकि कýरôˇ ुिि बाÉ‚Uा । िि‹गUगिU सराप दी‹गU ुिि »ाÉ‚Uा॥ 4॥

jehi disi bai¢he nŒrada phµulī, so disi tehi ò na bilokī bhµulī. puni puni muni ukasahi ò akulŒhī¡, dekhi dasŒ hara gana musukŒhī ¡.2. dhari nṛpatanu taha ¡ gayau kṛpŒlŒ, kua ¡ri haraṣi meleu jayamŒlŒ. dulahini lai ge lacchinivŒsŒ, nṛpasamŒja saba bhayau nirŒsŒ.3. sage looked like a monkey. 140 * ŚR’ RMACARITAMNASA* muni ati bikala moha ¡ mati nŒ¢hī, mani giri gaī chµu¢i janu gŒ ¡ ¢hī. taba hara gana bole musukŒī, nija mukha mukura bilokahu jŒī.3. asa kahi dou bhŒge bhaya ¡ bhŒrī, badana dīkha muni bŒri nihŒrī. beṣu biloki krodha ati bŒRhŒ, tinhahi sarŒpa dīnha ati gŒRhŒ.4.

दô0—गUôगयU निसाचर `ा§ ियगU कपंUी पापी दô'U। ग¡Uसेगय गUमगिU सô लेगय ¨रल बगयUरि ग¡UसेगयU मयनि कô'U॥ 135॥

hohu nisŒcara jŒi tumha kapa¢ī pŒpī dou, ha¡ sehu hamahi so lehu phala bahuri ha ¡sehu muni kou.135.

चौ0—पयनि `ल दी„ रूरप नि` पावा । िदपि NUदय¡ संिôा न ुावा॥ ¨ररकि ुˇर कôप मन मागUीउ । सपदि चले कमलापिि पागUीउ॥ 1॥ देगU'¡U Ÿाप कि मरिगUU'U¡ `ार्§ । `»ि मôरि 'UपगUास करार्§॥ बीच¤गU पंथ मिले दनय`ारी । सं» रमा सô§ रा`कयरमारी॥ 2॥ बôले मˇयर बचन सयरसा§Z । मयनि कग¡U चले बिकल की ना§Z॥ सयनि बचन 'Uप`ा ुिि कýरôˇा । माया बस न रगUा मन बôˇा॥ 3॥ पर संपदा सकगयU न¤गU दे„ी । ियगUरेउU §रिा कपंU बिसेाी॥ मथि ¤सˇय Lर…ýगिU बौरायगयU । सयर‹गU पýेरि बिा पान करायगयU॥ 4॥

puni jala dīkha rµupa nija pŒvŒ, tadapi hṛdaya ¡ santoṣa na ŒvŒ. pharakata adhara kopa mana mŒhī ¡, sapadi cale kamalŒpati pŒhī ¡.1. dehau¡ śrŒpa ki marihau ¡ jŒī, jagata mori upahŒsa karŒī. bīcahiò pantha mile danujŒrī, saṅga ramŒ soi rŒjakumŒrī.2. bole madhura bacana surasŒī¡, muni kaha ¡ cale bikala kī nŒī ¡. sunata bacana upajŒ ati krodhŒ, mŒyŒ basa na rahŒ mana bodhŒ.3. para sampadŒ sakahu nahi ò dekhī, tumhare ¡ iriṣŒ kapa¢a biseṣī. mathata sindhu rudrahi baurŒyahu, suranha preri biṣa pŒna karŒyahu.4.

दô0—ुसयर सयरा बिा संकरगिU ुापय रमा मनि चाLर। Sवारथ साˇक कयरंिUल ियगU सदा कपंU ŽयवगUाLर॥ 136॥

asura surŒ biṣa saṅkarahi Œpu ramŒ mani cŒru, svŒratha sŒdhaka ku¢ila tumha sadŒ kapa¢a byavahŒru.136.

चौ0—परम Sविं˜ा न सिर पर कôर्§ । भाव§ मनगिU करगयU ियगU सôर्§॥ भलेगिU मंद मंदेगिU भल करगŒU । बिसमय गUरा न गिय¡ कछयU ˇरगŒ॥ 1॥ ˙UगUकि ˙UगUकि परिचेगयU सब कागŒU । ुिि ुसंक मन सदा 'UछागŒU॥ करम सयभासयभ ियगUगि U नबाˇा। ुब ल»ि ियगUगिU न कागŒ¡U साˇा॥ 2॥ भले भवन ुब बायन दी‹गUा । पावगयU»े ¨रल ुापन की‹गUा॥ बंचेगयU मôगिU `वनि ˇरि देगUा । सô§ िनय ˇरगयU Ÿाप मम ०गUा॥ 3॥ कपि ुाकहरिि ियगU की‹िगU गUमारी । करिगU¤गU कीस सगUाय ियगUारी॥ मम ुपकार की‹गU ियगU भारी । नारि बिरग¡U ियगU गUôब दय„ारी॥ 4॥

parama svatantra na sira para koī, bhŒvai manahi karahu tumha soī. bhalehi manda mandehi bhala karahµu , bisamaya haraṣa na hiya¡ kachu dharahµu.1. ḍahaki ḍahaki paricehu saba kŒhµu, ati asaṅka mana sadŒ uchŒhµu. karama subhŒsubha tumhahi na bŒdhŒ,aba lagi tumhahi na kŒhµu ¡ sŒdhŒ.2. bhale bhavana aba bŒyana dīnhŒ, pŒvahuge phala Œpana kīnhŒ. bañcehu mohi javani dhari dehŒ, soi tanu dharahu śrŒpa mama ehŒ.3. kapi Œkṛti tumha kīnhi hamŒrī, karihahi ò kīsa sahŒya tumhŒrī. mama apakŒra kīnha tumha bhŒrī, nŒri biraha ¡ tumha hoba dukhŒrī.4.

दô0—Ÿाप सीस ˇरि गUराि गिUय¡ पýभय बगयU बिनिी की‹िगU। नि` माया कार पýबलिा कराि कहरपानिˇि ली‹िगU॥ 137॥

śrŒpa sīsa dhari haraṣi hiya ¡ prabhu bahu binatī kīnhi, nija mŒyŒ kai prabalatŒ karaṣi kṛpŒnidhi līnhi.137.

चौ0—`ब गUरि माया दŒरि निवारी । न¤गU िग¡U रमा न रा`कयरमारी॥ िब मयनि ुिि सभीि गUरि चरना । »गेU पागिU पýनिारिि गUरना॥ 1॥ महा गUô'U मम Ÿाप कहरपाला । मम §‘छा कगU दीनदयाला॥ माउ दयर्बचन कगेU बगयUिेरेU । कगU मयनि पाप मिंिUगिंU किमि मेरेU॥ 2॥ `पगयU `ा§ संकर सि नामा । गUô§गिU NUदय¡ ियरि बिŸामा॥ कô'U न¤गU सिव समान पिýय मôरेउU । ुसि परिीिि ि`गयU `नि भôरेउU॥ 3॥ `ेगिU पर कहरपा न कर¤गU पयरारी । सô न पाव मयनि भ»िि गUमारी॥ ुस 'Uर ˇरि मगिU बिचरगयU `ार्§ । ुब न ियगUगिU माया निुरार्§॥ 4॥

jaba hari mŒyŒ dµuri nivŒrī, nahi ò taha ¡ ramŒ na rŒjakumŒrī. taba muni ati sabhīta hari caranŒ, gahe pŒhi pranatŒrati haranŒ.1. mṛṣŒ hou mama śrŒpa kṛpŒlŒ, mama icchŒ kaha dīnadayŒlŒ. maiò durbacana kahe bahutere, kaha muni pŒpa mi¢ihi ò kimi mere.2. japahu jŒi saṅkara sata nŒmŒ, hoihi hṛdaya ¡ turata biśrŒmŒ. kou nahi ò siva samŒna priya more ¡ , asi paratīti tajahu jani bhore ¡.3. jehi para kṛpŒ na karahi ò purŒrī, so na pŒva muni bhagati hamŒrī. asa ura dhari mahi bicarahu jŒī, aba na tumhahi mŒyŒ niarŒī.4.

दô0—बगयUबिˇि मयनिगिU पýबôˇि पýभय िब भ० ुंिरˇान। सˆयलôक नारद चले करि राम »यन »ान॥ 138॥

bahubidhi munihi prabodhi prabhu taba bhae antaradhŒna, satyaloka nŒrada cale karata rŒma guna gŒna.138.

चौ0—गUर »न मयनिगिU `ाि पथ दे„ी । बि»िमôगU मन गUरा बिसेाी॥ ुिि सभीि नारद प¤गU ुा० । »गिU पद ुारि बचन सयना०॥ 1॥ गUर »न गUम न बिपý मयनिराया । ब˙‚U ुपराˇ की‹गU ¨रल पाया॥ Ÿाप ुनय»ýगU करगयU कहरपाला । बôले नारद दीनदयाला॥ 2॥ निसिचर `ा§ गUôगयU ियगU दô“र । बाभव बिपयल िे` बल गUô“र॥ भय`बल बिSव `ििब ियगU `गिUुा। ˇरिगU¤गU बिcनय मनय` िनय िगिUुा॥ 3॥ समर मरन गUरि गUाथ ियगUारा । गUô§गUगयU मयकयरि न पयनि संसारा॥ चले `य»ल मयनि पद सिर नार्§ । भ० निसाचर कालगिU पार्§॥ 4॥

hara gana munihi jŒta patha dekhī, bigatamoha mana haraṣa biseṣī. ati sabhīta nŒrada pahi ò Œe, gahi pada Œrata bacana sunŒe.1. hara gana hama na bipra munirŒyŒ, baRa aparŒdha kīnha phala pŒyŒ. śrŒpa anugraha karahu kṛpŒlŒ, bole nŒrada dīnadayŒlŒ.2. nisicara jŒi hohu tumha doµu, baibhava bipula teja bala hoµu. bhujabala bisva jitaba tumha jahiŒ, dharihahi ò biṣnu manuja tanu tahiŒ.3. samara marana hari hŒtha tumhŒrŒ, hoihahu mukuta na puni saṁsŒrŒ. cale jugala muni pada sira nŒī, bhae nisŒcara kŒlahi pŒī.4.

दô0—०क कलप ०गिU गेUिय पýभय ली‹गU मनय` ुविार। सयर रंU`न स `न सय„द गUरि भं`न भयबि भार॥ 139॥

eka kalapa ehi hetu prabhu līnha manuja avatŒra, sura rañjana sajjana sukhada hari bhañjana bhubi bhŒra.139.

चौ0—०गिU बिˇि `नम करम गUरि केररेU । सयंदर सय„द बिचि˜ा घानेरेU॥ कलप कलप पýिि पýभय ुविरगUीउ । चाLर चरिि नानाबिˇि करगUीउ॥ 1॥ िब िब कथा मयनीस‹गU »ार्§ । परम पयनीि पýबंˇ बनार्§॥ बिबिˇ पýसं» ुनŒप ब„ाने । कर¤गU न सयनि ुाचर`य सयाने॥ 2॥ गUरि ुनंि गUरिकथा ुनंिा । कगU¤गU सयन¤गU बगयUबिˇि सब संिा॥ रामचं…ý केर चरिि सयगUा० । कलप कôंिU ल»ि `ा¤गU न »ा०॥ 3॥ यगU पýसं» माउ कगUा भवानी । गUरिमाया¡ मôगU¤गU मयनि ‚यानी॥ पýभय कौियकी पýनि गिUिकारी । सेवि सयलभ सकल दय„ गUारी॥ 4॥

144 * ŚR’ RMACARITAMNASA* ehi bidhi janama karama hari kere, sundara sukhada bicitra ghanere. kalapa kalapa prati prabhu avatarahī¡, cŒru carita nŒnŒbidhi karahī ¡.1. taba taba kathŒ munīsanha gŒī, parama punīta prabandha banŒī. bibidha prasaṅga anµupa bakhŒne, karahi ò na suni Œcaraju sayŒne.2. hari ananta harikathŒ anantŒ, kahahiò sunahiò bahubidhi saba santŒ. rŒmacandra ke carita suhŒe, kalapa ko¢i lagi jŒhi ò na gŒe.3. yaha prasaṅga mai ò kahŒ bhavŒnī, harimŒyŒ¡ mohahiò muni gyŒnī. prabhu kautukī pranata hitakŒrī, sevata sulabha sakala dukha hŒrī.4.

सो0—सयर नर मयनि कô'U ना¤गU `ेगिU न मôगU माया पýबल। ुस बिचारि मन मा¤गU भ`िु मगUामाया पििगिU॥ 140॥

sura nara muni kou nŒhi ò jehi na moha mŒyŒ prabala, asa bicŒri mana mŒhi ò bhajia mahŒmŒyŒ patihi.140.

चौ0—ुपर गेUिय सयनय सालकयरमारी । कगU'¡U बिचि˜ा कथा बिSिारी॥ `ेगिU कारन ु` ु»यन ुरूरपा । बýrा् भय'U कôसलपयर भŒपा॥ 1॥ `ô पýभय बिपिन ¨िररि ियगU दे„ा । बंˇय समेि ˇरेउU मयनिबेा॥ `ासय चरिि ुवलôकि भवानी । सिी सरीर रगिUगयU बौरानी॥ 2॥ ु`गय¡U न छाया मिंUिि ियगUारी । िासय चरिि सयनय भýम Lर` गUारी॥ लीला की‹िगU `ô िे¤गU ुविारा । सô सब कगिUगU'¡U मिि ुनयसारा॥ 3॥ भरmा` सयनि संकर बानी । सकयरचि सपýेम 'Uमा मयसयकानी॥ ल»े बगयUरि बरना बहाकेरिŒ । सô ुविार भय'U `ेगिU गेUिŒ॥ 4॥

apara hetu sunu saīlakumŒrī, kahau ¡ bicitra kathŒ bistŒrī. jehi kŒrana aja aguna arµupŒ, brahma bhayau kosalapura bhµupŒ.1. jo prabhu bipina phirata tumha dekhŒ, bandhu sameta dhare ¡ munibeṣŒ. jŒsu carita avaloki bhavŒnī, satī sarīra rahihu baµurŒnī.2. ajahu¡ na chŒyŒ mi¢ati tumhŒrī, tŒsu carita sunu bhrama ruja hŒrī. līlŒ kīnhi jo tehi ò avatŒrŒ, so saba kahihau ¡ mati anusŒrŒ.3. bharadvŒja suni saṅkara bŒnī, sakuci saprema umŒ musukŒnī. lage bahuri baranai bṛṣaketµu, so avatŒra bhayau jehi hetµu.4.

दô0—सô माउ ियगU सन कगU'¡U सबय सयनय मयनीस मन ला§। राम कथा कलि मल गUरनि मं»ल करनि सयगUा§॥ 141॥

so maiò tumha sana kahau¡ sabu sunu munīsa mana lŒi, rŒma kathŒ kali mala harani maṅgala karani suhŒi.141.

चौ0—SवायंभŒ मनय ुLर सिरूरपा । `ि‹गU िेउ भा नरसहCि्U ुनŒपा॥ दंपिि ˇरम ुाचरन नीका । ु`गय¡U »ाव Ÿायिि `ि‹गU कार लीका॥ 1॥ नहप 'Užानपाद सयि िासŒ । ˇýयव गUरि भ»ि भय'U सयि `ासŒ॥ लघाय सयि नाम पिýयबýि िागUी । बेद पयरान पýसंस¤गU `ागUी॥ 2॥ देवगŒUिि पयनि िासय कयरमारी । `ô मयनि कर्दम कार पिýय नारी॥ ुादिदेव पýभय दीनदयाला । `˘Uर ˇरेU'U `े¤गU कपिल कहरपाला॥ 3॥ संाय साS˜ा `ि‹गU पý»ंU ब„ाना । िžव बिचार निपयन भ»वाना॥ िे¤गU मनय रा` की‹गU बगयU काला । पýभय ुायसय सब बिˇि पýििपाला॥ 4॥

svŒyambhµu manu aru satarµupŒ, jinha te ¡ bhai narasṛṣ¢i anµupŒ. dampati dharama Œcarana nīkŒ, ajahu ¡ gŒva śruti jinha kai līkŒ.1. nṛpa uttŒnapŒda suta tŒsµu, dhruva hari bhagata bhayau suta jŒsµu. laghu suta nŒma priyabrata tŒhī, beda purŒna prasaṁsahi ò jŒhī.2. devahµuti puni tŒsu kumŒrī, jo muni kardama kai priya nŒrī. Œdideva prabhu dīnadayŒlŒ, ja¢hara dhareu jehi ò kapila kṛpŒlŒ.3. sŒṅkhya sŒstra jinha praga¢a bakhŒnŒ, tattva bicŒra nipuna bhagavŒnŒ. tehiò manu rŒja kīnha bahu kŒlŒ, prabhu Œyasu saba bidhi pratipŒlŒ.4.

सो0—गUô§ न बिाय बिरा» भवन बसि भा चौथपन। NUदय¡ बगयUि दय„ ला» `नम »य'U गUरिभ»िि बिनय॥ 142॥

hoi na biṣaya birŒga bhavana basata bhŒ cauthapana, hṛdaya¡ bahuta dukha lŒga janama gayau haribhagati binu.142.

चौ0—बरबस रा` सयिगिU िब दी‹गUा । नारि समेि »वन बन की‹गUा॥ िीरथ बर नामिा बियािा । ुिि पयनीि साˇक सिˇि दािा॥ 1॥ बस¤गU िगUा¡ मयनि सि् समा`ा। िग¡U गिUय¡ गUराि चले'U मनय रा`ा॥ पंथ `ाि सôगU¤गU मििˇीरा । ‚यान भ»िि `नय ˇरेउU सरीरा॥ 2॥ पगय¡Uचे `ा§ ˇेनयमिि िीरा । गUराि नगUाने निरमल नीरा॥ ुा० मिलन सि् मयनि ‚यानी । ˇरम ˇयरंUˇर नहपरिाि `ानी॥ 3॥ `ग¡U `ग¡U िीरथ रगेU सयगUा० । मयनि‹गU सकल सादर करवा०॥ कहरस सरीर मयनिपंU परिˇाना । सि समा` निि सयन¤गU पयराना॥ 4॥

barabasa rŒja sutahi taba dīnhŒ, nŒri sameta gavana bana kīnhŒ. tīratha bara naimiṣa bikhyŒtŒ, ati punīta sŒdhaka sidhi dŒtŒ.1. basahiò tahŒ ¡ muni siddha sam ŒjŒ, taha¡ hiya¡ haraṣi caleu manu rŒjŒ. pantha jŒta sohahi ò matidhīrŒ, gyŒna bhagati janu dhare ¡ sarīrŒ.2. pahu¡ ce jŒi dhenumati tīrŒ, haraṣi nahŒne niramala nīrŒ. Œe milana siddha muni gyŒnī, dharama dhurandhara nṛpariṣi jŒnī.3. jaha¡ jaha ¡ tīratha rahe suhŒe, muninha sakala sŒdara karavŒe. kṛsa sarīra munipa¢a paridhŒnŒ, sata samŒja nita sunahi ò purŒnŒ.4.

दô0—mादस ु‘छर मं˜ा पयनि `प¤गU सगिUि ुनयरा»। बासयदेव पद पंकLरगU दंपिि मन ुिि ला»॥ 143॥

dvŒdasa acchara mantra puni japahi ò sahita anurŒga, bŒsudeva pada paṅkaruha dampati mana ati lŒga.143.

चौ0—कर¤गU ुगUार साक ¨रल कंरदा । सयमिर¤गU बýrा् स“िादानंदा॥ पयनि गUरि गेUिय करन िप ला»े । बारि ुˇार मŒल ¨रल ˆया»े॥ 1॥ 'Uर ुभिला निरंUिर गUôर्§ । दे„िु नयन परम पýभय सôर्§॥ ु»यन ु„ं˙U ुनंि ुनादी । `ेगिU ¤चि¤गU परमारथबादी॥ 2॥ नेिि नेिि `ेगिU बेद निरूरपा । नि`ानंद निLरपाˇि ुनŒपा॥ संभय बिरंUचि बिcनय भ»वाना । 'Uप`¤गU `ासय ुंस िेउ नाना॥ 3॥ ०ेसे'U पýभय सेवक बस ुगUर्§ । भ»ि गेUिय लीलािनय »गUर्§॥ `ौउ यगU बचन सˆय Ÿायिि भाा । िौ गUमार पŒ`िगिU ुभिलाा॥ 4॥

karahiò ahŒra sŒka phala kandŒ, sumirahiò brahma saccidŒnandŒ. puni hari hetu karana tapa lŒge, bŒri adhŒra mµula phala tyŒge.1. ura abhilŒṣa nirantara hoī, dekhia nayana parama prabhu soī. aguna akhaṁḍa ananta anŒdī, jehi cintahi ò paramŒrathabŒdī.2. neti neti jehi beda nirµupŒ, nijŒnanda nirupŒdhi anµupŒ. sambhu birañci biṣnu bhagavŒnŒ, upajahi ò jŒsu aṁsa te ¡ nŒnŒ.3. aiseu prabhu sevaka basa ahaī, bhagata hetu līlŒtanu gahaī. jau¡ yaha bacana satya śruti bhŒṣŒ, tau hamŒra pµujihi abhilŒṣŒ.4.

दô0—०गिU बिˇि बीिे बरा ांU सगUस बारि ुागUार। संबि स# सगUd पयनि रगेU समीर ुˇार॥ 144॥

ehi bidhi bīte baraṣa ṣa¢a sahasa bŒri ŒhŒra, sambata sapta sahasra puni rahe samīra adhŒra.144. 148 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

चौ0—बरा सगUस दस ˆया»े'U सô“र । ˘UाÉे‚U रगेU ०क पद दô“र॥ बिˇि गUरि गUर िप दे„ि ुपारा । मनय समीप ुा० बगयU बारा॥ 1॥ मा»गयU बर बगयU भा¡िि लôभा० । परम ˇीर न¤गU चल¤गU चला०॥ ुSिथमा˜ा गUô§ रगेU सरीरा । िदपि मना» मन¤गU न¤गU पीरा॥ 2॥ पýभय सर्ब‚य दास नि` `ानी। »िि ुन‹य िापस नहप रानी॥ मा»य मा»य बLर भा नभ बानी । परम »भीर कहरपामहि सानी॥ 3॥ महिक `िुावनि »िरा सयगUार्§ । Ÿावन रंUˇý गUô§ 'Uर `ब ुार्§॥ NUC्Uपयcं U िन भ० सयगUा० । मानगय¡U ुब¤गU भवन िे ुा०॥ 4॥

baraṣa sahasa dasa tyŒgeu soµu, ¢hŒRhe rahe eka pada doµu. bidhi hari hara tapa dekhi apŒrŒ, manu samīpa Œe bahu bŒrŒ.1. mŒgahu bara bahu bhŒ ¡ ti lobhŒe, parama dhīra nahi ò calahi ò calŒe. asthimŒtra hoi rahe sarīrŒ, tadapi manŒga manahi ò nahi ò pīrŒ.2. prabhu sarbagya dŒsa nija jŒnī, gati ananya tŒpasa nṛpa rŒnī. mŒgu mŒgu baru bhai nabha bŒnī, parama gabhīra kṛpŒmṛta sŒnī.3. mṛtaka jiŒvani girŒ suhŒī, śravana randhra hoi ura jaba Œī. hṛṣ¢apuṣ¢a tana bhae suhŒe, mŒnahu¡ abahiò bhavana te Œe.4.

दô0—Ÿावन सयˇा सम बचन सयनि पयलक पý¨यर„िि »ाि। बôले मनय करि दं˙Uवि पýेम न NUदय¡ समाि॥ 145॥

śravana sudhŒ sama bacana suni pulaka praphullita gŒta, bole manu kari daṁḍavata prema na hṛdaya ¡ samŒta.145.

चौ0—सयनय सेवक सयरिLर सयरˇेनŒ । बिˇि गUरि गUर बंदिि पद रेUनŒ॥ सेवि सयलभ सकल सय„ दायक । पýनिपाल सचराचर नायक॥ 1॥ `ौउ ुनाथ गिUि गUम पर नेगŒU । िौ पýस‹न गUô§ यगU बर देगŒU॥ `ô सरूरप बस सिव मन मागUीउ । `ेगिU कारन मयनि `िन करागUीउ॥ 2॥ `ô भयसंय˙िU मन मानस गंUसा । स»यन ु»यन `ेगिU नि»म पýसंसा॥ दे„¤गU गUम सô रूरप भरि लôचन । कहरपा करगयU पýनिारिि मôचन॥ 3॥ दंपिि बचन परम पिýय ला»े । महदयल बिनीि पýेम रस पा»े॥ भ»ि बछल पýभय कहरपानिˇाना । बिSवबास पý»ंेU भ»वाना॥ 4॥

sunu sevaka surataru suradhenµu, bidhi hari hara bandita pada renµu. sevata sulabha sakala sukha d Œyaka, pranatapŒla sacarŒcara nŒyaka.1. jau¡ anŒtha hita hama para nehµu, tau prasanna hoi yaha bara dehµu. jo sarµupa basa siva mana mŒhī ¡, jehi kŒrana muni jatana karŒhī ¡.2. jo bhusuṁḍi mana mŒnasa haṁsŒ, saguna aguna jehi nigama prasaṁsŒ. dekhahiò hama so rµupa bhari locana, kṛpŒ karahu pranatŒrati mocana.3. dampati bacana parama priya lŒge, mṛdula binīta prema rasa pŒge. bhagata bachala prabhu kṛpŒnidhŒnŒ, bisvabŒsa praga¢e bhagavŒnŒ.4.

दô0—नील सरôLरगU नील मनि नील नीरˇर Sयाम। ला`¤गU िन सôभा निर„ि कôंिU कôंिU सि काम॥ 146॥

nīla saroruha nīla mani nīla nīradhara syŒma, lŒjahiò tana sobhŒ nirakhi ko¢i ko¢i sata kŒma.146.

चौ0—सरद मयंक बदन छबि सीउवा । चाLर कपôल चिबयक दर »ýीवा॥ ुˇर ुLरन रद सयंदर नासा । बिˇय कर निकर बि¤नदक गUासा॥ 1॥ नव ुंबय` ुंबक छबि नीकी । चििवनि ललिि भाव¡िी `ी की॥ भहकयरंिU मनô` चाप छबि गUारी । ििलक ललांU पंUल दयििकारी॥ 2॥ कयंर˙Uल मकर मयकयरंU सिरभýा`ा । कयरंिUल केरस `नय मˇयप समा`ा॥ 'Uर Ÿाीबˆस Lरचिर बनमाला । पदिक गUार भŒान मनि`ाला॥ 3॥ केरगUरि कंरˇर चाLर `ने“र । बागयU बिभŒान सयंदर िे“र॥ करि कर सरिस सयभ» भय`दं˙Uा । कंिU निां» कर सर कôदं˙Uा॥ 4॥

150 * ŚR’ RMACARITAMNASA* sarada mayaṅka badana chabi sīṁvŒ, cŒru kapola cibuka dara grīvŒ. adhara aruna rada sundara nŒsŒ, bidhu kara nikara binindaka hŒsŒ.1. nava ambuja ambaka chabi nīkī, citavani lalita bhŒva ¡tī jī kī. bhṛku¢i manoja cŒpa chabi hŒrī, tilaka lalŒ¢a pa¢ala dutikŒrī.2. kuṁḍala makara muku¢a sira bhrŒjŒ, ku¢ila kesa janu madhupa samŒjŒ. ura śrībatsa rucira banamŒlŒ, padika hŒra bhµuṣana manijŒlŒ.3. kehari kandhara cŒru janeµu, bŒhu bibhµuṣana sundara teµu. kari kara sarisa subhaga bhujadaṁḍŒ, ka¢i niṣaṅga kara sara kodaṁḍŒ.4.

दô0—ि˙ि‚Uि बि¤नदक पीि पंU 'Uदर रेU„ बर िीनि। नाभि मनôगUर लेिि `नय `मयन भव¡र छबि छीनि॥ 147॥

taRita binindaka pīta pa¢a udara rekha bara tīni, nŒbhi manohara leti janu jamuna bhava ¡ra chabi chīni.147.

चौ0—पद रा`ीव बरनि न¤गU `ागUीउ । मयनि मन मˇयप बस¤गU `े‹गU मागUीउ॥ बाम भा» सôभिि ुनयकŒरला । ुादिसQिर छबिनिˇि `»मŒला॥ 1॥ `ासय ुंस 'Uप`¤गU »यन„ानी । ु»निि ल‘िछ 'Uमा बýrा्ानी॥ भहकयरंिU बिलास `ासय `» गUôर्§ । राम बाम दिसि सीिा सôर्§॥ 2॥ छबिसमय…ý गUरि रूरप बिलôकी । ०कंUक रगेU नयन पंU रôकी॥ चििव¤गU सादर रूरप ुनŒपा । िहŒिि न मान¤गU मनय सिरूरपा॥ 3॥ गUरा बिबस िन दसा भयलानी । परेU दं˙U §व »गिU पद पानी॥ सिर परसे पýभय नि` कर कंर`ा । ियरि 'U˘Uा० कLरनापंय`ा॥ 4॥

pada rŒjīva barani nahi ò jŒhī¡, muni mana madhupa basahiò jenha mŒhī¡. bŒma bhŒga sobhati anukµulŒ, Œdisakti chabinidhi jagamµulŒ.1. jŒsu aṁsa upajahi ò gunakhŒnī, aganita lacchi umŒ brahmŒnī. bhṛku¢i bilŒsa jŒsu jaga hoī, rŒma bŒma disi sītŒ soī.2. chabisamudra hari rµupa bilokī, eka¢aka rahe nayana pa¢a rokī. citavahiò sŒdara rµupa anµupŒ, tṛpti na mŒnahi ò manu satarµupŒ.3 haraṣa bibasa tana dasŒ bhulŒnī, pare daṁḍa iva gahi pada pŒnī. sira parase prabhu nija kara kañjŒ, turata u¢hŒe karunŒpuñjŒ.4.

दô0—बôले कहरपानिˇान पयनि ुिि पýसóा मôगिU `ानि। मा»गUय बर `ô§ भाव मन मगUादानि ुनयमानि॥ 148॥

bole kṛpŒnidhŒna puni ati prasanna mohi jŒni, mŒgahu bara joi bhŒva mana mahŒdŒni anumŒni.148.

चौ0—सयनि पýभय बचन `ôरि `य» पानी । ˇरि ˇीर`य बôली महदय बानी॥ नाथ दे„ि पद कमल ियगUारेU । ुब पŒरेU सब काम गUमारेU॥ 1॥ ०क लालसा ब˙ि‚U 'Uर मागUीउ । सय»म ु»म कगिU `ािि सô नागUीउ॥ ियगUगिU देि ुिि सय»म »ôसा§Z । ु»म ला» मôगिU नि` कहरपना§Z॥ 2॥ `था दरि…ý बिबयˇिLर पार्§ । बगयU संपिि मा»ि सकयरचार्§॥ िासय पýभा' U `ान न¤गU सôर्§ । िथा NUदय¡ मम संसय गUôर्§॥ 3॥ सô ियग U `ानगयU ुंिर`ामी । पयरवगयU मôर मनôरथ Sवामी॥ सकयरच बिगUा§ मा»य नहप मôगUी ।मôरेउU न¤गU ुदेय कछयU िôगUी॥ 4॥

suni prabhu bacana jori juga pŒnī, dhari dhīraju bolī mṛdu bŒnī. nŒtha dekhi pada kamala tumhŒre, aba pµure saba kŒma hamŒre.1. eka lŒlasŒ baRi ura mŒhī ¡, sugama agama kahi jŒti so nŒhī ¡. tumhahi deta ati sugama gosŒī¡, agama lŒga mohi nija kṛpanŒī ¡.2. jathŒ daridra bibudhataru pŒī, bahu sampati mŒgata sakucŒī. tŒsu prabhŒu jŒna nahi ò soī, tathŒ hṛdaya ¡ mama saṁsaya hoī.3. so tumha jŒnahu antarajŒmī, puravahu mora manoratha svŒmī. sakuca bihŒi mŒgu nṛpa mohī, more ¡ nahi ò adeya kachu tohī.4.

दô0—दानि सिरôमनि कहरपानिˇि नाथ कगU'¡U सििभा'U। चागU'¡U ियगUगिU समान सयि पýभय सन कवन दयरा'U॥ 149॥

dŒni siromani kṛpŒnidhi nŒtha kahau ¡ satibhŒu, cŒhau¡ tumhahi samŒna suta prabhu sana kavana durŒu.149.

चौ0—दे„ि पýीिि सयनि बचन ुमôले । ०वमSिय कLरनानिˇि बôले॥ ुापय सरिस „ô`ौउ कग¡U `ार्§ । नहप िव िनय गUôब माउ ुार्§॥ 1॥ सिरूरपगिU बिलôकि कर `ôरेउU । देबि मा»य बLर `ô Lरचि िôरेउU॥ `ô बLर नाथ चियर नहप मा»ा। सô§ कहरपाल मôगिU ुिि पिýय ला»ा॥ 2॥ पýभय परंUिय सय˘िU गUôिि ÉिU˘Uार्§ । `दपि भ»ि गिUि ियगUगिU सôगUार्§॥ ियगU बýrा्ादि `नक `» Sवामी ।बýrा् सकल 'Uर ुंिर`ामी॥ 3॥ ुस समयÛाि मन संसय गUôर्§ । कगUा `ô पýभय पýवान पयनि सôर्§॥ `े नि` भ»ि नाथ िव ुगUगUीउ । `ô सय„ पाव¤गU `ô »िि लगUगUीउ॥ 4॥

dekhi prīti suni bacana amole, evamastu karunŒnidhi bole. Œpu sarisa khojau ¡ kaha¡ jŒī, nṛpa tava tanaya hoba mai ò Œī.1. satarµupahi biloki kara jore ¡, debi mŒgu baru jo ruci tore ¡. jo baru nŒtha catura nṛpa m ŒgŒ, soi kṛpŒla mohi ati priya lŒgŒ.2. prabhu parantu su¢hi hoti ḍhi¢hŒī, jadapi bhagata hita tumhahi sohŒī. tumha brahmŒdi janaka jaga svŒmī, brahma sakala ura antarajŒmī.3. asa samujhata mana saṁsaya hoī, kahŒ jo prabhu pravŒna puni soī. je nija bhagata nŒtha tava ahahī ¡, jo sukha pŒvahi ò jo gati lahahī ¡.4.

दô0—सô§ सय„ सô§ »िि सô§ भ»िि सô§ नि` चरन सनेगयU। सô§ बिबेक सô§ रगUनि पýभय गUमगिU कहरपा करि देगयU॥ 150॥

soi sukha soi gati soi bhagati soi nija carana sanehu, soi bibeka soi rahani prabhu hamahi kṛpŒ kari dehu.150.

चौ0—सयनि महदय »ŒÉ‚U Lरचिर बर रचना । कहरपा¤सˇय बôले महदय बचना॥ `ô कछयU Lरचि ियगUरेU मन मागUीउ । माउ सô दी‹गU सब संसय नागUीउ॥ 1॥ मािय बिबेक ुलौकिक िôरेउU । कबगय¡U न मिंिUगिU ुनय»ýगU मôरेउU॥ बंदि चरन मनय कगेU'U बगUôरी । ुवर ०क बिनिी पýभय मôरी॥ 2॥ सयि बिा§क िव पद रिि गUô“र । मôगिU ब˙‚U मŒÉ‚U कगाU किन कô“र॥ मनि बिनय ¨रनि `िमि `ल बिनय मीना । मम `ीवन ििमि ियगUगिU ुˇीना॥ 3॥ ुस बLर मा»ि चरन »गिU रगेU“र । ०वमSिय कLरनानिˇि कगेU“र॥ ुब ियगU मम ुनयसासन मानी ।बसगयU `ा§ सयरपिि र`ˇानी॥ 4॥

suni mṛdu gµuRha rucira bara racanŒ, kṛpŒsindhu bole mṛdu bacanŒ. jo kachu ruci tumhare mana mŒhī ¡,m a iò so dīnha saba saṁsaya nŒhī ¡.1. mŒtu bibeka alaukika tore ¡, kabahu ¡ na mi¢ihi anugraha more ¡. bandi carana manu kaheu bahorī, avara eka binatī prabhu morī.2. suta biṣaika tava pada rati hoµu, mohi baRa mµuRha kahai kina koµu. mani binu phani jimi jala binu mīnŒ, mama jīvana timi tumhahi adhīnŒ.3. asa baru mŒgi carana gahi raheµu, evamastu karunŒnidhi kaheµu. aba tumha mama anusŒsana mŒnī, basahu jŒi surapati rajadhŒnī.4.

सो0—िग¡U करि भô» बिसाल िाि »०¡ कछयU काल पयनि। गUô§गUगयU ुवˇ भयुाल िब माउ गUôब ियगUार सयि॥ 151॥

taha¡ kari bhoga bisŒla tŒta gae ¡ kachu kŒla puni, hoihahu avadha bhuŒla taba mai ò hoba tumhŒra suta.151.

चौ0—§‘छामय नरबेा स¡वारेउU । गUô§गU'¡U पý»ंU निकेरि ियगUारेउU॥ ुंस‹गU सगिUि देगU ˇरि िािा । करिगU'¡U चरिि भ»ि सय„दािा॥ 1॥ `े सयनि सादर नर ब˙‚Uभा»ी । भव िरिगU¤गU ममिा मद ˆया»ी॥ ुादिसQिर `े¤गU `» 'Uप`ाया । सô'U ुविरिगिU मôरि यगU माया॥ 2॥ पयर'Uब माउ ुभिला ियगUारा । सˆय सˆय पन सˆय गUमारा॥ पयनि पयनि ुस कगिU कहरपानिˇाना । ुंिरˇान भ० भ»वाना॥ 3॥ दंपिि 'Uर ˇरि भ»ि कहरपाला । िे¤गU ुाŸाम निवसे कछयU काला॥ समय पा§ िनय ि`ि ुनयासा । `ा§ की‹गU ुमराविि बासा॥ 4॥

154 * ŚR’ RMACARITAMNASA* icchŒmaya narabeṣa sa ¡vŒre¡ , hoihau ¡ praga¢a niketa tumhŒre ¡. aṁsanha sahita deha dhari tŒtŒ, karihau¡ carita bhagata sukhadŒtŒ.1. je suni sŒdara nara baRabhŒgī, bhava tarihahi ò mamatŒ mada tyŒgī. Œdisakti jehi ò jaga upajŒyŒ, sou avatarihi mori yaha mŒyŒ.2. purauba mai ò abhilŒṣa tumhŒrŒ, satya satya pana satya hamŒrŒ. puni puni asa kahi kṛpŒnidhŒnŒ, antaradhŒna bhae bhagavŒnŒ.3. dampati ura dhari bhagata kṛpŒlŒ, tehiò Œśrama nivase kachu kŒlŒ. samaya pŒi tanu taji anayŒsŒ, jŒi kīnha amarŒvati bŒsŒ.4.

दô0—यगU §ििगUास पयनीि ुिि 'UमगिU कगUी बहाकेरिय। भरmा` सयनय ुपर पयनि राम `नम कर गेUिय॥ 152॥

yaha itihŒsa punīta ati umahi kahī bṛṣaketu, bharadvŒja sunu apara puni rŒma janama kara hetu.152.

चौ0—सयनय मयनि कथा पयनीि पयरानी । `ô »िरि`ा पýिि संभय ब„ानी॥ बिSव बिदिि ०क कारकय देसŒ । सˆयकेरिय िग¡U बस§ नरेUसŒ॥ 1॥ ˇरम ˇयरंUˇर नीिि निˇाना। िे` पýिाप सील बलवाना॥ िेगिU केउर भ० `य»ल सयि बीरा । सब »यन ˇाम मगUा रनˇीरा॥ 2॥ रा` ˇनी `ô `े˘ U सयि ुागUी। नाम पýिापभानय ुस िागUी॥ ुपर सयिगिU ुरिमर्दन नामा । भय`बल ुियल ुचल सं»ýामा॥ 3॥ भा§गिU भा§गिU परम समीिी । सकल दôा छल बर`िि पýीिी॥ `े˘ेU सयिगिU रा` नहप दी‹गUा । गUरि गिUि ुापय »वन बन की‹गUा॥ 4॥

sunu muni kathŒ punīta purŒnī, jo girijŒ prati sambhu bakhŒnī. bisva bidita eka kaikaya desµu, satyaketu taha ¡ basai naresµu.1. dharama dhurandhara nīti nidhŒnŒ, teja pratŒpa sīla balavŒnŒ. tehi ke ¡ bhae jugala suta bīrŒ, saba guna dhŒma mahŒ ranadhīrŒ.2. rŒja dhanī jo je¢ha suta Œhī, nŒma pratŒpabhŒnu asa tŒhī. apara sutahi arimardana nŒmŒ, bhujabala atula acala saṅgrŒmŒ.3. bhŒihi bhŒihi parama samītī, sakala doṣa chala barajita prītī. je¢he sutahi rŒja nṛpa dīnhŒ, hari hita Œpu gavana bana kīnhŒ.4.

दô0—`ब पýिापरबि भय'U नहप ¨िररी दôगUार्§ देस। पý`ा पाल ुिि बेदबिˇि किगय¡U नगUीउ ुघा लेस॥ 153॥

jaba pratŒparabi bhayau nṛpa phirī dohŒī desa, prajŒ pŒla ati bedabidhi katahu ¡ nahī¡ agha lesa.153.

चौ0—नहप गिUिकारक सचिव सयाना । नाम ˇरमLरचि सयकýर समाना॥ सचिव सयान बंˇय बलबीरा । ुापय पýिापपंय` रनˇीरा॥ 1॥ सेन सं» चियरंU» ुपारा । ुमिि सयभंU सब समर `यÛारा॥ सेन बिलôकि रा'U गUराना । ुLर बा`े »गU»गेU निसाना॥ 2॥ बि`य गेUिय कंUकर्§ बनार्§ । सयदिन साˇि नहप चले'U ब`ार्§॥ `ग¡U िग¡U परीउ ुनेक लरा§Z । `ीिे सकल भŒप बरिुा§Z॥ 3॥ स# दीप भय`बल बस की‹गेU । ला ला दं˙U छा˙ि‚U नहप दी‹गेU॥ सकल ुवनि मं˙Uल िेगिU काला । ०क पýिापभानय मगिUपाला॥ 4॥

nṛpa hitakŒraka saciva sayŒnŒ, nŒma dharamaruci sukra samŒnŒ. saciva sayŒna bandhu balabīrŒ, Œpu pratŒpapuñja ranadhīrŒ.1. sena saṅga caturaṅga apŒrŒ, amita subha¢a saba samara jujhŒrŒ. sena biloki rŒu haraṣŒnŒ, aru bŒje gahagahe nisŒnŒ.2. bijaya hetu ka¢akaī banŒī, sudina sŒdhi nṛpa caleu bajŒī. jaha¡ taha¡ parī¡ aneka larŒī ¡, jīte sakala bhµupa bariŒī ¡.3. sapta dīpa bhujabala basa kīnhe, lai lai daṁḍa chŒRi nṛpa dīnhe. sakala avani maṁḍala tehi kŒlŒ, eka pratŒpabhŒnu mahipŒlŒ.4. 156 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

दô0—Sवबस बिSव करि बागयUबल नि` पयर की‹गU पýबेसय। ुरथ ˇरम कामादि सय„ सेव§ समय¡ नरेUसय॥ 154॥

svabasa bisva kari bŒhubala nija pura kīnha prabesu, aratha dharama kŒmŒdi sukha sevai samaya ¡ naresu.154.

चौ0—भŒप पýिापभानय बल पार्§ । कामˇेनय भा भŒमि सयगUार्§॥ सब दय„ बर`िि पý`ा सय„ारी । ˇरमसील सयंदर नर नारी॥ 1॥ सचिव ˇरमLरचि गUरि U पद पýीिी । नहप गिUि गेUिय सि„व निि नीिी॥ »यर सयर संि पििर मगिUदेवा । कर§ सदा नहप सब कार सेवा॥ 2॥ भŒप ˇरम `े बेद ब„ाने । सकल कर§ सादर सय„ माने॥ दिन पýिि दे§ बिबिˇ बिˇि दाना । सयन§ साS˜ा बर बेद पयराना॥ 3॥ नाना बापीउ कŒरप ि˙‚Uा»ा । सयमन बांिUका सयंदर बा»ा॥ बिपýभवन सयरभवन सयगUा० । सब िीरथ‹गU बिचि˜ा बना०॥ 4॥

bhµupa pratŒpabhŒnu bala pŒī, kŒmadhenu bhai bhµumi suhŒī. saba dukha barajita prajŒ sukhŒrī, dharamasīla sundara nara nŒrī.1. saciva dharamaruci hari pada prītī, nṛpa hita hetu sikhava nita nītī. gura sura santa pitara mahidevŒ, karai sadŒ nṛpa saba kai sevŒ.2. bhµupa dharama je beda bakhŒne, sakala karai sŒdara sukha mŒne. dina prati dei bibidha bidhi dŒnŒ, sunai sŒstra bara beda purŒnŒ.3. nŒnŒ bŒpī¡ kµupa taRŒgŒ, sumana bŒ¢ikŒ sundara bŒgŒ. biprabhavana surabhavana suhŒe, saba tīrathanha bicitra banŒe.4.

दô0—`ग¡U ल»ि कगेU पयरान Ÿायिि ०क ०क सब `ा»। बार सगUd सगUd नहप कि० सगिUि ुनयरा»॥ 155॥

jaha¡ lagi kahe purŒna śruti eka eka saba jŒga, bŒra sahasra sahasra nṛpa kie sahita anurŒga.155.

चौ0—NUदय¡ न कछयU ¨रल ुनयसंˇाना । भŒप बिबेकी परम सय`ाना॥ कर§ `े ˇरम करम मन बानी । बासयदेव ुíपि नहप ‚यानी॥ 1॥ चÉि‚U बर बा`ि बार ०क रा`ा । मह»या कर सब सा`ि समा`ा॥ ¤बŠयाचल »भीर बन »य“र । मह» पयनीि बगयU मारि भय“र॥ 2॥ ¨िररि बिपिन नहप दी„ बरागŒU । `नय बन दयरेU'U ससिगिU »ýसि रागŒU॥ ब˙‚U बिˇय न¤गU समाि मय„ मागUीउ । मनगय¡U कýरôˇ बस 'U»िलि नागUीउ॥ 3॥ कôल कराल दसन छबि »ार्§ । िनय बिसाल पीवर ुˇिकार्§॥ घायLरघायराि गUय ुारौ पा०¡ । चकिि बिलôकि कान 'U˘Uा०¡॥ 4॥

hṛdaya¡ na kachu phala anusandhŒnŒ, bhµupa bibekī parama sujŒnŒ. karai je dharama karama mana bŒnī, bŒsudeva arpita nṛpa gyŒnī.1. caRhi bara bŒji bŒra eka rŒjŒ, mṛgayŒ kara saba sŒji samŒjŒ. bindhyŒcala gabhīra bana gayaµu, mṛga punīta bahu mŒrata bhayaµu.2. phirata bipina nṛpa dīkha barŒhµu, janu bana dureu sasihi grasi rŒhµu. baRa bidhu nahi ò samŒta mukha mŒhī¡, manahu ¡ krodha basa ugilata nŒhī ¡.3. kola karŒla dasana chabi gŒī, tanu bisŒla pīvara adhikŒī. ghurughurŒta haya Œrau pŒe ¡, cakita bilokata kŒna u¢hŒe ¡.4.

दô0—नील मगUीˇर सि„र सम दे„ि बिसाल बरागयU। चपरि चले'U गUय सयंयUकि नहप गUा¡कि न गUô§ निबागयU॥ 156॥

158 * ŚR’ RMACARITAMNASA* nīla mahīdhara sikhara sama dekhi bisŒla barŒhu, capari caleu haya su¢uki nṛpa hŒ ¡ki na hoi nibŒhu.156.

चौ0—ुावि दे„ि ुˇिक र रव बा`ी । चले'U बरागU मLरि »िि भा`ी॥ ियरि की‹गU नहप सर संˇाना । मगिU मिलि »य'U बिलôकि बाना॥ 1॥ िकि िकि िीर मगUीस चलावा । करि छल सयुर सरीर बचावा॥ पý»ंUि दयरि `ा§ मह» भा»ा। रिस बस भŒप चले'U स¡» ला»ा॥ 2॥ »य'U दŒरि घान »गUन बरागŒU । `ग¡U नागिUन »` बा`ि निबागŒU॥ ुिि ुकेरल बन बिपयल कलेसŒ । िदपि न मह» म» ि`§ नरेUसŒ॥ 3॥ कôल बिलôकि भŒप ब˙‚U ˇीरा । भा»ि पा˘U »िरि»यगUा¡ »भीरा॥ ु»म दे„ि नहप ुिि पछििार्§ । ¨िररेU'U मगUाबन परेU'U भयलार्§॥ 4॥

Œvata dekhi adhika rava bŒjī, caleu barŒha maruta gati bhŒjī. turata kīnha nṛpa sara saṁ dhŒnŒ, mahi mili gayau bilokata bŒnŒ.1. taki taki tīra mahīsa calŒvŒ, kari chala suara sarīra bacŒvŒ. praga¢ata durata jŒi mṛga bhŒgŒ, risa basa bhµupa caleu sa ¡ga lŒgŒ.2. gayau dµuri ghana gahana barŒhµu, jaha¡ nŒhina gaja bŒji nibŒhµu. ati akela bana bipula kalesµu, tadapi na mṛga maga tajai naresµu.3. kola biloki bhµupa baRa dhīrŒ, bhŒgi pai¢ha giriguhŒ ¡ gabhīrŒ. agama dekhi nṛpa ati pachitŒī, phireu mahŒbana pareu bhulŒī.4.

दô0—„ेद „िóा छयU्िि िहािि रा`ा बा`ि समेि। „ô`ि Žयाकयरल सरिि सर `ल बिनय भय'U ुचेि॥ 157॥

kheda khinna chuddhita tṛṣita rŒjŒ bŒji sameta, khojata byŒkula sarita sara jala binu bhayau aceta.157.

चौ0—¨िररि बिपिन ुाŸाम ०क दे„ा । िग¡U बस नहपिि कपंU मयनिबेा॥ `ासय देस नहप ली‹गU छ˙‚Uार्§ । समर सेन ि`ि »य'U परार्§॥ 1॥ समय पýिापभानय कर `ानी। ुापन ुिि ुसमय ुनयमानी॥ »य'U न »हगU मन बगयUि »लानी । मिला न रा`गिU नहप ुभिमानी॥ 2॥ रिस 'र मारि रंUक `िमि रा`ा । बिपिन बस§ िापस केउर सा`ा॥ िासय समीप »वन नहप की‹गUा । यगU पýिापरबि िे¤गU िब ची‹गUा॥ 3॥ रा'U िहािि न¤गU सô पगिUचाना । दे„ि सयबेा मगUामयनि `ाना॥ 'Uिरि ियर» िेउ की‹गU पýनामा । परम चियर न कगेU'U नि` नामा॥ 4॥

phirata bipina Œśrama eka dekhŒ, taha¡ basa nṛpati kapa¢a munibeṣŒ. jŒsu desa nṛpa līnha chaRŒī, samara sena taji gayau parŒī.1. samaya pratŒpabhŒnu kara jŒnī, Œpana ati asamaya anumŒnī. gayau na gṛha mana bahuta galŒnī, milŒ na rŒjahi nṛpa abhimŒnī.2. risa ura mŒri raṅka jimi rŒjŒ, bipina basai tŒpasa ke ¡ sŒjŒ. tŒsu samīpa gavana nṛpa kīnhŒ, yaha pratŒparabi tehi ò taba cīnhŒ.3. rŒu tṛṣita nahi ò so pahicŒnŒ, dekhi subeṣa mahŒmuni jŒnŒ. utari turaga te ¡ kīnha pranŒmŒ, parama catura na kaheu nija nŒmŒ.4.

दô0—भŒपिि िहािि बिलôकि िे¤गU सरबLर दी‹गU दे„ा§। म”ान पान समेि गUय की‹गU नहपिि गUरा§॥ 158॥

bhµupati tṛṣita biloki tehi ò sarabaru dīnha dekhŒi, majjana pŒna sameta haya kīnha nṛpati haraṣŒi.158.

चौ0—»ा Ÿाम सकल सय„ी नहप भय“र । नि` ुाŸाम िापस ला »य“र॥ ुासन दी‹गU ुSि रबि `ानी। पयनि िापस बôले'U महदय बानी॥ 1॥ कô ियगU कस बन ¨िररगयU ुकेरलेउ । सयंदर `यबा `ीव परगेUलेउ॥ चकýरबíि केर ल‘छन िôरेउU । दे„ि दया ला»ि ुिि मôरेउU॥ 2॥ नाम पýिापभानय ुवनीसा । िासय सचिव माउ सयनगयU मयनीसा॥ ¨िररि ुगेUरेउU परेU'¡U भयलार्§ । ब˙‚ेउU भा» दे„े'¡U पद ुार्§॥ 3॥ गUम कग¡U दयर्लभ दरस ियगUारा । `ानि गUौउ कछयU भल गUôनिगUारा॥ कगU मयनि िाि भय'U ु¡ˇिुारा । `ô`न सžारि न»Lर ियगUारा॥ 4॥

160 * ŚR’ RMACARITAMNASA* gai śrama sakala sukhī nṛpa bhayaµu, nija Œśrama tŒpasa lai gayaµu. Œsana dīnha asta rabi jŒnī, puni tŒpasa boleu mṛdu bŒnī.1. ko tumha kasa bana phirahu akele¡, sundara jubŒ jīva parahele ¡. cakrabarti ke lacchana tore ¡, dekhata dayŒ lŒgi ati more ¡.2. nŒma pratŒpabhŒnu avanīsŒ, tŒsu saciva mai ò sunahu munīsŒ. phirata ahere ¡ pareu ¡ bhulŒī, baRe ¡ bhŒga dekheu ¡ pada Œī.3. hama kaha¡ durlabha darasa tumhŒrŒ, jŒnata hau ¡ kachu bhala honihŒrŒ. kaha muni tŒta bhayau a ¡ dhiŒrŒ, jojana sattari nagaru tumhŒrŒ.4.

दô0—निसा घाôर »ंभीर बन पंथ न सयनगयU सय`ान। बसगयU ुा`य ुस `ानि ियगU `ा०गयU गUôि बिगUान॥ 159 (क)॥

nisŒ ghora gambhīra bana pantha na sunahu sujŒna, basahu Œju asa jŒni tumha jŒehu hota bihŒna.159(A).

ियलसी `सि भविŽयिा िासी मिल§ सगUा§। ुापयनय ुाव§ िागिU प¤गU िागिU िगUा¡ ला `ा§॥ 159 („)॥

tulasī jasi bhavatabyatŒ taisī milai sahŒi, Œpunu Œvai tŒhi pahi ò tŒhi tahŒ ¡ lai jŒi.159(B).

चौ0—भले¤गU नाथ ुायसय ˇरि सीसा । बा¡ˇि ियर» िLर बा˘U मगUीसा॥ नहप बगयU भा¡िि पýसंसे'U िागUी । चरन बंदि नि` भा‚य सरागUी॥ 1॥ पयनि बôले'U महदय »िरा सयगUार्§ । `ानि पििा पýभय कर'¡U ÉिU˘Uार्§॥ मôगिU मयनीस सयि सेवक`ानी। नाथ नाम नि` कगUगयU ब„ानी॥ 2॥ िेगिU न `ान नहप नहपगिU सô `ाना। भŒप सयNUद सô कपंU सयाना॥ बारी पयनि छ˜ाी पयनि रा`ा । छल बल की‹गU चगU§ नि` का`ा॥ 3॥ समयÛिा रा`सय„ दय„िि ुरािी । ुवा¡ ुनल §व सयल»§ छािी॥ सरल बचन नहप केर सयनि काना । बयर स¡भारि NUदय¡ गUराना॥ 4॥

bhalehiò nŒtha Œyasu dhari sīsŒ, bŒ ¡ dhi turaga taru bai¢ha mahīsŒ. nṛpa bahu bhŒ ¡ ti prasaṁseu tŒhī, carana bandi nija bhŒgya sarŒhī.1. puni boleu mṛdu girŒ suhŒī, jŒni pitŒ prabhu karau ¡ ḍhi¢hŒī. mohi munīsa suta sevaka jŒnī, nŒtha nŒma nija kahahu bakhŒnī.2. tehi na jŒna nṛpa nṛpahi so jŒnŒ, bhµupa suhṛda so kapa¢a sayŒnŒ. bairī puni chatrī puni rŒjŒ, chala bala kīnha cahai nija kŒjŒ.3. samujhi rŒjasukha dukhita arŒtī, avŒ¡ anala iva sulagai chŒtī. sarala bacana nṛpa ke suni kŒnŒ, bayara sa ¡bhŒri hṛdaya ¡ haraṣŒnŒ.4.

दô0—कपंU बôरि बानी महदयल बôले'U `य»यिि समेि। नाम गUमार भि„ारि ुब निर्ˇन रगिUि निकेरि॥ 160॥

kapa¢a bori bŒnī mṛdula boleu juguti sameta, nŒma hamŒra bhikhŒri aba nirdhana rahita niketa.160.

चौ0—कगU नहप `े बि‚यान निˇाना। ियगU सारि„े »लिि ुभिमाना॥ सदा रगU¤गU ुपनपौ दयरा०¡ । सब बिˇि कयरसल कयरबेा बना०¡॥ 1॥ िेगिU िेउ कगU¤गU संि ŸायििंेUरेउU ।परम ु¤कचन पिýय गUरि केररेउU॥ ियगU सम ुˇन भि„ारि ु»ेगUा । गUôि बिरंUचि सिवगिU संदेगUा॥ 2॥ `ôसि सôसि िव चरन नमामी । मô पर कहरपा करिु ुब Sवामी॥ सगU` पýीिि भŒपिि कार दे„ी । ुापय बिाय बिSवास बिसेाी॥ 3॥ सब पýकार रा`गिU ुपनार्§ । बôले'U ुˇिक सनेगU `नार्§॥ सयनय सििभा'U कगU'¡U मगिUपाला । §गUा¡ बसि बीिे बगयU काला॥ 4॥

kaha nṛpa je bigyŒna nidhŒnŒ, tumha sŒrikhe galita abhimŒnŒ. sadŒ rahahiò apanapau durŒe¡, saba bidhi kusala kubeṣa banŒe ¡.1. tehi te¡ kahahiò santa śruti ¢ere ¡, parama akiñcana priya hari kere ¡. tumha sama adhana bhikhŒri agehŒ, hota birañci sivahi sandehŒ.2. josi sosi tava carana namŒmī, mo para kṛpŒ karia aba svŒmī. sahaja prīti bhµupati kai dekhī, Œpu biṣaya bisvŒsa biseṣī.3. saba prakŒra rŒjahi apanŒī, boleu adhika saneha janŒī. sunu satibhŒu kahau¡ mahipŒlŒ, ihŒ¡ basata bīte bahu kŒlŒ.4. 162 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

दô0—ुब ल»ि मôगिU न मिले'U कô'U माउ न `नाव'¡U कागयU। लôकमा‹यिा ुनल सम कर िप कानन दागयU॥ 161 (क)॥

aba lagi mohi na mileu kou mai ò na janŒvau ¡ kŒhu, lokamŒnyatŒ anala sama kara tapa kŒnana dŒhu.161(A).

सो0—ियलसी दे„ि सयबेाय भŒल¤गU मŒÉ‚U न चियर नर। सयंदर केरकिगिU पे„य बचन सयˇा सम ुसन ुगिU॥ 161 („)॥

tulasī dekhi subeṣu bhµulahi ò mµuRha na catura nara, sundara kekihi pekhu bacana sudhŒ sama asana ahi.161(B).

चौ0—िािेउ »यपयि रगU'¡U `» मागUीउ । गUरि ि`ि किमपि पýयô`न नागUीउ॥ पýभय `ानि सब बिन¤गU `ना०¡ । कगगयU कवनि सिˇि लôक रिÛा०¡॥ 1॥ ियगU सयचि सयमिि परम पिýय मôरेउU । पýीिि पýिीिि मôगिU पर िôरेउU॥ ुब `ौउ िाि दयराव'¡U िôगUी । दाLरन दôा घांU§ ुिि मôगUी॥ 2॥ `िमि `िमि िापसय कथ§ 'Uदासा । ििमि ििमि नहपगिU 'Uप` बिSवासा॥ दे„ा Sवबस कर्म मन बानी । िब बôला िापस ब»Šयानी॥ 3॥ नाम गUमार ०किनय भार्§ । सयनि नहप बôले'U पयनि सिLर नार्§॥ कगUगयU नाम कर ुरथ ब„ानी । मôगिU सेवक ुिि ुापन `ानी॥ 4॥

tŒte¡ guputa rahau ¡ jaga mŒhī ¡, hari taji kimapi prayojana nŒhī ¡. prabhu jŒnata saba binahi ò janŒe¡, kahahu kavani sidhi loka rijhŒe ¡.1. tumha suci sumati parama priya more¡, prīti pratīti mohi para tore ¡. . aba jau ¡ tŒta durŒvau ¡ tohī, dŒruna doṣa gha¢ai ati mohī.2. jimi jimi tŒpasu kathai udŒsŒ, timi timi nṛpahi upaja bisvŒsŒ. dekhŒ svabasa karma mana bŒnī, taba bolŒ tŒpasa bagadhyŒnī.3. nŒma hamŒra ekatanu bhŒī, suni nṛpa boleu puni siru nŒī. kahahu nŒma kara aratha bakhŒnī, mohi sevaka ati Œpana jŒnī.4.

दô0—ुादिसहCि्U 'Uप`ी `ब¤गU िब 'Uिपिि भा मôरि। नाम ०किनय गेUियय िेगिU देगU न ˇरी बगUôरि॥ 162॥

Œdisṛṣ¢i upajī jabahi ò taba utapati bhai mori, nŒma ekatanu hetu tehi deha na dharī bahori.162.

चौ0—`नि ुाचर`य करगय मन मागUीउ । सयि िप िेउ दयर्लभ कछयU नागUीउ॥ िपबल िेउ `» सह`§ बिˇािा । िपबल बिcनय भ० परि˜ािा॥ 1॥ िपबल संभय कर¤गU संघारा । िप िेउ ु»म न कछयU संसारा॥ भय'U नहपगिU सयनि ुिि ुनयरा»ा । कथा पयरािन कगाU सô ला»ा॥ 2॥ करम ˇरम §ििगUास ुनेका । कर§ निरूरपन बिरिि बिबेका॥ 'Uदभव पालन पýलय कगUानी । कगेUसि ुमिि ुाचर` ब„ानी॥ 3॥ सयनि मगUीप िापस बस भय“र । ुापन नाम कगUन िब लय“र॥ कगU िापस नहप `ान'¡U िôगUी । की‹गेUगयU कपंU ला» भल मôगUी॥ 4॥

jani Œcaraju karahu mana mŒhī ¡, suta tapa te ¡ durlabha kachu nŒhī ¡. tapabala te ¡ jaga sṛjai bidhŒtŒ, tapabala biṣnu bhae paritrŒtŒ.1. tapabala sambhu karahi ò saṅghŒrŒ, tapa te ¡ agama na kachu saṁsŒrŒ. bhayau nṛpahi suni ati anurŒgŒ, kathŒ purŒtana kahai so lŒgŒ.2. karama dharama itihŒsa anekŒ, karai nirµupana birati bibekŒ. udabhava pŒlana pralaya kahŒnī, kahesi amita Œcaraja bakhŒnī.3. suni mahīpa tŒpasa basa bhayaµu, Œpana nŒma kahana taba layaµu. kaha tŒpasa nṛpa jŒnau¡ tohī, kīnhehu kapa¢a lŒga bhala mohī.4.

सो0—सयनय मगUीस ुसि नीिि `ग¡U िग¡U नाम न कगU¤गU नहप। मôगिU िôगिU पर ुिि पýीिि सô§ चियरिा बिचारि िव॥ 163॥

sunu mahīsa asi nīti jaha ¡ taha¡ nŒma na kahahi ò nṛpa, mohi tohi para ati prīti soi caturatŒ bicŒri tava.163.

चौ0—नाम ियगUार पýिाप दिनेसा । सˆयकेरिय िव पििा नरेUसा॥ »यर पýसाद सब `ानिु रा`ा । कगिUु न ुापन `ानि ुका`ा॥ 1॥ दे„ि िाि िव सगU` सयˇार्§ । पýीिि पýिीिि नीिि निपयनार्§॥ 'Uप`ि परी ममिा मन मôरेउU । कगU'¡U कथा नि` पŒछेU िôरेउU॥ 2॥ ुब पýस‹न माउ संसय नागUीउ । मा»य `ô भŒप भाव मन मागUीउ॥ सयनि सयबचन भŒपिि गUराना । »गिU पद बिनय की‹िगU बिˇि नाना॥ 3॥ कहरपा¤सˇय मयनि दरसन िôरेउU । चारि पदारथ करिल मôरेउU॥ पýभयगिU िथापि पýस‹न बिलôकी । मा»ि ु»म बर गUô'¡U ुसôकी॥ 4॥

nŒma tumhŒra pratŒpa dinesŒ, satyaketu tava pitŒ naresŒ. gura prasŒda saba jŒnia rŒjŒ, kahia na Œpana jŒni akŒjŒ.1. dekhi tŒta tava sahaja s udhŒī, prīti pratīti nīti nipunŒī. upaji parī mamatŒ mana more ¡, kahau ¡ kathŒ nija pµuche tore ¡.2. aba prasanna mai ò saṁsaya nŒhī ¡, mŒgu jo bhµupa bhŒva mana mŒhī ¡. suni subacana bhµupati haraṣŒnŒ, gahi pada binaya kīnhi bidhi nŒnŒ.3. kṛpŒsindhu muni darasana tore ¡, cŒri padŒratha karatala more ¡. prabhuhi tathŒpi prasanna bilokī, mŒgi agama bara hou ¡ asokī.4.

दô0—`रा मरन दय„ रगिUि िनय समर `ििा `नि कô'U। ०कछ˜ा रिपयगUीन मगिU रा` कलप सि गUô'U॥ 164॥

jarŒ marana dukha rahita tanu samara jitai jani kou, ekachatra ripuhīna mahi rŒja kalapa sata hou.164.

चौ0—कगU िापस नहप ०ेसे§ गUô“र । कारन ०क क˘िUन सयनय सô“र॥ काल' U ियु पद ना§गिU सीसा । ०क बिपýकयरल छा˙ि‚U मगUीसा॥ 1॥ िपबल बिपý सदा बरिुारा । िि‹गU केर कôप न कô'U र„वारा॥ `ौउ बिपý‹गU बस करगयU नरेUसा । िौ ियु बस बिˇि बिcनय मगेUसा॥ 2॥ चल न बýrा्कयरल सन बरिुार्§ । सˆय कगU'¡U दô'U भय`ा 'U˘Uार्§॥ बिपý Ÿाप बिनय सयनय मगिUपाला । िôर नास न¤गU कवनेगय¡U काला॥ 3॥ गUरो'U रा'U बचन सयनि िासŒ । नाथ न गUô§ मôर ुब नासŒ॥ िव पýसाद पýभय कहरपानिˇाना । मô कगय¡U सर्ब काल क¸याना॥ 4॥

kaha tŒpasa nṛpa aisei hoµu, kŒrana eka ka¢hina sunu soµu. kŒlau tua pada nŒihi sīsŒ, eka biprakula chŒRi mahīsŒ.1. tapabala bipra sadŒ bariŒrŒ, tinha ke kopa na kou rakhavŒrŒ. jau¡ bipranha basa karahu naresŒ, tau tua basa bidhi biṣnu mahesŒ.2. cala na brahmakula sana bariŒī, satya kahau ¡ dou bhujŒ u¢hŒī. bipra śrŒpa binu sunu mahipŒlŒ, tora nŒsa nahi ò kavanehu ¡ kŒlŒ.3. haraṣeu rŒu bacana suni tŒsµu, nŒtha na hoi mora aba nŒsµu. tava prasŒda prabhu kṛpŒnidhŒnŒ, mo kahu ¡ sarba kŒla kalyŒnŒ.4.

दô0—०वमSिय कगिU कपंUमयनि बôला कयरंिUल बगUôरि। मिलब गUमार भयलाब नि` कगUगयU ि गUमगिU न „ôरि॥ 165॥

evamastu kahi kapa¢amuni bolŒ ku¢ila bahori, milaba hamŒra bhulŒba nija kahahu ta hamahi na khori.165.

चौ0—िािेउ माउ िôगिU बर`'¡U रा`ा । कगेउU कथा िव परम ुका`ा॥ छ˘ेउU Ÿावन यगU परि कगUानी । नास ियगUार सˆय मम बानी॥ 1॥ यगU पý»ंेउU ुथवा mि`Ÿापा । नास िôर सयनय भानयपýिापा॥ ुान 'Uपाय¡ निˇन िव नागUीउ । `ौउ गUरि गUर कôप¤गU मन मागUीउ॥ 2॥ सˆय नाथ पद »गिU नहप भाा । mि` »यर कôप कगUगयU कô रा„ा॥ रा„§ »यर `ौउ कôप बिˇािा । »यर बिरôˇ न¤गU कô'U `» ˜ािा॥ 3॥ `ौं न चलब गUम कगेU ियगUारेउU । गUô'U नास न¤गU सôच गUमारेउU॥ ०क¤गU ˙Uर ˙रपि मन मôरा । पýभय मगिUदेव Ÿाप ुिि घाôरा॥ 4॥

166 * ŚR’ RMACARITAMNASA* tŒte¡ mai ò tohi barajau ¡ rŒjŒ, kahe ¡ kathŒ tava parama akŒjŒ. cha¢he¡ śravana yaha parata kahŒnī, nŒsa tumhŒra satya mama bŒnī.1. yaha praga¢e ¡ athavŒ dvijaśrŒpŒ, nŒsa tora sunu bhŒnupratŒpŒ. Œna upŒya¡ nidhana tava nŒhī ¡,j a u¡ hari hara kopahi ò mana mŒhī ¡.2. satya nŒtha pada gahi nṛpa bhŒṣŒ, dvija gura kopa kahahu ko rŒkhŒ. rŒkhai gura jau ¡ kopa bidhŒtŒ, gura bir odha nahi ò kou jaga trŒtŒ.3. jau¡ na calaba hama kahe tumhŒre ¡ , hou nŒsa nahi ò soca hamŒre ¡. ekahiò ḍara ḍarapata mana morŒ, prabhu mahideva śrŒpa ati ghorŒ.4.

दô0—गUô¤गU बिपý बस कवन बिˇि कगUगयU कहरपा करि सô'U। ियगU ि`ि दीनदयाल नि` गिUिŒ न दे„'¡U कô'U॥ 166॥

hohi ò bipra basa kavana bidhi kahahu kṛpŒ kari sou, tumha taji dīnadayŒla nija hitµu na dekhau ¡ kou.166.

चौ0—सयनय नहप बिबिˇ `िन `» मागUीउ । कC्UसाŠय पयनि गUô¤गU कि नागUीउ॥ ुगU§ ०क र ुिि सय»म 'Uपार्§ । िगUा¡ परंUिय ०क क˘िUनार्§॥ 1॥ मम ुाˇीन `य»यिि नहप सôर्§ । मôर `ाब िव न»र न गUôर्§॥ ुा`य ल»ेउ ुLर `ब िेउ भय“¡र । कागŒU केर »हगU »ýाम न »य“¡र॥ 2॥ `ौं न `ा'¡U िव गUô§ ुका`Œ । बना ुा§ ुसमं`स ुा`Œ॥ सयनि मगUीस बôले'U महदय बानी । नाथ नि»म ुसि नीिि ब„ानी॥ 3॥ ब˙‚ेU सनेगU लघाय‹गU पर करगUीउ । »िरि नि` सिरनि सदा िहन ˇरगUीउ॥ `लˇि ु»ाˇ मौलि बगU ¨ेरनŒ । संिि ˇरनि ˇरि सिर रेUनŒ॥ 4॥

sunu nṛpa bibidha jatana jaga mŒhī ¡, kaṣ¢asŒdhya puni hohi ò ki nŒhī ¡. ahai eka ati sugama upŒī, tahŒ ¡ parantu eka ka¢hinŒī.1. mama Œdhīna juguti nṛpa soī, mora jŒba tava nagara na hoī. Œju lage¡ aru jaba te¡ bhayaµu¡, kŒhµu ke gṛha grŒma na gayaµu ¡ .2. jau¡ na jŒu¡ tava hoi akŒjµu, banŒ Œi asamañjasa Œjµu. suni mahīsa boleu mṛdu bŒnī, nŒtha nigama asi nīti bakhŒnī.3. baRe saneha laghunha para karahī¡, giri nija sirani sadŒ tṛna dharahī ¡. jaladhi agŒdha mauli baha phenµu, santata dharani dharata sira renµu.4.

दô0—ुस कगिU »गेU नरेUस पद Sवामी गUôगयU कहरपाल। मôगिU ला»ि दय„ सगिUु पýभय स”ान दीनदयाल॥ 167॥

asa kahi gahe naresa pada svŒmī hohu kṛpŒla, mohi lŒgi dukha sahia prabhu sajjana dīnadayŒla.167.

चौ0—`ानि नहपगि Uुापन ुाˇीना। बôला िापस कपंU पýबीना॥ सˆय कगU'¡U भŒपिि सयनय िôगUी । `» नागिUन दयर्लभ कछयU मôगUी॥ 1॥ ुवसि का` माउ करिगU'¡U िôरा । मन िन बचन भ»ि िाउ मôरा॥ `ô» `य»यिि िप मं˜ा पýभा“र । ¨रल§ िब¤गU `ब करिु दयरा“र॥ 2॥ `ौउ नरेUस माउ करौउ रसôर्§ । ियगU पLरसगयU मôगिU `ान न कôर्§॥ ु‹न सô `ô§ `ô§ भô`न करर्§ । सô§ सô§ िव ुायसय ुनयसरर्§॥ 3॥ पयनि िि‹गU केर »हगU `ेव¡§ `ô“र । िव बस गUô§ भŒप सयनय सô“र॥ `ा§ 'Uपाय रचगयU नहप ०गŒU । संबि भरि संकलप करेUगŒU॥ 4॥

jŒni nṛpahi Œpana ŒdhīnŒ, bolŒ tŒpasa kapa¢a prabīnŒ. satya kahau¡ bhµupati sunu tohī, jaga nŒhina durlabha kachu mohī.1. avasi kŒja mai ò karihau ¡ torŒ, mana tana bacana bhagata tai ò morŒ. joga juguti tapa mantra prabhŒµu, phalai tabahi ò jaba karia durŒµu.2. jau¡ naresa mai ò karau ¡ rasoī, tumha parusahu mohi jŒna na koī. anna so joi joi bhojana karaī, soi soi tava Œyasu anusaraī.3. puni tinha ke gṛha jeva ¡ i joµu, tava basa hoi bhµupa sunu soµu. jŒi upŒya racahu nṛpa ehµu, sambata bhari saṅkalapa karehµu.4.

दô0—निि नŒिन mि` सगUस सि बरेUगयU सगिUि परिवार। माउ ियगUरेU संकलप ल»ि दिन¤गU करबि `ेवनार॥ 168॥

nita nµutana dvija sahasa sata barehu sahita parivŒra , maiò tumhare saṅkalapa lagi dinahi ò karabi jevanŒra.168.

चौ0—०गिU बिˇि भŒप कC्U ुिि थôरेउU । गUô§गU¤गU सकल बिपý बस िôरेउU॥ करिगU¤गU बिपý गUôम म„ सेवा । िे¤गU पýसं» सग`े¤गU बस देवा॥ 1॥ ुौर ०क िôगिU कगU'¡U ल„ा“र । माउ ०¤गU बेा न ुा'Uब का“र॥ ियगUरेU 'UपरôगिUि कगय¡U राया । गUरि ुानब माउ करि नि` माया॥ 2॥ िपबल िेगिU करि ुापय स माना । र„िगU'¡U §गUा¡ बरा परवाना॥ माउ ˇरि िासय बेाय सयनय रा`ा । सब बिˇि िôर स¡वारब का`ा॥ 3॥ »ा निसि बगयUि सयन ुब की`े । मôगिU िôगिU भŒप भेउंU दिन िी`े॥ माउ िपबल िôगिU ियर» समेिा । पगयU¡चागU'¡U सôविगिU निकेरिा॥ 4॥

ehi bidhi bhµupa kaṣ¢a ati thore¡, hoihahi ò sakala bipra basa tore ¡. karihahiò bipra homa makha sevŒ, tehiò prasaṅga sahajehi ò basa devŒ.1. aura eka tohi kahau¡ lakhŒµu, mai ò ehi ò beṣa na Œuba kŒµu. tumhare uparohita kahu ¡ rŒyŒ, hari Œnaba mai ò kari nija mŒyŒ.2. tapabala tehi kari Œpu samŒnŒ, rakhihau¡ ihŒ¡ baraṣa paravŒnŒ. maiò dhari tŒsu beṣu sunu rŒjŒ, saba bidhi tora sa ¡vŒraba kŒjŒ.3. gai nisi bahuta sayana aba kīje, mohi tohi bhµupa bhe ¡¢a dina tīje. maiò tapabala tohi turaga sametŒ, pahu¡caihau¡ sovatahi niketŒ.4.

दô0—माउ ुा'Uब सô§ बेाय ˇरि पगिUचानेगयU िब मôगिU। `ब ०कांि बôला§ सब कथा सयनावौउ िôगिU॥ 169॥

maiò Œuba soi beṣu dhari pahicŒnehu taba mohi, jaba ekŒnta bolŒi saba kathŒ sunŒvau ¡ tohi.169.

चौ0—सयन की‹गU नहप ुायसय मानी ।ुासन `ा§ बा˘U छल‚यानी॥ Ÿामिि भŒप नि…ýा ुिि ुार्§ । सô किमि सôव सôच ुˇिकार्§॥ 1॥ कालकेरिय निसिचर िग¡Uुावा । `े¤गU सŒकर गUô§ नहपगिU भयलावा॥ परम मि˜ा िापस नहप केररा । `ान§ सô ुिि कपंU घानेरा॥ 2॥ िेगिU केर सि सयि ुLर दस भार्§ । „ल ुिि ु`य देव दय„दार्§॥ पýथम¤गU भŒप समर U सब मारेU । बिपý संि सयर दे„ि दय„ारे॥ 3॥ िे¤गU „ल पाछिल बयLर स¡भारा । िापस नहप मिलि मं˜ा बिचारा॥ `े¤गU रिपय छय सô§ रचे‹िगU 'Uपा“र । भावी बस न `ान कछयU रा“र॥ 4॥

sayana kīnha nṛpa Œyasu mŒnī, Œsana jŒi bai¢ha chalagyŒnī. śramita bhµupa nidrŒ ati Œī, so kimi sova soca adhikŒī.1. kŒlaketu nisicara taha¡ ŒvŒ, jehi ò sµukara hoi nṛpahi bhulŒvŒ. parama mitra tŒpasa nṛpa kerŒ, jŒnai so ati kapa¢a ghanerŒ.2. tehi ke sata suta aru dasa bhŒī, khala ati ajaya deva dukhadŒī. prathamahiò bhµupa samara saba mŒre, bipra santa sura dekhi dukhŒre.3. tehiò khala pŒchila bayaru sa¡ bhŒrŒ, tŒpasa nṛpa mili mantra bicŒrŒ. jehiò ripu chaya soi racenhi upŒµu, bhŒvī basa na jŒna kachu rŒµu.4.

दô0—रिपय िे`सी ुकेरल ुपि लघाय करि »निु न िागयU। ु`गय¡U देि दय„ रबि ससिगिU सिर ुवसेािि रागयU॥ 170॥

ripu tejasī akela api laghu kari gania na tŒhu, ajahu¡ deta dukha rabi sasihi sira avaseṣita rŒhu.170.

ू Œी.

tŒpasa nṛpa nija sakhahi nihŒrī, haraṣi mileu u¢hi bhayau sukhŒrī. mitrahi kahi saba kathŒ sunŒī, jŒtudhŒna bolŒ sukha pŒī.1. aba sŒdheu ¡ ripu sunahu naresŒ, jau¡ tumha kīnha mora upadesŒ. parihari soca rahahu tumha soī, binu auṣadha biŒdhi bidhi khoī.2. kula sameta ripu mµula bahŒī, cauthe¡ divasa milaba mai tŒpasa nṛpahi bahuta paritoṣī, calŒ mahŒkapa¢ī atiroṣī.3. bhŒnupratŒpahi bŒji sametŒ, pahu¡cŒesi chana mŒjha niketŒ. nṛpahi nŒri pahiò sayana karŒī, hayagṛha¡ bŒ ¡dhesi bŒji banŒī.4.

दô0—रा`ा केर 'UपरôगिUिगिU गUरि ला »य'U बगUôरि। ला रा„ेसि »िरि „ôगU मगय¡U माया¡ करि मिि भôरि॥ 171॥

rŒjŒ ke uparohitahi hari lai gayau bahori, lai rŒkhesi giri khoha mahu ¡ mŒyŒ¡ kari mati bhori.171.

चौ0—ुापय बिरचि 'UपरोगिUि रूरपा । परेU'U `ा§ िेगिU से` ुनŒपा॥ `ा»े'U नहप ुनभ०¡ बिगUाना । दे„ि भवन ुिि ुचर`य माना॥ 1॥ मयनि मगिUमा मन मगय¡U ुनयमानी । 'U˘ेU'U »व¡¤गU `े¤गU `ान न रानी॥ कानन »य'U बा`ि चÉि‚U िेगUीउ । पयर नर नारि न `ाने'U केरगUीउ॥ 2॥ »०¡ `ाम `य» भŒपिि ुावा । घार घार 'Uˆसव बा` बˇावा॥ 'UपरôगिUिगिU दे„ `ब रा`ा । चकिि बिलôक सयमिरि सô§ का`ा॥ 3॥ `य» सम नहपगिU »० दिन िीनी । कपंUी मयनि पद रगU मिि लीनी॥ समय `ानि 'UपरôगिUि ुावा । नहपगिU मिे सब कगिU समयÛावा॥ 4॥

Œpu biraci uparohita rµupŒ, pareu jŒi tehi seja anµupŒ. jŒgeu nṛpa anabhae¡ bihŒnŒ, dekhi bhavana ati acaraju mŒnŒ.1. muni mahimŒ mana mahu ¡ anumŒnī, u¢heu gava ¡hiò jehi ò jŒna na rŒnī. kŒnana gayau bŒji caRhi tehī ¡, pura nara nŒri na jŒneu kehī ¡.2. gae¡ jŒma juga bhµupati ŒvŒ, ghara ghara utsava bŒja badhŒvŒ. uparohitahi dekha jaba rŒjŒ, cakita biloka sumiri soi kŒjŒ.3. juga sama nṛpahi gae dina tīnī, kapa¢ī muni pada raha mati līnī. samaya jŒni uparohita ŒvŒ, nṛpahi mate saba kahi samujhŒvŒ.4.

दô0—नहप गUरो'U पगिUचानि »यLर भýम बस रगUा न चेि। बरेU ियरि सि सगUस बर बिपý कयरंयंUब समेि॥ 172॥

nṛpa haraṣeu pahicŒni guru bhrama basa rahŒ na ceta, bare turata sata sahasa bara bipra ku¢umba sameta.172.

चौ0—'UपरôगिUि `ेवनार बनार्§ । छरस चारि बिˇि `सि Ÿायिि »ार्§॥ मायामय िेगिंU की‹िगU रसôर्§ । ¤ब`न बगयU »नि सक§ न कôर्§॥ 1॥ बिबिˇ मह»‹गU कर ुामिा रा¡ˇा । िेगिU मगय¡U बिपý मा¡सय „ल सा¡ˇा॥ भô`न कगय¡U सब बिपý बôला० । पद प„ारि सादर बा˘Uा०॥ 2॥ पLरसन `ब¤गU ला» मगिUपाला । भा ुकासबानी िेगिU काला॥ बिपýबहंद 'U˘िU 'U˘िU »हगU `ागŒU । गाU ब˙ि‚U गUानि ु‹न `नि „ागŒU॥ 3॥ भय'U रसô§Z भŒसयर मा¡सŒ । सब mि` 'U˘ेU मानि बिSवासŒ॥ भŒप बिकल मिि मôग¡U भयलानी । भावी बस न ुाव मय„ बानी॥ 4॥

uparohita jevanŒra banŒī, charasa cŒri bidhi jasi śruti gŒī. mŒyŒmaya tehiò kīnhi rasoī, biñjana bahu gani sakai na koī.1. bibidha mṛganha kara Œmiṣa rŒ ¡ dhŒ , tehi mahu¡ bipra mŒ¡su khala sŒ ¡dhŒ. bhojana kahu¡ saba bipra bolŒe, pada pakhŒri sŒdara bai¢hŒe.2. parusana jabahiò lŒga mahipŒlŒ, bhai akŒsabŒnī tehi kŒlŒ. biprabṛnda u¢hi u¢hi gṛha jŒhµu, hai baRi hŒni anna jani khŒhµu.3. bhayau rasoī¡ bhµusura mŒ ¡ sµu, saba dvija u¢he mŒni bisvŒsµu. bhµupa bikala mati moha¡ bhulŒnī, bhŒvī basa na Œva mukha bŒnī.4.

दô0—बôले बिपý सकôप िब न¤गU कछयU की‹गU बिचार। `ा§ निसाचर गUôगयU नहप मŒÉ‚U सगिUि परिवार॥ 173॥

bole bipra sakopa taba nahi ò kachu kīnha bicŒra, jŒi nisŒcara hohu nṛpa mµuRha sahita parivŒra.173.

चौ0—छ˜ाबंˇय िां बिपý बôलार्§ । घाला लि० सगिUि समयदार्§॥ संबि मŠय नास िव गUô“र । `लदािा न रगिUगिU कयरल कô“र॥ नहप सयनि Ÿाप बिकल ुिि ˜ासा। भा बगUôरि बर »िरा ुकासा॥ 2॥ बिपýगयU Ÿाप बिचारि न दी‹गUा । न¤गU ुपराˇ भŒप कछयU की‹गUा॥ चकिि बिपý सब सयनि नभबानी । भŒप »य'U `ग¡U भô`न „ानी॥ 3॥ िग¡U न ुसन न¤गU बिपý सयुारा । ¨िररेU'U रा'U मन सôच ुपारा॥ सब पýसं» मगिUसयर‹गU सयनार्§ । ˜ासिि परेU'U ुवनीउ ुकयरलार्§॥ 4॥

chatrabandhu tai ò bipra bolŒī, ghŒlai lie sahita samudŒī. sambata madhya nŒsa tava hoµu, jaladŒtŒ na rahihi kula koµu. nṛpa suni śrŒpa bikala ati trŒsŒ, bhai bahori bara girŒ akŒsŒ.2. biprahu śrŒpa bicŒri na dīnhŒ, nahi ò aparŒdha bhµupa kachu kīnhŒ. cakita bipra saba suni nabhabŒnī, bhµupa gayau jaha ¡ bhojana khŒnī.3. taha¡ na asana nahi ò bipra suŒrŒ, phireu rŒu mana soca apŒrŒ. saba prasaṅga mahisuranha sunŒī, trasita pareu avanī ¡ akulŒī.4.

दô0—भŒपिि भावी मिंU§ न¤गU `दपि न दŒाUन िôर। कि०¡ ु‹यथा गUô§ न¤गU बिपýŸाप ुिि घाôर॥ 174॥

bhµupati bhŒvī mi¢ai nahi ò jadapi na dµuṣana tora, kie¡ anyathŒ hoi nahi ò bipraśrŒpa ati ghora.174.

चौ0—ुस कगिU सब मगिUदेव सिˇा० । समाचार पयरलô»‹गU पा०॥ सôच¤गU दŒान दावगिU देगUीउ । बिरचि गंUस का» किय `ेगUीउ्॥ 1॥ 'UपरôगिUिगिU भवन पगय¡Uचार्§ । ुसयर िापसगिU „बरि `नार्§॥ िे¤गU „ल `ग¡U िग¡U प˜ा प˘Uा० । स`ि स`ि सेन भŒप सब ˇा०॥ 2॥ घोरेU‹िगU न»र निसान ब`ार्§ । बिबिˇ भा¡िि निि गUô§ लरार्§॥ `ŒÛो सकल सयभंU करि करनी । बंˇय समेि परेU'U नहप ˇरनी॥ 3॥ सˆयकेरिय कयरल कô'U नगिंU बा¡चा । बिपýŸाप किमि गUô§ ुसा¡चा॥ रिपय `ििि सब नहप न»र बसार्§ । नि` पयर »वने `य `सय पार्§॥ 4॥

asa kahi saba mahideva sidhŒe, samŒcŒra puraloganha pŒe. socahiò dµuṣana daivahi dehī ¡, biracata haṁsa kŒga kiya jehī ¡.1. uparohitahi bhavana pahu ¡ cŒī, asura tŒpasahi khabari janŒī. tehiò khala jaha¡ taha¡ patra pa¢hŒe, saji saji sena bhµupa saba dhŒe.2. gherenhi nagara nisŒna bajŒī, bibidha bhŒ ¡ti nita hoi larŒī. jµujhe sakala subha¢a kari karanī, bandhu sameta pareu nṛpa dharanī.3. satyaketu kula kou nahiò bŒ¡cŒ, bipraśrŒpa kimi hoi asŒ ¡cŒ. ripu jiti saba nṛpa nagara basŒī, nija pura gavane jaya jasu pŒī.4.

दô0—भरmा` सयनय `ागिU `ब गUô§ बिˇािा बाम। ˇŒरि मेLरसम `नक `म िागिU Žयालसम दाम॥ 175॥

bharadvŒja sunu jŒhi jaba hoi bidhŒtŒ bŒma, dhµuri merusama janaka jama tŒhi byŒlasama dŒma.175.

चौ0—काल पा§ मयनि सयनय सô§ रा`ा । भय'U निसाचर सगिUि समा`ा॥ दस सिर िागि U बीस भय`दं˙Uा । रावन नाम बीर बरिबं˙Uा॥ 1॥ भŒप ुनय` ुरिमर्दन नामा । भय'U सô कयंरभकरन बलˇामा॥ सचिव `ô रगUा ˇरमLरचि `ासŒ । भय'U बिमा˜ा बंˇय लघाय िासŒ॥ 2॥ नाम बिभीान `ेगिU `» `ाना। बिcनयभ»ि बि‚यान निˇाना॥ रगेU `े सयि सेवक नहप केररेU । भ० निसाचर घाôर घानेरेU॥ 3॥ कामरूरप „ल `िनस ुनेका । कयरंिUल भयंकर बि»ि बिबेका॥ कहरपा रगिUि ¤गUसक सब पापी । बरनि न `ा¤गU बिSव परििापी॥ 4॥

kŒla pŒi muni sunu soi rŒjŒ, bhayau nisŒcara sahita samŒjŒ. dasa sira tŒhi bīsa bhujadaṁḍŒ, rŒvana nŒma bīra baribaṁḍŒ.1. bhµupa anuja arimardana nŒmŒ, bhayau so kumbhakarana baladhŒmŒ. saciva jo rahŒ dharamaruci jŒsµu, bhayau bimŒtra bandhu laghu tŒsµu.2. nŒma bibhīṣana jehi jaga jŒnŒ, bi ṣnubhagata bigyŒna nidhŒnŒ. rahe je suta sevaka nṛpa kere, bhae nisŒcara ghora ghanere.3. kŒmarµupa khala jinasa anekŒ, ku¢ila bhayaṅkara bigata bibekŒ. kṛpŒ rahita hiṁsaka saba pŒpī, barani na jŒhi ò bisva paritŒpī.4.

दô0—'Uप`े `दपि पयलSˆयकयरल पावन ुमल ुनŒप। िदपि मगUीसयर Ÿाप बस भ० सकल ुघारूरप॥ 176॥

upaje jadapi pulastyakula pŒvana amala anµupa, tadapi mahīsura śrŒpa basa bhae sakala agharµupa.176.

चौ0—की‹गU बिबिˇ िप िीनिगय¡U भार्§ । परम 'U»ý न¤गU बरनि सô `ार्§॥ »य'U निकंU िप दे„ि बिˇािा । मा»गयU बर पýस‹न माउ िािा॥ 1॥ करि बिनिी पद »गिU दससीसा । बôले'U बचन सयनगयU `»दीसा॥ गUम कागŒU केर मर¤गU न मारेउU । बानर मनय` `ािि दय§ बारेउU॥ 2॥ ०वमSिय ियगU ब˙‚U िप की‹गUा । माउ बýrा्ा¡ मिलि िेगिU बर दी‹गUा॥ पयनि पýभय कयंरभकरन प¤गU »य“र । िेगिU बिलôकि मन बिसमय भय“र॥ 3॥ `ौउ ०¤गU „ल निि करब ुगUारूर । गUô§गिU सब 'U`ारि संसारूर॥ सारद पýेरि िासय मिि ¨ेररी । मा»ेसि नीद मास ांU केररी॥ 4॥

kīnha bibidha tapa tīnihu¡ bhŒī, parama ugra nahi ò barani so jŒī. gayau nika¢a tapa dekhi bidhŒtŒ, mŒgahu bara prasanna mai ò tŒtŒ.1. kari binatī pada gahi dasasīsŒ, boleu bacana sun ahu jagadīsŒ. hama kŒhµu ke marahiò na mŒre ¡, bŒnara manuja jŒti dui bŒre ¡.2. evamastu tumha baRa tapa kīnhŒ, mai ò brahmŒ ¡ mili tehi bara dīnhŒ. puni prabhu kumbhakarana pahiò gayaµu, tehi biloki mana bisamaya bhayaµu.3. jau¡ ehi ò khala nita karaba ahŒrµu, hoihi saba ujŒri saṁsŒrµu. sŒrada preri tŒsu mati pherī, mŒgesi nīda mŒsa ṣa¢a kerī.4.

दô0—»० बिभीान पास पयनि कगेU'U पय˜ा बर मा»य। िे¤गU मा»े'U भ»वंि पद कमल ुमल ुनयरा»य॥ 177॥

gae bibhīṣana pŒsa puni kaheu putra bara mŒgu, tehiò mŒgeu bhagavanta pada kamala amala anurŒgu.177.

चौ0—िि‹गUगिU दे§ बर बýrा् सिˇा० । गUरािि िे ुपने »हगU ुा०॥ मय िनय`ा मंदôदरि नामा । परम सयंदरी नारि ललामा॥ 1॥ सô§ मय¡ दी‹िगU रावनगिU ुानी। गUô§गिU `ाियˇानपिि `ानी॥ गUरािि भय'U नारि भलि पार्§ । पयनि दô'U बंˇय बिुागेUसि `ार्§॥ 2॥ »िरि ˜िाकŒरंU ०क ¤सˇय मÛारी । बिˇि निíमि दयर्»म ुिि भारी॥ सô§ मय दानव¡ बगयUरि स¡वारा । कनक रचिि मनिभवन ुपारा॥ 3॥ भô»ाविि `सि ुगिUकयरल बासा । ुमराविि `सि सकýरनिवासा॥ िि‹ग U िें ुˇिक रय ुिि बंका । `» बियाि नाम िेगिU लंका॥ 4॥

tinhahi dei bara brahma sidhŒe, haraṣita te apane gṛha Œe. maya tanujŒ mandodari nŒmŒ, parama sundarī nŒri lalŒmŒ.1. soi maya¡ dīnhi rŒvanahi Œnī, hoihi jŒtudhŒnapati jŒnī. haraṣita bhayau nŒri bhali pŒī, puni dou bandhu biŒhesi jŒī.2. giri trikµu¢a eka sindhu majhŒrī, bidhi nirmita durgama ati bhŒrī. soi maya dŒnava¡ bahuri sa ¡ vŒrŒ, kanaka racita manibhavana apŒrŒ.3. 176 * ŚR’ RMACARITAMNASA* bhogŒvati jasi ahikula bŒsŒ, amarŒvati jasi sakranivŒsŒ. tinha te¡ adhika ramya ati baṅkŒ, jaga bikhyŒta nŒma tehi laṅkŒ.4.

दô0—„ा§Z ¤सˇय »भीर ुिि चारिगय¡U दिसि ¨िररि ुाव। कनक कôंU मनि „चिि दहÉ‚U बरनि न `ा§ बनाव॥ 178 (क)॥ गUरि पýेरिि `े¤गU कलप `ô§ `ाियˇानपिि गUô§। सŒर पýिापी ुियलबल दल समेि बस सô§॥ 178 („)॥

khŒī¡ sindhu gabhīra ati cŒrihu ¡ disi phiri Œva, kanaka ko¢a mani khacita dṛRha barani na jŒi banŒva.178(A). hari prerita jehi ò kalapa joi jŒtudhŒnapati hoi, sµura pratŒpī atulabala dala sameta basa soi.178(B).

चौ0—रगेU िगUा¡ निसिचर भंU भारेU । िे सब सयर‹गU समर संघारेU॥ ुब िग¡U रगU¤गU सकýर केर पýेरेU । र‘छक कôंिU `‘छपिि केररेU॥ 1॥ दसमय„ किगय¡U „बरि ुसि पार्§ । सेन सा`ि »É‚U घोरेUसि `ार्§॥ दे„ि बिकंU भंU ब˙ि‚U कंUकार्§ । `‘छ `ीव ला »० परार्§॥ 2॥ ¨िररि सब न»र दसानन दे„ा । »य'U सôच सय„ भय'U बिसेा॥ सयंदर सगU` ु»म ुनयमानी । की‹िगU िगUा¡ रावन र`ˇानी॥ 3॥ `ेगि U `स `ô» बा¡ंिU »हगU दी‹गेU । सय„ी सकल र`नीचर की‹गेU॥ ०क बार कयरबेर पर ˇावा। पयcपक `ान `ीिि ला ुावा॥ 4॥

rahe tahŒ¡ nisicara bha¢a bhŒre, te saba suranha samara saṅghŒre. aba taha ¡ rahahi ò sakra ke prere, racchaka ko¢i jacchapati kere.1. dasamukha katahu ¡ khabari asi pŒī, sena sŒji gaRha gheresi jŒī. dekhi bika¢a bha¢a baRi ka¢akŒī, jaccha jīva lai gae parŒī.2. phiri saba nagara dasŒnana dekhŒ, gayau soca sukha bhayau biseṣŒ. sundara sahaja agama anumŒnī, kīnhi tahŒ ¡ rŒvana rajadhŒnī.3. jehi jasa joga bŒ ¡ ¢i gṛha dīnhe, sukhī sakala rajanīcara kīnhe. eka bŒra kubera para dhŒvŒ, puṣpaka jŒna jīti lai ŒvŒ.4.

दô0—कौियकगUीउ कारलास पयनि ली‹गेUसि `ा§ 'U˘Uा§। मनगय¡U िौलि नि` बागयUबल चला बगयUि सय„ पा§॥ 179॥

kautukahī¡ kailŒsa puni līnhesi jŒi u¢hŒi, manahu¡ tauli nija bŒhubala calŒ bahuta sukha pŒi.179.

चौ0—सय„ संपिि सयि सेन सगUार्§ । `य पýिाप बल बय्ि ब˙‚Uार्§॥ निि नŒिन सब बाÉ‚Uि `ार्§ । `िमि पýििलाभ लôभ ुˇिकार्§॥ 1॥ ुििबल कयंरभकरन ुस भýािा । `ेगिU कगय¡U न¤गU पýििभंU `» `ािा॥ कर§ पान सôव§ ांU मासा। `ा»ि गUô§ ििगŒ¡U पयर ˜ासा॥ 2॥ `ौउ दिन पýिि ुगUार कर सôर्§ । बिSव बे»ि सब चौपंU गUôर्§॥ समर ˇीर न¤गU `ा§ ब„ाना । िेगिU सम ुमिि बीर बलवाना॥ 3॥ बारिदनाद `े˘U सयि िासŒ । भंU मगय¡U पýथम लीक `» `ासŒ॥ `ेगिU न गUô§ रन सनमय„ कôर्§ । सयरपयर निि¤गU परावन गUôर्§॥ 4॥

sukha sampati suta sena sahŒī, jaya pratŒpa bala buddhi baRŒī. nita nµutana saba bŒRhata jŒī, jimi pratilŒbha lobha adhikŒī.1. atibala kumbhakarana asa bhrŒtŒ, jehi kahu ¡ nahiò pratibha¢a jaga jŒtŒ. karai pŒna sovai ṣa¢a mŒsŒ, jŒgata hoi tihµu ¡ pura trŒsŒ.2. jau¡ dina prati ahŒra kara soī, bisva begi saba caupa¢a hoī. samara dhīra nahi ò jŒi bakhŒnŒ, tehi sama amita bīra balavŒnŒ.3. bŒridanŒda je¢ha suta tŒsµu, bha¢a mahu¡ prathama līka jaga jŒsµu. jehi na hoi rana sanamukha koī, surapura nitahi ò parŒvana hoī.4.

दô0—कयरमय„ ुकंरपन कयरलिसरद ˇŒमकेरिय ुििकाय। ०क ०क `» `ीिि सक ०ेसे सयभंU निकाय॥ 180॥

kumukha akampana kulisarada dhµumaketu atikŒya, eka eka jaga jīti saka aise subha¢a nikŒya.180.

चौ0—कामरूरप `ान¤गU सब माया । सपनेगय¡U `ि‹गU केउर ˇरम न दाया॥ दसमय„ बा˘U सभा¡ ०क बारा । दे„ि ुमिि ुापन परिवारा॥ 1॥ सयि समŒगU `न परि`न नािी । »ना कô पार निसाचर `ािी॥ सेन बिलôकि सगU` ुभिमानी। बôला बचन कýरôˇ मद सानी॥ 2॥ सयनगयU सकल र`नीचर `Œथा । गUमरेU बारी बिबयˇ बरूरथा॥ िे सनमय„ न¤गU कर¤गU लरार्§ । दे„ि सबल रिपय `ा¤गU परार्§॥ 3॥ िे‹गU कर मरन ०क बिˇि गUôर्§ । कगU'¡U बयÛा§ सयनगयU ुब सôर्§॥ mि`भô`न म„ गUôम सराˇा । सब कार `ा§ करगयU ियगU बाˇा॥ 4॥

kŒmarµupa jŒnahiò saba mŒyŒ, sapanehu¡ jinha ke¡ dharama na dŒyŒ. dasamukha bai¢ha sabhŒ¡ eka bŒrŒ, dekhi amita Œpana parivŒrŒ.1. suta samµuha jana parijana nŒtī, ganai ko pŒra nisŒcara jŒtī. sena biloki sahaja abhimŒnī, bolŒ bacana krodha mada sŒnī.2. sunahu sakala rajanīcara jµuthŒ, hamare bairī bibudha barµuthŒ. te sanamukha nahi ò karahi ò larŒī, dekhi sabala ripu jŒhi ò parŒī.3. tenha kara marana eka bidhi hoī, kahau ¡ bujhŒi sunahu aba soī. dvijabhojana makha homa sarŒdhŒ, saba kai jŒi karahu tumha bŒdhŒ.4.

दô0—छयUˇा छीन बलगUीन सयर सगU`े¤गU मिलिगU¤गU ुा§। िब मारिगU'¡U कि छा˙ि‚UगU'¡U भली भा¡िि ुपना§॥ 181॥

chudhŒ chīna balahīna sura sahajehi ò milihahi ò Œi, taba mŒrihau ¡ ki chŒRihau ¡ bhalī bhŒ ¡ti apanŒi.181.

चौ0—मेघानाद कगय¡U पयनि ग¡Uकरावा । दी‹गUी सि„ बलय बयLर बÉ‚Uावा॥् `े सयर समर ˇीर बलवाना । `ि‹गU केउर लरिबे कर ुभिमाना॥ 1॥ िि‹गUगिU `ीिि रन ुानेसय बा¡ˇी । 'U˘िU सयि पििय ुनयसासन का¡ˇी॥ ०गिU बिˇि सबगUी ु‚या दी‹गUी । ुापयनय चले'U »दा कर ली‹गUी॥ 2॥ चलि दसानन ˙Uôलिि ुवनी । »र्`ि »र्भ dव¤गU सयर रवनी॥ रावन ुावि सयने'U सकôगUा । देव‹गU िकेर मेLर »िरि „ôगUा॥ 3॥ दि»पाल‹गU केर लôक र सयगUा० । सŒने सकल दसानन पा०॥ पयनि पयनि ¤सघानाद करि भारी । दे§ देवि‹गU »ारि पचारी॥ 4॥ रन मद मžा ¨िरर§ `» ˇावा। पýििभंU „ô`ि किगय¡U न पावा॥ रबि ससि पवन बLरन ˇनˇारी । ु»िनि काल `म सब ुˇिकारी॥ 5॥ ¤कनर सि् मनय` सयर ना»ा । गU˘िU सबगUी केर पंथ¤गU ला»ा॥ बýrा्सहCि्U `ग¡U ल»ि िनयˇारी । दसमय„ बसबिर्ी नर नारी॥ 6॥ ुायसय करगिंU सकल भयभीिा । नव¤गU ुा§ निि चरन बिनीिा॥ 7॥

meghanŒda kahu¡ puni ha ¡ karŒvŒ, dīnhī sikha balu bayaru baRhŒvŒ. je sura samara dhīra balavŒnŒ, jinha ke ¡ laribe kara abhimŒnŒ.1. tinhahi jīti rana Œnesu bŒ ¡ dhī, u¢hi suta pitu anusŒsana kŒ ¡ dhī. ehi bidhi sabahī agyŒ dīnhī, Œpunu caleu gadŒ kara līnhī.2. calata dasŒnana ḍolati avanī, garjata garbha sravahi ò sura ravanī. rŒvana Œvata suneu sakohŒ, devanha take meru giri khohŒ.3. digapŒlanha ke loka suhŒe, sµune sakala dasŒnana pŒe. puni puni siṅghanŒda kari bhŒrī, dei devatanha gŒri pacŒrī.4. rana mada matta phirai jaga dhŒvŒ, pratibha¢a khojata katahu ¡ na pŒvŒ. rabi sasi pavana baruna dhanadhŒrī, agini kŒla jama saba adhikŒrī.5. kiṁnara siddha manuja sura nŒgŒ, ha¢hi sabahī ke panthahi ò lŒgŒ. brahmasṛṣ¢i jaha ¡ lagi tanudhŒrī, dasamukha basabartī nara nŒrī.6. Œyasu karahi ò sakala bhayabhītŒ, navahiò Œi nita carana binītŒ.7.

दô0—भय`बल बिSव बSय करि रा„ेसि कô'U न सयिं˜ा। मं˙Uलीक मनि रावन रा` कर§ नि` मं˜ा॥ 182 (क)॥ देव `‘छ »ंˇर्ब नर ¤कनर ना» कयरमारि। `ीिि बरीउ नि` बागयUबल बगयU संयदर बर नारि॥ 182 („)॥

bhujabala bisva basya kari rŒkhesi kou na sutantra, maṁḍalīka mani rŒvana rŒja karai nija mantra.182(A). deva jaccha gandharba nara kiṁnara nŒga kumŒri, jīti barī ¡ nija bŒhubala bahu sundara bara nŒri.182(B).

चौ0—§ं…ý`ीि सन `ô कछयU कगेU“र । सô सब `नय पगिUले¤गU करि रगेU“र॥ पýथम¤गU `ि‹गU कगय¡U ुायसय दी‹गUा । िि‹गU कर चरिि सयनगयU `ô की‹गUा॥ 1॥ दे„ि भीमरूरप सब पापी । निसिचर निकर देव परििापी॥ कर¤गU 'Uप…ýव ुसयर निकाया । नाना रूरप ˇर¤गU करि माया॥ 2॥ `ेगिU बिˇि गUô§ ˇर्म निमर्Œला । सô सब कर¤गU बेद पýििकŒरला॥ `े¤गU `े¤गU देस ˇेनय mि` पाव¤गU । न»र »ा'¡U पयर ुा»ि ल»ाव¤गU॥ 3॥ सयभ ुाचरन किगय¡U न¤गU गUôर्§ । देव बिपý »यLर मान न कôर्§॥ न¤गU गUरिभ»िि `‚य िप ‚याना। सपनेगय¡U सयनिु न बेद पयराना॥ 4॥

indrajīta sana jo kachu kaheµu, so saba janu pahilehi ò kari raheµu. prathamahiò jinha kahu¡ Œyasu dīnhŒ, tinha kara carita sunahu jo kīnhŒ.1. dekhata bhīmarµupa saba pŒpī, nisicara nikara deva paritŒpī. karahiò upadrava asura nikŒyŒ, nŒnŒ rµupa dharahi ò kari mŒyŒ.2. jehi bidhi hoi dharma nirmµulŒ, so saba karahi ò beda pratikµulŒ. jehiò jehi ò desa dhenu dvija pŒvahiò, nagara gŒu ¡ pura Œgi lagŒvahi ò.3. subha Œcarana katahu ¡ nahi ò hoī, deva bipra guru mŒna na koī. nahiò haribhagati jagya tapa gyŒnŒ, sapanehu¡ sunia na beda purŒnŒ.4.

छंU0—`प `ô» बिरा»ा िप म„ भा»ा Ÿावन सयन§ दससीसा। ुापयनय 'U˘िU ˇाव§ रगाU न पाव§ ˇरि सब घाल§ „ीसा॥ ुस भýC्U ुचारा भा संसारा ˇर्म सयनिु न¤गU काना। िेगिU बगयUबिˇि ˜ास§ देस निकास§ `ô कगU बेद पयराना॥

Chaṁ.: japa joga birŒgŒ tapa makha bhŒgŒ śravana sunai dasasīsŒ, Œpunu u¢hi dhŒvai rahai na pŒvai dhari saba ghŒlai khīsŒ. asa bhraṣ¢a acŒrŒ bhŒ saṁsŒrŒ dharma sunia nahi ò kŒnŒ, tehi bahubidhi trŒsai desa nikŒsai jo kaha beda purŒnŒ.

सो0—बरनि न `ा§ ुनीिि घाôर निसाचर `ô कर¤गU। ¤गUसा पर ुिि पýीिि िि‹गU केर पापगिU कवनि मििि॥ 183॥

barani na jŒi anīti ghora nisŒcara jo karahi ò, hiṁsŒ para ati prīti tinha ke pŒpahi kavani miti.183.

चौ0—बाÉ‚ेU „ल बगयU चôर `युारा । `े लंपंU परˇन परदारा॥ मान¤गU मािय पििा न¤गU देवा । साˇय‹गU सन करवाव¤गU सेवा॥ 1॥ `ि‹गU केर यगU ुाचरन भवानी । िे `ानेगयU निसिचर सब पýानी॥ ुििसय दे„ि ˇर्म कार ‚लानी । परम सभीि ˇरा ुकयरलानी॥ 2॥ »िरि सरि ¤सˇय भार न¤गU मôगUी । `स मôगिU »Lरु ०क पर…ýôगUी॥ सकल ˇर्म दे„§ बिपरीिा । कगिU न सक§ रावन भय भीिा॥ 3॥ ˇेनय रूरप ˇरि NUदय¡ बिचारी । »र्§ िगUा¡ `गU¡ सयर मयनि Ûारी॥ नि` संिाप सयना०सि रôर्§ । कागŒU िेउ कछयU का` न गUôर्§॥ 4॥

bŒRhe khala bahu cora juŒrŒ, je lampa¢a paradhana paradŒrŒ. mŒnahiò mŒtu pitŒ nahi ò devŒ, sŒdhunha sana karavŒvahi ò sevŒ.1. 182 * ŚR’ RMACARITAMNASA* jinha ke yaha Œcarana bhavŒnī, te jŒnehu nisicara saba prŒnī. atisaya dekhi dharma kai glŒnī, parama sabhīta dharŒ akulŒnī.2. giri sari sindhu bhŒra nahi ò mohī, jasa mohi garua eka paradrohī. sakala dharma dekhai biparītŒ, kahi na sakai rŒvana bhaya bhītŒ.3. dhenu rµupa dhari hṛdaya ¡ bicŒrī, gaī tahŒ ¡ jaha¡ sura muni jhŒrī. nija santŒpa sunŒesi roī, kŒhµu te ¡ kachu kŒja na hoī.4.

छंU0—सयर मयनि »ंˇर्बा मिलि करि सर्बा »े बिरंUचि केर लôका। स¡» »ôिनयˇारी भŒमि बिचारी परम बिकल भय सôका॥ बýrा्ा¡ सब `ाना मन ुनयमाना मôर कछŒ न बसार्§। `ा करि िाउ दासी सô ुबिनासी गUमरेU'U िôर सगUार्§॥

Chaṁ: sura muni gandharbŒ mili kari sarbŒ ge birañci ke lokŒ, sa¡ga gotanudhŒrī bhµumi bicŒrī parama bikala bhaya sokŒ. brahmŒ¡ saba jŒnŒ mana anumŒnŒ mora kachµu na basŒī, jŒ kari tai ò dŒsī so abinŒsī hamareu tora sahŒī.

सो0—ˇरनि ˇरगिU मन ˇीर कगU बिरंUचि गUरिपद सयमिLर। `ानि `न की पीर पýभय भं`िगिU दाLरन बिपिि॥ 184॥

dharani dharahi mana dhīra kaha birañci haripada sumiru, jŒnata jana kī pīra prabhu bhañjihi dŒruna bipati.184.

चौ0—बा˘ेU सयर सब कर¤गU बिचारा । कग¡U पा§ु पýभय करिु पयकारा॥ पयर बाकयंर˘U `ान कग U कôर्§ । कô'U कगU पयनिˇि बस पýभय सôर्§॥ 1॥ `ाकेर NUदय¡ भ»िि `सि पýीिी । पýभय िग¡U पý»ंU सदा िे¤गU रीिी॥ िे¤गU समा` »िरि`ा माउ रगेU“¡र । ुवसर पा§ बचन ०क कगेU“¡र॥ 2॥ गUरि Žयापक सर्ब˜ा समाना । पýेम िेउ पý»ंU गô¤गU माउ `ाना॥ देस काल दिसि बिदिसिगयU मागUीउ ।कगUगयU सô कगUा¡ `गUा¡ पýभय नागUीउ॥ 3॥ ु» `»मय सब रगिUि बिरा»ी । पýेम िें पýभय पý»ंU§ `िमि ुा»ी॥ मôर बचन सब केर मन माना । साˇय साˇय करि बýrा् ब„ाना॥ 4॥

bai¢he sura saba karahiò bicŒrŒ, kaha ¡ pŒia prabhu karia pukŒrŒ. pura baikuṁ¢ha jŒna kaha koī, kou kaha payanidhi basa prabhu soī.1. jŒke hṛdaya¡ bhagati jasi prītī, prabhu taha ¡ praga¢a sadŒ tehi ò rītī. tehiò samŒja girijŒ mai ò raheµu¡, avasara pŒi bacana eka kaheµu ¡ .2. hari byŒpaka sarbatra samŒnŒ, prema te ¡ praga¢a hohi ò mai ò jŒnŒ. desa kŒla disi bidisihu mŒhī ¡, kahahu so kahŒ ¡ jahŒ¡ prabhu nŒhī¡.3. aga jagamaya saba rahita birŒgī, prema te ¡ prabhu praga¢ai jimi Œgī. more bacana saba ke mana m ŒnŒ, sŒdhu sŒdhu kari brahma bakhŒnŒ.4.

दô0—सयनि बिरंUचि मन गUरा िन पयलकि नयन बगU नीर। ुSियिि करि `ôरि कर सावˇान मििˇीर॥ 185॥

suni birañci mana haraṣa tana pulaki nayana baha nīra, astuti karata jori kara sŒvadhŒna matidhīra.185.

छंU0—`य `य सयरनायक `न सय„दायक पýनिपाल भ»वंिा। »ô mि` गिUिकारी `य ुसयरारी ¤सˇयसयिा पिýय कंरिा॥ पालन सयर ˇरनी ुjयि करनी मरम न `ान§ कôर्§। `ô सगU` कहरपाला दीनदयाला कर'U ुनय»ýगU सôर्§॥ 1॥ `य `य ुबिनासी सब घांU बासी Žयापक परमानंदा। ुबि»ि »ôिीिं चरिि पयनीिं मायारगिUि मयकयंरदा॥ `ेगिU ला»ि बिरा»ी ुिि ुनयरा»ी बि»िमôगU मयनिबहंदा। निसि बासर Šयाव¤गU »यन »न »ाव¤गU `यिि स“िादानंदा॥ 2॥ `े¤गU सहCि्U 'Uपार्§ ˜िाबिˇ बनार्§ सं» सगUाय न दŒ`ा। सô कर'U ुघारी ¤चि गUमारी `ानिु भ»िि न पŒ`ा॥ `ô भव भय भं`न मयनि मन रंU`न »ं`न बिपिि बरूरथा। मन बच कýरम बानी छा˙ि‚U सयानी सरन सकल सयर `Œथा॥ 3॥ सारद Ÿायिि सेा रिाय ुसेा `ा कगय¡U कô'U न¤गU `ाना। `ेगिU दीन पिुारेU बेद पयकारेU …ýव'U सô Ÿाीभ»वाना॥ भव बारिˇि मंदर सब बिˇि सयंदर »यनमंदिर सय„पयं`ा। मयनि सि् सकल सयर परम भयाियर नमि नाथ पद कंर`ा॥ 4॥

184 * ŚR’ RMACARITAMNASA* Chaṁ.: jaya jaya suranŒyaka jana sukhadŒyaka pranatapŒla bhagavantŒ, go dvija hitakŒrī jaya asurŒrī sindhusutŒ priya kantŒ. pŒlana sura dharanī adbhuta karanī marama na jŒnai koī, jo sahaja kṛpŒlŒ dīnadayŒlŒ karau anugraha soī.1. jaya jaya abinŒsī saba gha¢a bŒsī byŒpaka paramŒnandŒ, abigata gotītaṁ carita punītaṁ mŒyŒrahita mukundŒ. jehi lŒgi birŒgī ati anurŒgī bigatamoha munibṛndŒ, nisi bŒsara dhyŒvahi ò guna gana gŒvahiò jayati saccidŒnandŒ.2. jehiò sṛṣ¢i upŒī tribidha banŒī saṅga sahŒya na dµujŒ, so karau aghŒrī cinta hamŒrī jŒnia bhagati na pµujŒ. jo bhava bhaya bhañjana muni mana rañjana gañjana bipati barµuthŒ, mana baca krama bŒnī chŒRi sayŒnī sarana sakala sura jµuthŒ.3. sŒrada śruti seṣŒ riṣaya aseṣŒ jŒ kahu ¡ kou nahi ò jŒnŒ, jehi dīna piŒre beda pukŒre dravau so śrībhagavŒnŒ. bhava bŒridhi mandara saba bidhi sundara gunamandira sukhapuñjŒ , muni siddha sakala sura parama bhayŒtura namata nŒtha pada kañjŒ.4.

दô0—`ानि सभय सयरभŒमि सयनि बचन समेि सनेगU। »»न»िरा »ंभीर भ§ गUरनि सôक संदेगU॥ 186॥

jŒni sabhaya surabhµumi suni bacana sameta saneha, gaganagirŒ gambhīra bhai harani soka sandeha.186.

चौ0—`नि ˙UरपगयU मयनि सि् सयरेUसा । ियगUगिU ला»ि ˇरिगU'¡U नर बेसा॥ ुंस‹गU सगिUि मनय` ुविारा । लेगU'¡U दिनकर बंस 'Uदारा॥ 1॥ कSयप ुदििि मगUािप की‹गUा । िि‹गU कगय¡ माउ पŒरब बर दी‹गUा॥ िे दसरथ कौस¸या रूरपा । कôसलपयरीउ पý»ंU नरभŒपा॥ 2॥ िि‹गU केउर »हगU ुविरिगU'¡U `ार्§ । रघायकयरल ििलक सô चारि'U भार्§॥ नारद बचन सˆय सब करिगU'¡U । परम सQिर समेि ुविरिगU'¡U॥ 3॥ गUरिगU'¡U सकल भŒमि »Lरुार्§ । निर्भय गUôगयU देव समयदार्§॥ »»न बýrा्बानी सयनि काना । ियरि ¨िररेU सयर NUदय `य˙‚Uाना॥ 4॥ िब बýrा्ा¡ ˇरनिगिU समयÛावा । ुभय भर्§ भरôस `िय¡ ुावा॥ 5॥

jani ḍarapahu muni siddha suresŒ, tumhahi lŒgi dharihau ¡ nara besŒ. aṁsanha sahita manuja avatŒrŒ, lehau¡ dinakara baṁsa udŒrŒ.1. kasyapa aditi mahŒtapa kīnhŒ, tinha kahu ¡ maiò pµuraba bara dīnhŒ. te dasaratha kausalyŒ rµupŒ, kosalapurī¡ praga¢a narabhµupŒ.2. tinha ke¡ gṛha avatarihau¡ jŒī, raghukula tilaka so cŒriu bhŒī. nŒrada bacana satya saba karihau¡ , parama sakti sameta avatarihau ¡.3. harihau¡ sakala bhµumi garuŒī, nirbhaya hohu deva sumudŒī. gagana brahmabŒnī suni kŒnŒ, turata phire sura hṛdaya juRŒnŒ.4. taba brahmŒ¡ dharanihi sumujhŒvŒ, abhaya bhaī bharosa jiya ¡ ŒvŒ.5.

दô0—नि` लôकगिU बिरंUचि »े देव‹गU §गU§ सि„ा§। बानर िनय ˇरि ˇरि मगिU गUरि पद सेवगयU `ा§॥ 187॥

nija lokahi birañci ge devanha ihai sikhŒi, bŒnara tanu dhari dhari mahi hari pada sevahu jŒi.187.

चौ0—»० देव सब नि` नि` ˇामा। भŒमि सगिUि मन कगय¡U बिŸामा॥ `ô कछयU ुायसय बýrा्ा¡ दी‹गUा । गUरो देव बिलंब न की‹गUा॥ 1॥ बनचर देगU ˇरी छििि मागUीउ । ुियलिि बल पýिाप िि‹गU पागUीउ॥ »िरि िLर न„ ुाययˇ सब बीरा । गUरि मार» चििव¤गU मििˇीरा॥ 2॥ »िरि कानन `ग¡U िग¡U भरि पŒरी । रगेU नि` नि` ुनीक रचि रूररी॥ यगU सब Lरचिर चरिि माउ भाा । ुब सô सयनगयU `ô बीच¤गU रा„ा॥ 3॥ ुवˇपयरीउ रघायकयरलमनि रा“र । बेद बिदिि िेगिU दसरथ ना“¡र॥ ˇरम ˇयरंUˇर »यननिˇि ‚यानी । NUदय¡ भ»िि मिि सार¡U»पानी॥ 4॥

gae deva saba nija nija dhŒmŒ, bhµumi sahita mana kahu ¡ biśrŒmŒ. jo kachu Œyasu brahmŒ ¡ dīnhŒ, haraṣe deva bilamba na kīnhŒ.1. banacara deha dharī chiti mŒhī ¡, atulita bala pratŒpa tinha pŒhī ¡. giri taru nakha Œyudha saba bīrŒ, hari mŒraga citavahi ò matidhīrŒ.2. giri kŒnana jaha ¡ taha¡ bhari pµurī, rahe nija nija anīka raci rµurī. yaha saba rucira carita mai ò bhŒṣŒ, aba so sunahu jo bīcahi ò rŒkhŒ.3. avadhapurī¡ raghukulamani rŒµu, beda bidita tehi dasaratha nŒµu ¡ . dharama dhurandhara gunanidhi gyŒnī, hṛdaya ¡ bhagati mati sŒra ¡gapŒnī.4.

दô0—कौस¸यादि नारि पिýय सब ुाचरन पयनीि। पिि ुनयकŒरल पýेम दहÉ‚U गUरि पद कमल बिनीि॥ 188॥

kausalyŒdi nŒri priya saba Œcarana punīta, pati anukµula prema dṛRha hari pada kamala binīta.188.

चौ0—०क बार भŒपिि मन मागUीउ । भा »लानि मôरेउU सयि नागUीउ॥ »यर »हगU »य'U ियरि मगिUपाला । चरन ला»ि करि बिनय बिसाला॥ 1॥ नि` दय„ सय„ सब »यरगिU सयनाय'U । कगिU बसिD्U बगयUबिˇि समयÛाय'U॥ ˇरगयU ˇीर गUô§गU¤गU सयि चारी । ˜िाभयवन बिदिि भ»ि भय गUारी॥ 2॥ सहं»ी रिािगिU बसिD्U बôलावा । पय˜ाकाम सयभ `‚य करावा॥ भ»िि सगिUि मयनि ुागयUिि दी‹गेउU । पý»ंेU ु»िनि चरूर कर ली‹गेउU॥ 3॥ `ô बसिD्U कछयU NUदय¡ बिचारा । सकल का`य भा सि् ियगUारा॥ यगU गUबि बा¡ंिU देगयU नहप `ार्§ । `था `ô» `ेगिU भा» बनार्§॥ 4॥

eka bŒra bhµupati mana mŒhī ¡, bhai galŒni more ¡ suta nŒhī ¡. gura gṛha gayau turata mahipŒlŒ, carana lŒgi kari binaya bisŒlŒ.1. nija dukha sukha saba gurahi sunŒyau,kahi basiṣ¢ha bahubidhi samujhŒyau. dharahu dhīra hoihahi ò suta cŒrī, tribhuvana bidita bhagata bhaya hŒrī.2. sṛṅgī riṣihi basiṣ¢ha bolŒvŒ, putrakŒma subha jagya karŒvŒ. bhagati sahita muni Œhuti dīnhe ¡, praga¢e agini carµu kara līnhe ¡.3. jo basiṣ¢ha kachu hṛdaya ¡ bicŒrŒ, sakala kŒju bhŒ siddha tumhŒrŒ. yaha habi bŒ ¡ ¢i dehu nṛpa jŒī, jathŒ joga jehi bhŒga banŒī.4.

दô0—िब ुदहSय भ० पावक सकल सभगिU समयÛा§। परमानंद म»न नहप गUरा न NUदय¡ समा§॥ 189॥

taba adṛsya bhae pŒvaka sakala sabhahi samujhŒi, paramŒnanda magana nṛpa haraṣa na hṛdaya ¡ samŒi.189.

चौ0—िब¤गU राय¡ पिýय नारि बôला§Z । कौस¸यादि िगUा¡ चलि ुा§Z॥ ुर्ˇ भा» कौस¸यगिU दी‹गUा । 'Uभय भा» ुाˇे कर की‹गUा॥ 1॥ कारकेरर्§ कग¡U नहप सô दय“र ।रs्ô सô 'Uभय भा» पयनि भय“र॥ कौस¸या कारकेरर्§ गUाथ ˇरि । दी‹गU सयमि˜ागिU मन पýस‹न करि॥ 2॥ ०गिU बिˇि »र्भसगिUि सब नारी । भ§Z NUदय¡ गUरािि सय„ भारी॥ `ा दिन िेउ गUरि »र्भ¤गU ुा० । सकल लôक सय„ संपिि छा०॥ 3॥ मंदिर मग¡U सब रा`¤गU रानीउ । सôभा सील िे` की „ानीउ॥ सय„ `यि कछयUक काल चलि »य“र । `े¤गU पýभय पý»ंU सô ुवसर भय“र॥ 4॥

tabahiò r Œ y a¡ priya nŒri bolŒī ¡, kausalyŒdi tahŒ ¡ cali Œī ¡. ardha bhŒga kausalyahi dīnhŒ, ubhaya bhŒga Œdhe kara kīnhŒ.1. kaikeī kaha ¡ nṛpa so dayaµu, rahyo so ubhaya bhŒga puni bhayaµu. kausalyŒ kaikeī hŒtha dhari, dīnha sumitrahi mana prasanna kari.2. ehi bidhi garbhasahita saba nŒrī, bhaī ¡ hṛdaya ¡ haraṣita sukha bhŒrī. jŒ dina te ¡ hari garbhahi ò Œe, sakala loka sukha sampati chŒe.3. mandira maha ¡ saba rŒjahiò rŒnī¡, sobhŒ sīla teja kī khŒnī ¡. sukha juta kachuka kŒla cali gayaµu, jehi ò prabhu praga¢a so avasara bhayaµu.4.

दô0—`ô» ल»न »ýगU बार ििथि सकल भ० ुनयकŒरल। चर ुLर ुचर गUर्ा`यि राम `नम सय„मŒल॥ 190॥

joga lagana graha bŒra tithi sakala bhae anukµula, cara aru acara harṣajuta rŒma janama sukhamµula.190.

चौ0—नौमी ििथि मˇय मास पयनीिा । सयकल प‘छ ुभि`िि गUरिपýीिा॥ मŠयदिवस ुिि सीि न घामा। पावन काल लôक बिŸामा॥ 1॥ सीिल मंद सयरभि बगU बा“र । गUरािि सयर संिन मन चा“र॥ बन कयरसयमिि »िरि»न मनिुारा । dव¤गU सकल सरििाøमहिˇारा॥ 2॥ सô ुवसर बिरंUचि `ब `ाना। चले सकल सयर सा`ि बिमाना॥ »»न बिमल संकयरल सयर `Œथा । »ाव¤गU »यन »ंˇर्ब बरूरथा॥ 3॥ बरा¤गU सयमन सयुं`यलि सा`ी । »गU»गिU »»न दयंदयभी बा`ी॥ ुSियिि कर¤गU ना» मयनि देवा । बगयUबिˇि लाव¤गU नि` नि` सेवा॥ 4॥

naumī tithi madhu mŒsa punītŒ, sukala paccha abhijita hariprītŒ. madhyadivasa ati sīta na ghŒmŒ, pŒvana kŒla loka biśrŒmŒ.1. sītala manda surabhi baha bŒµu, haraṣita sura santana mana cŒµu. bana kusumita girigana maniŒrŒ, sravahi ò sakala saritŒ’mṛtadhŒrŒ.2. so avasara birañci jaba jŒnŒ, cale sakala sura sŒji bimŒnŒ. gagana bimala saṅkula sura jµuthŒ, gŒvahi ò guna gandharba barµuthŒ.3. baraṣahiò sumana suañjuli sŒjī, gahagahi gagana dundubhī bŒjī. astuti karahiò nŒga muni devŒ, bahubidhi lŒvahi ò nija nija sevŒ.4.

दô0—सयर समŒगU बिनिी करि पगय¡Uचे नि` नि` ˇाम। `»निवास पýभय पý»ंेU ु„िल लôक बिŸाम॥ 191॥

sura samµuha binatī kari pahu ¡ce nija nija dhŒma, jaganivŒsa prabhu praga¢e akhila loka biśrŒma.191.

छंU0— भ० पý»ंU कहरपाला दीनदयाला कौस¸या गिUिकारी। गUरािि मगUिारी मयनि मन गUारी ुjयि रूरप बिचारी॥ लôचन ुभिरामा िनय घानSयामा नि` ुाययˇ भय` चारी। भŒान बनमाला नयन बिसाला सôभासिंˇय „रारी॥ 1॥ कगU दय§ कर `ôरी ुSियिि िôरी केरगिU बिˇि करौउ ुनंिा। माया »यन ‚यानािीि ुमाना बेद पयरान भनंिा॥ कLरना सय„ सा»र सब »यन ुा»र `ेगिU »ावगिंU Ÿायिि संिा। सô मम गिUि ला»ी `न ुनयरा»ी भय'U पý»ंU Ÿाीकंरिा॥ 2॥ बýrा्ां˙U निकाया निíमि माया रôम रôम पýिि बेद कगाU। मम 'Uर सô बासी यगU 'UपगUासी सयनि ˇीर मिि थिर न रगाU॥ 'Uप`ा `ब ‚याना पýभय मयसयकाना चरिि बगयUि बिˇि की‹गU चगाU। कगिU कथा सयगUार्§ मािय बयÛार्§ `ेगिU पýकार सयि पýेम लगाU॥ 3॥ मािा पयनि बôली सô मिि ˙Uôली ि`गयU िाि यगU रूरपा। की`ा सिसयलीला ुिि पिýयसीला यगU सय„ परम ुनŒपा॥ सयनि बचन सय`ाना रôदन ˘Uाना गUô§ बालक सयरभŒपा। यगU चरिि `े »ाव¤गU गUरिपद पाव¤गU िे न पर¤गU भवकŒरपा॥ 4॥

190 * ŚR’ RMACARITAMNASA* Chaṁ.: bhae praga¢a kṛpŒlŒ dīnadayŒlŒ kausalyŒ hitakŒrī, haraṣita mahatŒrī muni mana hŒrī adbhuta rµupa bicŒrī. locana abhirŒmŒ tanu ghanasyŒmŒ nija Œyudha bhuja cŒrī, bhµuṣana banamŒlŒ nayana bisŒlŒ sobhŒsindhu kharŒrī.1. kaha dui kara jorī astuti torī kehi bidhi karau ¡ anantŒ, mŒyŒ guna gyŒnŒtīta amŒnŒ beda purŒna bhanantŒ. karunŒ sukha sŒgara saba guna Œgara jehi gŒvahiò śruti santŒ, so mama hita lŒgī jana anurŒgī bhayau praga¢a śrīkantŒ.2. brahmŒṁḍa nikŒyŒ nirmita mŒyŒ roma roma prati beda kahai, mama ura so bŒsī yaha upahŒsī sunata dhīra mati thira na rahai. upajŒ jaba gyŒnŒ prabhu musukŒnŒ carita bahuta bidhi kīnha cahai , kahi kathŒ suhŒī mŒtu bujhŒī jehi prakŒra suta prema lahai.3. mŒtŒ puni bolī so mati ḍolī tajahu tŒta yaha rµupŒ, kījai sisulīlŒ ati priyasīlŒ yaha sukha parama anµupŒ. suni bacana sujŒnŒ rodana ¢hŒnŒ hoi bŒlaka surabhµupŒ, yaha carita je gŒvahi ò haripada pŒvahiò te na parahiò bhavakµupŒ.4.

दô0—बिपý ˇेनय सयर संि गिUि ली‹गU मनय` ुविार। नि` §‘छा निíमि िनय माया »यन »ô पार॥ 192॥

bipra dhenu sura santa hita līnha manuja avatŒra, nija icchŒ nirmita tanu mŒyŒ guna go pŒra.192.

चौ0—सयनि सिसय Lरदन परम पिýय बानी । संभýम चलि ुा§Z सब रानी॥ गUरािि `ग¡U िग¡U ˇा§Z दासी । ुान¡द म»न सकल पयरबासी॥ 1॥ दसरथ पय˜ा`‹म सयनि काना । मानगय¡U बýrा्नंद समाना॥ परम पýेम मन पयलक सरीरा । चागUि 'U˘Uन करि मिि ˇीरा॥ 2॥ `ाकर नाम सयनि सयभ गUôर्§ । मôरेउU »हगU ुावा पýभय सôर्§॥ परमानंद पŒरि मन रा`ा । कगUा बôला§ ब`ावगयU बा`ा॥ 3॥ »यर बसिD्U कग¡U »य'U ग¡Uकारा । ुा० mि`न सगिUि नहपmारा॥ ुनयपम बालक दे„े‹िगU `ार्§ । रूरप रासि »यन कगिU न सिरार्§॥ 4॥

suni sisu rudana parama priya bŒnī, sambhrama cali Œī ¡ saba rŒnī. haraṣita jaha ¡ taha¡ dhŒī ¡ dŒsī, Œna ¡da magana sakala purabŒsī.1. dasaratha putrajanma suni kŒnŒ, mŒnahu¡ brahmŒnanda samŒnŒ. parama prema mana pulaka sarīrŒ, cŒhata u¢hana karata mati dhīrŒ.2. jŒkara nŒma sunata subha hoī, more ¡ gṛha ŒvŒ prabhu soī. paramŒnanda pµuri mana rŒjŒ, kahŒ bolŒi bajŒvahu bŒjŒ.3. gura basiṣ¢ha kaha ¡ gayau ha ¡ kŒrŒ, Œe dvijana sahita nṛpadvŒrŒ. anupama bŒlaka dekhenhi jŒī, rµupa rŒsi guna kahi na sirŒī.4.

दô0—नंदीमय„ सराˇ करि `ािकरम सब की‹गU। गUांUक ˇेनय बसन मनि नहप बिपý‹गU कग¡U दी‹गU॥ 193॥

nandīmukha sarŒdha kari jŒtakarama saba kīnha, hŒ¢aka dhenu basana mani nṛpa bipranha kaha ¡ dīnha.193.

चौ0—Šव` पिाक िôरन पयर छावा । कगिU न `ा§ `ेगिU भा¡िि बनावा॥ सयमनबहCि्U ुकास िेउ गUôर्§ । बýrा्ानंद म»न सब लôर्§॥ 1॥ बहंद बहंद मिलि चलीउ लô»ा§Z । सगU` ¤स»ार कि०¡ 'U˘िU ˇा§Z॥ कनक कलस मं»ल भरि थारा । »ावि पा˘U¤गU भŒप दयुारा॥ 2॥ करि ुारिि नेवछावरि करगUीउ । बार बार सिसय चरन‹िगU परगUीउ॥ मा»ˇ सŒि बंदि»न »ायक । पावन »यन »ाव¤गU रघायनायक॥ 3॥ सर्बस दान दी‹गU सब कागŒU । `े¤गU पावा रा„ा न¤गU िागŒU॥ मह»मद चंदन कयंरकयरम कीचा । मची सकल बीथि‹गU बिच बीचा॥ 4॥

dhvaja patŒka torana pura chŒvŒ, kahi na jŒi jehi bhŒ ¡ ti banŒvŒ. sumanabṛṣ¢i akŒsa te ¡ hoī, brahmŒnanda magana saba loī.1. bṛnda bṛnda mili calī ¡ logŒī¡, sahaja siṅgŒra kie ¡ u¢hi dhŒī ¡. kanaka kalasa maṅgala bhari thŒrŒ, gŒvata pai¢hahi ò bhµupa duŒrŒ.2. kari Œrati nevachŒvari karahī¡, bŒra bŒra sisu carananhi parahī ¡. mŒgadha sµuta bandigana gŒyaka, pŒvana guna gŒvahi ò raghunŒyaka.3. sarbasa dŒna dīnha saba kŒhµu, jehiò pŒvŒ rŒkhŒ nahi ò tŒhµu. mṛgamada candana kuṅkuma kīcŒ, macī sakala bīthinha bica bīcŒ.4.

दô0—»हगU »हगU बा` बˇाव सयभ पý»ंेU सयामा कंरद। गUरावंि सब `ग¡U िग¡U न»र नारि नर बहंद॥ 194॥

gṛha gṛha bŒja badhŒva subha praga¢e suṣamŒ kanda, haraṣavanta saba jaha ¡ taha¡ nagara nŒri nara bṛnda.194.

चौ0—कारकयसयिा सयमि˜ा दô“र । सयंदर सयि `नमि भाउ ुô“र॥ वगU सय„ संपिि समय समा`ा। कगिU न सक§ सारद ुगिUरा`ा॥ 1॥ ुवˇपयरी सôगU§ ०गिU भा¡िी । पýभयगिU मिलन ुार्§ `नय रािी॥ दे„ि भानय `नय मन सकयरचानी । िदपि बनी संŠया ुनयमानी॥ 2॥ ु»र ˇŒप बगUय `नय ु¡ˇिुारी । 'U˙‚U§ ुबीर मनगय¡U ुLरनारी॥ मंदिर मनि समŒगU `नय िारा । नहप »हगU कलस सô §ंदय 'Uदारा॥ 3॥ भवन बेदˇयनि ुिि महदय बानी । `नय „» मय„र समय¡ `नय सानी॥ कौियक दे„ि पिं» भयलाना । ०क मास िे§¡ `ाि न `ाना॥ 4॥

kaikayasutŒ sumitrŒ doµu, sundara suta janamata bhai ò oµu. vaha sukha sampati samaya sam ŒjŒ, kahi na sakai sŒrada ahirŒjŒ.1. avadhapurī sohai ehi bhŒ ¡ tī, prabhuhi milana Œī janu rŒtī. dekhi bhŒnu janu mana sakucŒnī, tadapi banī sandhyŒ anumŒnī.2. agara dhµupa bahu janu a ¡dhiŒrī, uRai abīra manahu ¡ arunŒrī. mandira mani samµuha janu tŒrŒ, nṛpa gṛha kalasa so indu udŒrŒ.3. bhavana bedadhuni ati mṛdu bŒnī, janu khaga mukhara samaya¡ janu sŒnī. kautuka dekhi pataṅga bhulŒnŒ, eka mŒsa tei ò jŒta na jŒnŒ.4.

दô0—मास दिवस कर दिवस भा मरम न `ान§ कô§। रथ समेि रबि थाकेर'U निसा कवन बिˇि गUô§॥ 195॥

mŒsa divasa kara divasa bhŒ marama na jŒnai koi, ratha sameta rabi thŒkeu nisŒ kavana bidhi hoi.195.

चौ0—यगU रगUSय कागŒ¡U न¤गU `ाना। दिनमनि चले करि »यन»ाना॥ दे„ि मगUôˆसव सयर मयनि ना»ा । चले भवन बरनि नि` भा»ा॥ 1॥ ुौर'U ०क कगU'¡U नि` चôरी । सयनय »िरि`ा ुिि दहÉ‚U मिि िôरी॥ काकभयसयं˙िU सं» गUम दô“र । मनय`रूरप `ान§ न¤गU कô“र॥ 2॥ परमानंद पýेमसय„ ¨Œरले ।बीथि‹गU ¨िरर¤गU म»न मन भŒले॥ यगU सयभ चरिि `ान पा सôर्§ । कहरपा राम कार `ापर गUôर्§॥ 3॥ िेगिU ुवसर `ô `ेगिU बिˇि ुावा । दी‹गU भŒप `ô `ेगिU मन भावा॥ »` रथ ियर» गेUम »ô गUीरा । दी‹गेU नहप नानाबिˇि चीरा॥ 4॥

194 * ŚR’ RMACARITAMNASA* yaha rahasya kŒhµu ¡ nahiò jŒnŒ, dinamani cale karata gunagŒnŒ. dekhi mahotsava sura muni nŒgŒ, cale bhavana baranata nija bhŒgŒ.1. aurau eka kahau ¡ nija corī, sunu girijŒ ati dṛRha mati torī. kŒkabhusuṁḍi saṅga hama doµu, manujarµupa jŒnai nahi ò koµu.2. paramŒnanda premasukha phµule, bīthinha phirahi ò magana mana bhµule. yaha subha carita jŒna pai soī, kṛpŒ rŒma kai jŒpara hoī.3. tehi avasara jo jehi bidhi ŒvŒ, dīnha bhµupa jo jehi mana bhŒvŒ. gaja ratha turaga hema go hīrŒ, dīnhe nṛpa nŒnŒbidhi cµerŒ.4.

चौ0—कछयUक दिवस बीिे ०गिU भा¡िी । `ाि न `ानिु दिन ुLर रािी॥ नामकरन कर ुवसLर `ानी। भŒप बôलि प˘U० मयनि ‚यानी॥ 1॥ करि पŒ`ा भŒपिि ुस भाा । ˇरिु नाम `ô मयनि »यनि रा„ा॥ `ô ुानंद ¤सˇय सय„रासी । सीकर िेउ ˜ालôक सयपासी॥ सô सय„ ˇाम राम ुस नामा । ु„िल लôक दायक बिŸामा॥ 3॥ बिSव भरन पôान कर `ôर्§ । िाकर नाम भरि ुस गUôर्§॥ `ाकेर सयमिरन िेउ रिपय नासा । नाम स˜ायगUन बेद पýकासा॥ 4॥

kachuka divasa bīte ehi bhŒ ¡ tī, jŒta na jŒnia dina aru rŒtī. nŒmakarana kara avasaru jŒnī, bhµupa boli pa¢hae muni gyŒnī.1. kari pµujŒ bhµupati asa bhŒṣŒ, dharia nŒma jo muni guni rŒkhŒ. inha ke nŒma aneka anµupŒ, mai ò nṛpa kahaba svamati anurµupŒ.2. jo Œnanda sindhu sukharŒsī, sīkara te ¡ trailoka supŒsī. so sukha dhŒma rŒma asa nŒmŒ, akhila loka dŒyaka biśrŒmŒ.3. bisva bharana poṣana kara joī, tŒkara nŒma bharata asa hoī. jŒke sumirana te ¡ ripu nŒsŒ, nŒma satruhana beda prakŒsŒ.4.

दô0—ल‘छन ˇाम राम पिýय सकल `»ि ुाˇार। »यLर बसिcंU िेगिU रा„ा लछिमन नाम 'Uदार॥ 197॥

lacchana dhŒma rŒma priya sakala jagata ŒdhŒra, guru basiṣ¢a tehi rŒkhŒ lachimana nŒma udŒra.197.

चौ0—ˇरेU नाम »यर NUदय¡ बिचारी । बेद िˆव नहप िव सयि चारी॥ मयनि ˇन `न सरबस सिव पýाना । बाल केरलि रस िे¤गU सय„ माना॥ 1॥ बारेUगिU िे नि` गिUि पिि `ानी। लछिमन राम चरन रिि मानी॥ भरि स˜ायगUन दŒन'U भार्§ । पýभय सेवक `सि पýीिि ब˙U‚ार्§॥ 2॥ Sयाम »ौर सयंदर दô'U `ôरी । निर„¤गU छबि `ननीउ िहन िôरी॥ चारि'U सील रूरप »यन ˇामा। िदपि ुˇिक सय„सा»र रामा॥ 3॥ NUदय¡ ुनय»ýगU §ंदय पýकासा । सŒचि किरन मनôगUर गUासा॥ कबगय¡U 'छंU» कबगय¡U बर पलना । मािय दयलार§ कगिU पिýय ललना॥ 4॥

dhare nŒma gura hṛdaya ¡ bicŒrī, beda tatva nṛpa tava suta cŒrī. muni dhana jana sarabasa sivaprŒnŒ, bŒla keli rasa tehi ò sukha mŒnŒ.1. bŒrehi te nija hita pati jŒnī, lachimana rŒma carana rati mŒnī. bharata satruhana dµunau bhŒī, prabhu sevaka jasi prīti baRŒī.2. syŒma gaura sundara dou jorī, nirakhahi ò chabi jananī ¡ tṛna torī. cŒriu sīla rµupa guna dhŒmŒ, tadapi adhika sukhasŒgara rŒmŒ.3. hṛdaya¡ anugraha indu prakŒsŒ, sµucata kirana manohara hŒsŒ. kabahu¡ uchaṅga kabahu ¡ bara palanŒ, mŒtu dulŒrai kahi priya lalanŒ.4.

दô0—Žयापक बýrा् निरंU`न नि»र्यन बि»ि बिनôद। सô ु` पýेम भ»िि बस कौस¸या केउर »ôद॥ 198॥

byŒpaka brahma nirañjana nirguna bigata binoda, so aja prema bhagati basa kausalyŒ ke ¡ goda.198.

चौ0—काम कôंिU छबि Sयाम सरीरा । नील कंर` बारिद »ंभीरा॥ ुLरन चरन पंक` न„ `ôिी। कमल दल‹िगU बा˘ेU `नय मôिी॥ 1॥ रेU„ कयरलिस Šव` ुंकयरस सôगेU । नŒपयर ˇयनि सयनि मयनि मन मôगेU॥ कंिU ¤ककिनी 'Uदर ˜ाय रेU„ा । नाभि »भीर `ान `े¤गU दे„ा॥ 2॥ भय` बिसाल भŒान `यि भŒरी । गिUय¡ गUरि न„ ुिि सôभा रूररी॥ 'Uर मनिगUार पदिक की सôभा । बिपý चरन दे„ि मन लôभा॥ 3॥ कंरबय कंर˘U ुिि चिबयक सयगUार्§ । ुानन ुमिि मदन छबि छार्§॥ दय§ दय§ दसन ुˇर ुLरनारेU । नासा ििलक कô बरना पारेU॥ 4॥ संयदर Ÿावन सयचाLर कपôला । ुिि पिýय मˇयर िôिरेU बôला॥ चिPरन कच कयंरचिि »भयुारेU । बगयU पýकार रचि मािय स¡वारेU॥ 5॥ पीि Ûा»यलिुा िनय पगिUरार्§ । `ानय पानि बिचरनि मôगिU भार्§॥ रूरप सक¤गU नगिंU कगिU Ÿायिि सेा । सô `ान§ सपनेगय¡U `े¤गU दे„ा॥ 6॥

kŒma ko¢i chabi syŒma sarīrŒ, nīla kañja bŒrida gambhīrŒ. aruna carana paṅkaja nakha jotī, kamala dalanhi bai¢he janu motī.1. rekha kulisa dhvaja aṅkusa sohe, nµupura dhuni suni muni mana mohe. ka¢i kiṅkinī udara traya rekhŒ, nŒbhi gabhīra jŒna jehi ò dekhŒ.2. bhuja bisŒla bhµuṣana juta bhµurī, hiya ¡ hari nakha ati sobhŒ rµurī. ura manihŒra padika kī sobhŒ, bipra carana dekhata mana lobhŒ.3. kambu kaṁ¢ha ati cibuka suhŒī, Œnana amita madana chabi chŒī. dui dui dasana adhara arunŒre, nŒsŒ tilaka ko baranai pŒre.4. sundara śravana sucŒru kapolŒ, ati priya madhura totare bolŒ . cikkana kaca kuñcita gabhuŒre, bahu prakŒra raci mŒtu sa ¡vŒre.5. pīta jhaguliŒ tanu pahirŒī, jŒnu pŒni bicarani mohi bhŒī. rµupa sakahi ò nahiò kahi śruti seṣŒ, so jŒnai sapanehu ¡ jehiò dekhŒ.6.

दô0—सय„ संदôगU मôगUपर ‚यान »िरा »ôिीि। दंपिि परम पýेम बस कर सिसयचरिि पयनीि॥ 199॥

sukha sandoha mohapara gyŒna girŒ gotīta, dampati parama prema basa kara sisucarita punīta.199.

दô0—पýेम म»न कौस¸या निसि दिन `ाि न `ान। सयि सनेगU बस मािा बालचरिि कर »ान॥ 200॥

prema magana kausalyŒ nisi dina jŒta na jŒna, suta saneha basa mŒtŒ bŒlacarita kara gŒna.200.

चौ0—०क बार `ननीउ ु‹गUवा० । करि ¤स»ार पलना¡ पौÉ‚Uा०॥ नि` कयरल §C्Uदेव भ»वाना । पŒ`ा गेUिय की‹गU ुFाना॥ 1॥ करि पŒ`ा नाबेl चÉ‚Uावा । ुापय »र्§ `ग¡U पाक बनावा॥ बगयUरि मािय िगUवा¡ चलि ुार्§ । भô`न करि दे„ सयि `ार्§॥ 2॥ »ा `ननी सिसय प¤गU भयभीिा । दे„ा बाल िगUा¡ पयनि सŒिा॥ बगयUरि ुा§ दे„ा सयि सôर्§ । NUदय¡ कंरप मन ˇीर न गUôर्§॥ 3॥ दे„ि राम `ननी ुकयरलानी । पýभय ग¡Uसि दी‹गU मˇयर मयसयकानी॥ 4॥

eka bŒra jananī¡ anhavŒe, kari siṅgŒra palanŒ ¡ pauRhŒe. nija kula iṣ¢adeva bhagavŒnŒ, pµujŒ hetu kīnha asnŒnŒ.1. kari pµujŒ naibedya caRhŒvŒ, Œpu gaī jaha ¡ pŒka banŒvŒ. bahuri mŒtu tahavŒ¡ cali Œī, bhojana karata dekha suta jŒī.2. gai jananī sisu pahi ò bhayabhītŒ, dekhŒ bŒla tahŒ ¡ puni sµutŒ. bahuri Œi dekhŒ suta soī, hṛdaya ¡ kampa mana dhīra na hoī.3. ihŒ¡ uhŒ ¡ dui bŒlaka dekhŒ, matibhrama mora ki Œna biseṣŒ. dekhi rŒma jananī akulŒnī, prabhu ha ¡ si dīnha madhura musukŒnī.4.

दô0—दे„रावा मािगिU नि` ुjयि रूरप ु„ं˙U। रôम रôम पýिि ला»े कôंिU कôंिU बýrां्˙U॥ 201॥

dekharŒvŒ mŒtahi nija adbhuta rµupa akhaṁḍa, roma roma prati lŒge ko¢i ko¢i brahmaṁḍa.201.

चौ0—ु»निि रबि ससि सिव चियरानन । बगयU »िरि सरिि ¤सˇय मगिU कानन॥ काल कर्म »यन ‚यान सयभा“र । सô'U दे„ा `ô सयना न का“र॥ 1॥ दे„ी माया सब बिˇि »ाÉU‚ी । ुिि सभीि `ôरेउU कर ˘UाÉ‚Uी॥ दे„ा `ीव नचाव§ `ागUी। दे„ी भ»िि `ô छôर§ िागUी॥ 2॥ िन पयलकिि मय„ बचन न ुावा । नयन मŒदि चरननि सिLर नावा॥ बिसमयवंि दे„ि मगUिारी । भ० बगयUरि सिसयरूरप „रारी॥ 3॥ ुSियिि करि न `ा§ भय माना । `»ि पििा माउ सयि करि `ाना॥ गUरि `ननी बगUयUबिˇि समयÛार्§ । यगU `नि किगय¡U कगUसि सयनय मार्§॥ 4॥

aganita rabi sasi siva caturŒnana, bahu giri sarita sindhu mahi kŒnana, kŒla karma guna gyŒna subhŒµu, sou dekhŒ jo sunŒ na kŒµu.1. dekhī mŒyŒ saba bidhi gŒRhī, ati sabhīta jore ¡ kara ¢hŒRhī, dekhŒ jīva nacŒvai jŒhī, dekhī bhagati jo chorai tŒhī.2. tana pulakita mukha bacana na ŒvŒ, nayana mµudi caranani siru nŒvŒ. bisamayavanta dekhi mahatŒrī, bhae bahuri sisurµupa kharŒrī.3. astuti kari na jŒi bhaya m ŒnŒ, jagata pitŒ mai ò suta kari jŒnŒ. hari jananī bahubidhi samujhŒī, yaha jani katahu ¡ kahasi sunu mŒī.4. 200 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

दô0—बार बार कौस¸या बिनय कर§ कर `ôरि। ुब `नि कबग¡ŒU Žयापा पýभय मôगिU माया िôरि॥ 202॥

bŒra bŒra kausalyŒ binaya karai kara jori, aba jani kabahµu ¡ byŒpai prabhu mohi mŒyŒ tori.202.

चौ0—बालचरिि गUरि बगयUबिˇि की‹गUा । ुिि ुनंद दास‹गU कग¡U दी‹गUा॥ कछयUक काल बीिेउ सब भार्§ । ब˙‚ेU भ० परि`न सय„दार्§॥ 1॥ चŒ˙‚Uाकरन की‹गU »यLर `ार्§ । बिपý‹गU पयनि दछिना बगयU पार्§॥ परम मनôगUर चरिि ुपारा । करि ¨िररि चारि'U सयकयरमारा॥ 2॥ मन कýरम बचन ु»ôचर `ôर्§ । दसरथ ु`िर बिचर पýभय सôर्§॥ भô`न करि बôल `ब रा`ा । न¤गU ुावि ि`ि बाल समा`ा॥ 3॥ कौस¸या `ब बôलन `ार्§ । ˘यUमयकयर ˘यUमयकयर पýभय चल¤गU परार्§॥ नि»म नेिि सिव ुंि न पावा । िागिU ˇराU `ननी गU˘िU ˇावा॥ 4॥ ˇŒसर ˇŒरि भरेउU िनय ुा० । भŒपिि बिगUसि »ôद बा˘Uा०॥ 5॥

bŒlacarita hari bahubidhi kīnhŒ, ati ananda dŒsanha kaha ¡ dīnhŒ. kachuka kŒla bīte ¡ saba bhŒī, baRe bhae parijana sukhadŒī.1. cµuRŒkarana kīnha guru jŒī, bipranha puni dachinŒ bahu pŒī. parama manohara carita apŒrŒ, karata phirata cŒriu sukumŒrŒ.2. mana krama bacana agocara joī, dasaratha ajira bicara prabhu soī. bhojana karata bola jaba rŒjŒ, nahi ò Œvata taji bŒla samŒjŒ.3. kausalyŒ jaba bolana jŒī, ¢humuku ¢humuku prabhu calahiò parŒī. nigama neti siva anta na pŒvŒ, tŒhi dharai jananī ha¢hi dhŒvŒ.4. dhµusara dhµuri bhare ¡ tanu Œe, bhµupati bihasi goda bai¢hŒe.5.

दô0—भô`न करि चपल चिि §ि 'Uि ुवसLर पा§। भा`ि चले किलकि मय„ दˇि ुôदन लपंUा§॥ 203॥

bhojana karata capala cita ita uta avasaru pŒi, bhŒji cale kilakata mukha dadhi odana lapa¢Œi.203.

चौ0—बालचरिि ुिि सरल सयगUा० । सारद सेा संभय Ÿायिि »ा०॥ `ि‹गU कर मन §‹गU सन न¤गU रािा । िे `न बंचिि कि० बिˇािा॥ 1॥ भ० कयरमार `ब¤ग U सब भýािा । दी‹गU `ने“र »यLर पििय मािा॥ »यर»हग¡U »० पÉ‚Uन रघायरार्§ । ुलप काल बिlा सब ुार्§॥ 2॥ `ाकी सगU` Sवास Ÿायिि चारी । सô गUरि पÉ‚U यगU कौियक भारी॥ बिlा बिनय निपयन »यन सीला । „ेल¤गU „ेल सकल नहपलीला॥ 3॥ करिल बान ˇनया ुिि सôगUा । दे„ि रूरप चराचर मôगUा॥ `ि‹गU बीथि‹गU बिगUर¤गU सब भार्§ । थकिि गUô¤गU सब लô» लय»ार्§॥ 4॥

bŒlacarita ati sarala suhŒe, sŒrada seṣa sambhu śruti gŒe. jinha kara mana inha sana nahi ò rŒtŒ, te jana bañcita kie bidhŒtŒ.1. bhae kumŒra jabahi ò saba bhrŒtŒ, dīnha janeµu guru pitu mŒtŒ. guragṛha¡ gae paRhana raghurŒī, alapa kŒla bidyŒ saba Œī.2. jŒkī sahaja svŒsa śruti cŒrī, so hari paRha yaha kautuka bhŒrī. bidyŒ binaya nipuna guna sīlŒ, khelahi ò khela sakala nṛpalīlŒ.3. karatala bŒna dhanuṣa ati sohŒ, dekhata rµupa carŒcara mohŒ. jinha bīthinha biharahi ò saba bhŒī, thakita hohi ò saba loga lugŒī.4.

दô0—कôसलपयर बासी नर नारि बह् ुLर बाल। पýानगयU िे पिýय ला»ि सब कगय¡U राम कहरपाल॥ 204॥

kosalapura bŒsī nara nŒri bṛddha aru bŒla, prŒnahu te priya lŒgata saba kahu ¡ rŒma kṛpŒla.204.

चौ0—बंˇय स„ा स¡» ले¤गU बôलार्§ । बन मह»या निि „ेल¤गU `ार्§॥ पावन मह» मार¤गU `िय¡ `ानी। दिन पýिि नहपगिU दे„ाव¤गU ुानी॥ 1॥ `े मह» राम बान केर मारेU । िे िनय ि`ि सयरलôक सिˇारेU॥ ुनय` स„ा स¡» भô`न करगUीउ । मािय पििा ु‚या ुनयसरगUीउ॥ 2॥ `ेगिU बिˇि सय„ी गUô¤गU पयर लô»ा। कर¤गU कहरपानिˇि सô§ सं`ô»ा॥ बेद पयरान सयन¤गU मन लार्§ । ुापय कगU¤गU ुनय`‹गU समयÛार्§॥ 3॥ पýािकाल 'U˘ि कार रघायनाथा । मािय पििा »यLर नाव¤गU माथा॥ ुायसय मा»ि कर¤गU पयर का`ा । दे„ि चरिि गUरा§ मन रा`ा॥ 4॥

bandhu sakhŒ sa ¡ga lehi ò bolŒī, bana mṛgayŒ nita khelahi ò jŒī. pŒvana mṛga mŒrahi ò jiya ¡ jŒnī, dina prati nṛpahi dekhŒvahi ò Œnī.1. je mṛga rŒma bŒna ke mŒre, te tanu taji suraloka sidhŒre. anuja sakhŒ sa ¡ga bhojana karahī¡, mŒtu pitŒ agyŒ anusarahī ¡.2. jehi bidhi sukhī hohi ò pura logŒ, karahi ò kṛpŒnidhi soi sañjogŒ. beda purŒna sunahi ò mana lŒī, Œpu kahahi ò anujanha samujhŒī.3. prŒtakŒla u¢hi kai raghunŒthŒ, mŒtu pitŒ guru nŒvahi ò mŒthŒ. Œyasu mŒgi karahi ò pura kŒjŒ, dekhi carita haraṣai mana rŒjŒ.4.

दô0—Žयापक ुकल ुनीगU ु` नि»र्यन नाम न रूरप। भ»ि गेUिय नाना बिˇि करि चरि˜ा ुनŒप॥ 205॥

byŒpaka akala anīha aja nirguna nŒma na rµupa, bhagata hetu nŒnŒ bidhi karata caritra anµupa.205.

चौ0—यगU सब चरिि कगUा माउ »ार्§ । ुा»िलि कथा सयनगयU मन लार्§॥ बिSवामि˜ा मगUामयनि ‚यानी । बस¤गU बिपिन सयभ ुाŸाम `ानी॥ 1॥ `ग¡U `प `‚य `ô» मयनि करगीउ । ुिि मारीच सयबागयUगिU ˙UरगUीउ॥ दे„ि `‚य निसाचर ˇाव¤गU। कर¤गU 'Uप…ýव मयनि दय„ पाव¤गU॥ 2॥ »ाˇििनय मन ¤चिा Žयापी । गUरि बिनय मर¤गU न निसिचर पापी॥ िब मयनिबर मन की‹गU बिचारा । पýभय ुविरेU'U गUरन मगिU भारा॥ 3॥ ०गŒ¡U मिस दे„ौउ पद `ार्§ । करि बिनिी ुानौउ दô'U भार्§॥ ‚यान बिरा» सकल »यन ुयना । सô पýभय माउ दे„ब भरि नयना॥ 4॥

yaha saba carita kahŒ mai ò gŒī, Œgili kathŒ sunahu mana lŒī. bisvŒmitra mahŒmuni gyŒnī, basahi ò bipina subha Œśrama jŒnī.1. jaha¡ japa jagya joga muni karahī¡, ati mŒrīca subŒhuhi ḍarahī ¡. dekhata jagya nisŒcara dhŒvahiò, karahi ò upadrava muni dukha pŒvahi ò.2. gŒdhitanaya mana cintŒ byŒpī, hari binu marahi ò na nisicara pŒpī. taba munibara mana kīnha bicŒrŒ, prabhu avatareu harana mahi bhŒrŒ.3. ehµu¡ misa dekhau ¡ pada jŒī, kari binatī Œnau ¡ dou bhŒī. gyŒna birŒga sakala guna ayanŒ, so prabhu maiò dekhaba bhari nayanŒ.4.

दô0—बगयUबिˇि करि मनôरथ `ाि ला»ि न¤गU बार। करि म `न सर“र `ल »० भŒप दरबार॥ 206॥

bahubidhi karata manoratha jŒta lŒgi nahi ò bŒra, kari majjana saraµu jala gae bhµupa darabŒra.206.

चौ0—मयनि ुा»मन सयना `ब रा`ा । मिलन »य'U ला बिपý समा`ा॥ करि दं˙Uवि मयनिगिU सनमानी । नि` ुासन बा˘UारेU‹िगU ुानी॥ 1॥ चरन प„ारि की‹िगU ुिि पŒ`ा । मô सम ुा`य ˇ‹य न¤गU दŒ`ा॥ बिबिˇ भा¡िि भô`न करवावा । मयनिबर NUदय¡ गUरा ुिि पावा॥ 2॥ पयनि चरननि मेले सयि चारी । राम दे„ि मयनि देगU बिसारी॥ भ० म»न दे„ि मय„ सôभा । `नय चकôर पŒरन ससि लôभा॥ 3॥ िब मन गUराि बचन कगU रा“र । मयनि ुस कहरपा न की‹िगUगयU का“र॥ केरगिU कारन ुा»मन ियगUारा । कगUगयU सô करि न लाव'¡U बारा॥ 4॥ ुसयर समŒगU सिाव¤गU मôगUी ।माउ `ाचन ुाय'¡U नहप िôगUी॥ ुनय` समेि देगयU रघायनाथा । निसिचर बˇ माउ गUôब सनाथा॥ 5॥

204 * ŚR’ RMACARITAMNASA* muni Œgamana sunŒ jaba rŒjŒ, milana gayau lai bipra samŒjŒ. kari daṁḍavata munihi sanamŒnī, nija Œsana bai¢hŒrenhi Œnī.1. carana pakhŒri kīnhi ati pµujŒ, mo sama Œju dhanya nahi ò dµujŒ. bibidha bhŒ ¡ ti bhojana karavŒvŒ, munibara hṛdaya ¡ haraṣa ati pŒvŒ.2. puni caranani mele suta cŒrī, rŒma dekhi muni deha bisŒrī. bhae magana dekhata mukha sobhŒ, janu cakora pµurana sasi lobhŒ.3. taba mana haraṣi bacana kaha rŒµu, muni asa kṛpŒ na kīnhihu kŒµu. kehi kŒrana Œgamana tumhŒrŒ, kahahu so karata na lŒvau ¡ bŒrŒ.4. asura samµuha satŒvahi ò mohī, mai ò jŒcana Œyau ¡ nṛpa tohī. anuja sameta dehu raghunŒthŒ, nisicara badha mai ò hoba sanŒthŒ.5.

दô0—देगयU भŒप मन गUरािि ि`गयU मôगU ु‚यान। ˇर्म सय`स पýभय ियगU कौउ §‹गU कग¡U ुिि क¸यान॥ 207॥

dehu bhµupa mana haraṣita tajahu moha agyŒna, dharma sujasa prabhu tumha kau¡ inha kaha¡ ati kalyŒna.207.

चौ0—सयनि रा`ा ुिि ुपिýय बानी । NUदय कंरप मय„ दयिि कयरमयलानी॥ चौथेउपन पाय'¡U सयि चारी । बिपý बचन न¤गU कगेUगयU बिचारी॥ 1॥ मा»गयU भŒमि ˇेनय ˇन कôसा । सर्बस दे'¡U ुा`य सगUरôसा॥ देगU पýान िेउ पिýय कछयU नागUीउ । सô'U मयनि दे'ं¡ निमिा ०क मागUीउ॥ 2॥ सब सयि पिýय मôगिU पýान कि ना§Z । राम देि न¤गU बन§ »ôसा§Z॥ कग¡U निसिचर ुिि घाôर क˘Uôरा । कग¡U सयंदर सयि परम किसôरा॥ 3॥ सयनि नहप »िरा पýेम रस सानी । NUदय¡ गUरा माना मयनि ‚यानी॥ िब बसिC्U बगयUबिˇि समयÛावा । नहप संदेगU नास कग¡U पावा॥ 4॥ ुिि ुादर दô'U िनय बôला० । NUदय¡ ला§ बगयU भा¡िि सि„ा०॥ मेरेU पýान नाथ सयि दô“र । ियगU मयनि पििा ुान न¤गU कô“र॥ 5॥

suni rŒjŒ ati apriya bŒnī, hṛdaya kampa mukha duti kumulŒnī. cauthe¡pana pŒyau ¡ suta cŒrī, bipra bacana nahi ò kahehu bicŒrī.1. mŒgahu bhµumi dhenu dhana kosŒ, sarbasa deu ¡ Œju saharosŒ. deha prŒna te ¡ priya kachu nŒhī ¡, sou muni deu ¡ nimiṣa eka mŒhī ¡.2. saba suta priya mohi prŒna ki nŒī ¡, rŒma deta nahi ò banai gosŒī ¡. kaha¡ nisicara ati ghora ka¢horŒ, kaha¡ sundara suta parama kisorŒ.3. suni nṛpa girŒ prema rasa sŒnī, hṛdaya ¡ haraṣa mŒnŒ muni gyŒnī. taba basiṣ¢a bahubidhi samujhŒvŒ, nṛpa sandeha nŒsa kaha ¡ pŒvŒ.4. ati Œdara dou tanaya bolŒe, hṛdaya ¡ lŒi bahu bhŒ ¡ ti sikhŒe. mere prŒna nŒtha suta doµu, tumha muni pitŒ Œna nahi ò koµu.5.

दô0—सौउपे भŒप रिािगिU सयि बगयUबिˇि दे§ ुसीस। `ननी भवन »० पýभय चले ना§ पद सीस॥ 208 (क)॥ सô0—पयLरा¤सगU दô'U बीर गUराि चले मयनि भय गUरन। कहरपा¤सˇय मििˇीर ु„िल बिSव कारन करन॥ 208 („)॥

sau¡ pe bhµupa riṣihi suta bahubidhi dei asīsa, jananī bhavana gae prabhu cale nŒi pada sīsa.208(A).

दô0—ुाययˇ सर्ब समíप कार पýभय नि` ुाŸाम ुानि। कंरद मŒल ¨रल भô`न दी‹गU भ»िि गिUि `ानि॥ 209॥

Œyudha sarba samarpi kai prabhu nija Œśrama Œni, kanda mµula phala bhojana dīnha bhagati hita jŒni.209.

चौ0—पýाि कगUा मयनि सन रघायरार्§ । निर्भय `‚य करगयU ियगU `ार्§॥ गUôम करन ला»े मयनि Ûारी । ुापय रगेU म„ कीउ र„वारी॥ 1॥ सयनि मारीच निसाचर कýरôगUी । ला सगUाय ˇावा मयनि…ýôगUी॥ बिनय ¨रर बान राम िेगिU मारा । सि `ô`न »ा सा»र पारा॥ 2॥ पावक सर सयबागयU पयनि मारा । ुनय` निसाचर कंUकयर स¡घारा॥ मारि ुसयर mि` निर्भयकारी । ुSियिि कर¤गU देव मयनि Ûारी॥ 3॥ िग¡U पयनि कछयUक दिवस रघायराया । रगेU की‹िगU बिपý‹गU पर दाया॥ भ»िि गेUिय बगयU कथा पयराना । कगेU बिपý `lपि पýभय `ाना॥ 4॥ िब मयनि सादर कगUा बयÛार्§ । चरिि ०क पýभय दे„िु `ार्§॥ ˇनया`‚य सयनि रघायकयरल नाथा । गUराि चले मयनिबर केर साथा॥ 5॥ ुाŸाम ०क दी„ म» मागUीउ । „» मह» `ीव `ंिय िग¡U नागUीउ॥ पŒछा मयनिगिU सिला पýभय दे„ी । सकल कथा मयनि कगUा बिसेाी॥ 6॥

Cau˚.: prŒta kahŒ muni sana raghurŒī, nirbhaya jagya karahu tumha jŒī. homa karana lŒge muni jhŒrī, Œpu rahe makha kī ¡ rakhavŒrī.1. suni mŒrīca nisŒcara krohī, lai sahŒya dhŒvŒ munidrohī. binu phara bŒna rŒma tehi mŒrŒ, sata jojana gŒ sŒgara pŒrŒ.2. pŒvaka sara subŒhu puni mŒrŒ, anuja nisŒcara ka¢aku sa ¡ghŒrŒ. mŒri asura dvija nirbhayakŒrī, astuti karahi ò deva muni jhŒrī.3. taha¡ puni kachuka divasa raghurŒyŒ, rahe kīnhi bipranha para dŒyŒ. bhagati hetu bahu kathŒ purŒnŒ, kahe bipra jadyapi prabhu jŒnŒ.4. taba muni sŒdara kahŒ bujhŒī, carita eka prabhu dekhia jŒī. dhanuṣajagya suni raghukula nŒthŒ, haraṣi cale munibara ke sŒthŒ.5. Œśrama eka dīkha maga mŒhī ¡, khaga mṛga jīva jantu taha ¡ nŒhī¡. pµuchŒ munihi silŒ prabhu dekhī, sakala kathŒ muni kahŒ biseṣī.6.

दô0—»ौिम नारि Ÿाप बस 'Uपल देगU ˇरि ˇीर। चरन कमल र` चागUिि कहरपा करगयU रघायबीर॥ 210॥

gautama nŒri śrŒpa basa upala deha dhari dhīra, carana kamala raja cŒhati kṛpŒ karahu raghubīra.210.

छंU0—परसि पद पावन सôक नसावन पý»ंU भर्§ िपपयं` सगUी। दे„ि रघायनायक `न सय„दायक सनमय„ गUô§ कर `ôरि रगUी॥ ुिि पýेम ुˇीरा पयलक सरीरा मय„ न¤गU ुाव§ बचन कगUी। ुििसय ब˙‚Uभा»ी चरन‹िगU ला»ी `य»ल नयन `लˇार बगUी॥ 1॥ ˇीर`य मन की‹गUा पýभय कगय¡U ची‹गUा रघायपिि कहरपा¡ भ»िि पार्§। ुिि निर्मल बानीउ ुSियिि ˘Uानी ‚यान»य `य रघायरार्§॥ माउ नारि ुपावन पýभय `» पावन रावन रिपय `न सय„दार्§। रा`ीव बिलôचन भव भय मôचन पागिU पागिU सरन¤गU ुार्§॥ 2॥ मयनि Ÿाप `ô दी‹गUा ुिि भल की‹गUा परम ुनय»ýगU माउ माना। दे„े'¡U भरि लôचन गUरि भवमôचन §गU§ लाभ संकर `ाना॥ बिनिी पýभय मôरी माउ मिि भôरी नाथ न मा»'¡U बर ुाना। पद कमल परा»ा रस ुनयरा»ा मम मन मˇयप करा पाना॥ 3॥ `े¤गU पद सयरसरििा परम पयनीिा पý»ंU भर्§ सिव सीस ˇरी। सôर्§ पद पंक` `ेगिU पŒ`ि ु` मम सिर ˇरेU'U कहरपाल गUरी॥ ०गिU भा¡िि सिˇारी »ौिम नारी बार बार गUरि चरन परी। `ô ुिि मन भावा सô बLर पावा »ा पििलôक ुनंद भरी॥ 4॥

Chaṁ.: parasata pada pŒvana soka nasŒvana praga¢a bhaī tapapuñja sahī, dekhata raghunŒyaka jana sukhadŒyaka sanamukha hoi kara jori rahī . ati prema adhīrŒ pulaka sarīrŒ mukha nahiò Œvai bacana kahī, atisaya baRabhŒgī carananhi lŒgī jugala nayana jaladhŒra bahī .1. dhīraju mana kīnhŒ prabhu kahu¡ cīnhŒ raghupati kṛpŒ¡ bhagati pŒī, ati nirmala bŒnī ¡ astuti ¢hŒnī gyŒnagamya jaya raghurŒī. maiò nŒri apŒvana prabhu jaga pŒvana rŒvana ripu jana sukhadŒī, rŒjīva bilocana bhava bhaya mocana pŒhi pŒhi saranahiò Œī.2. muni śrŒpa jo dīnhŒ ati bhala kīnhŒ parama anugraha ma iò mŒnŒ, dekheu¡ bhari locana hari bhavamocana ihai lŒbha saṅkara jŒnŒ . binatī prabhu morī maiò mati bhorī nŒtha na mŒgau¡ bara ŒnŒ, pada kamala parŒgŒ rasa anurŒgŒ mama mana madhupa karai pŒnŒ.3. jehiò pada surasaritŒ parama punītŒ praga¢a bhaī siva sīsa dharī , soī pada paṅkaja jehi pµujata aja mama sira dhareu kṛpŒla harī . ehi bhŒ¡ti sidhŒrī gautama nŒrī bŒra bŒra hari carana parī, jo ati mana bhŒvŒ so baru pŒvŒ gai patiloka ananda bharī.4.

दô0—ुस पýभय दीनबंˇय गUरि कारन रगिUि दयाल। ियलसिदास स˘U िेगिU भ`य छा˙ि‚U कपंU `ं`ाल॥ 211॥

asa prabhu dīnabandhu hari kŒrana rahita dayŒla, tulasidŒsa sa¢ha tehi bhaju chŒRi kapa¢a jañjŒla.211.

चौ0—चले राम लछिमन मयनि सं»ा । »० `गUा¡ `» पावनि »ं»ा॥ »ाˇिसŒनय सब कथा सयनार्§ । `ेगिU पýकार सयरसरि मगिU ुार्§॥ 1॥ िब पýभय रिाि‹गU समेि नगUा० । बिबिˇ दान मगिUदेव‹िगU पा०॥ गUराि चले मयनि बहंद सगUाया । बे»ि बिदेगU न»र निुराया॥ 2॥ पयर रयिा राम `ब दे„ी । गUरो ुनय` समेि बिसेाी॥ बापीउ कŒरप सरिि सर U नाना । सलिल सयˇासम मनि सôपाना॥ 3॥ »ंय`ि मं`य मžा रस भहं»ा । कŒर`ि कल बगयUबरन बिगंU»ा॥ बरन बरन बिकसे बन `ािा। ˜िाबिˇ समीर सदा सय„दािा॥ 4॥

cale rŒma lachimana muni saṅgŒ, gae jahŒ ¡ jaga pŒvani gaṅgŒ. gŒdhisµunu saba kathŒ sunŒī, jehi prakŒra surasari mahi Œī.1. 210 * ŚR’ RMACARITAMNASA* taba prabhu riṣinha sameta nahŒe, bibidha dŒna mahidevanhi pŒe. haraṣi cale muni bṛnda sah ŒyŒ, begi bideha nagara niarŒyŒ.2. pura ramyatŒ rŒma jaba dekhī, haraṣe anuja sameta biseṣī. bŒpī¡ kµupa sarita sara nŒnŒ, salila sudhŒsama mani sopŒnŒ.3. guñjata mañju matta rasa bhṛṅgŒ, kµujata kala bahubarana bihaṅgŒ. barana barana bikase bana jŒtŒ, tribidha samīra sadŒ sukhadŒtŒ.4.

दô0—सयमन बांिUका बा» बन बिपयल बिगंU» निवास। ¨Œरलि ¨रलि सयप„वि सôगUि पयर चगय¡U पास॥ 212॥

sumana bŒ¢ikŒ bŒga bana bipula bihaṅga nivŒsa, phµulata phalata supallavata sohata pura cahu ¡ pŒsa.212.

चौ0—बन§ न बरनि न»र निकार्§ । `गUा¡ `ा§ मन िगU¡§¡ लôभार्§॥ चाLर ब`ाLर बिचि˜ा ु¡बारी । मनिमय बिˇि `नय Sवकर स¡वारी॥ 1॥ ˇनिक बनिक बर ˇनद स माना । बा˘ेU सकल बSिय ला नाना॥ चौगUंU संयदर »लीउ सयगUार्§ । संिि रगU¤गU सय»ंˇ ¤सचार्§॥ 2॥ मं»लमय मंदिर सब केररेउU । चि˜िाि `नय रििनाथ चििेरेउU॥ पयर नर नारि सयभ» सयचि संिा । ˇरमसील ‚यानी »यनवंिा॥ 3॥ ुिि ुनŒप `ग¡U `नक निवासŒ । बिथक¤गU बिबयˇ बिलôकि बिलासŒ॥ गUôि चकिि चिि कôंU बिलôकी । सकल भयवन सôभा `नय रôकी॥ 4॥

banai na baranata nagara nikŒī, jahŒ ¡ jŒi mana taha ¡iò lobhŒī. cŒru bajŒru bicitra a ¡bŒrī, manimaya bidhi janu svakara sa ¡vŒrī.1. dhanika banika bara dhanada samŒnŒ, bai¢he sakala bastu lai nŒnŒ. cauha¢a sundara galī ¡ suhŒī, santata rahahi ò sugandha si òcŒī.2. maṅgalamaya mandira saba kere¡ , citrita janu ratinŒtha citere ¡. pura nara nŒri subhaga suci santŒ, dharamasīla gyŒnī gunavantŒ.3. ati anµupa jaha¡ janaka nivŒsµu, bithakahiò bibudha biloki bilŒsµu. hota cakita cita ko¢a bilokī, sakala bhuvana sobhŒ janu rokī.4.

दô0—ˇवल ˇाम मनि पयरंU पंU सयघांिUि नाना भा¡िि। सिय निवास सयंदर सदन सôभा किमि कगिU `ािि॥ 213॥

dhavala dhŒma mani pura¢a pa¢a sugha¢ita nŒnŒ bhŒ ¡ti, siya nivŒsa sundara sadana sobhŒ kimi kahi jŒti.213.

चौ0—सयभ» mार सब कयरलिस कपांUा । भŒप भीर नंU मा»ˇ भांUा॥ बनी बिसाल बा`ि »` साला । गUय »य रथ संकयरल सब काला॥ 1॥ सŒर सचिव सेनप बगयUिेरेU । नहप»हगU सरिस सदन सब केररेU॥ पयर बागेUर सर सरिि समीपा । 'UिरेU `ग¡U िग¡U बिपयल मगUीपा॥ 2॥ दे„ि ुनŒप ०क ु¡वरार्§ । सब सयपास सब भा¡िि सयगUार्§॥ कौसिक कगेU'U मôरU मनय माना । §गUा¡ रगिUु रघायबीर सय`ाना॥ 3॥ भले¤गU नाथ कगिU कहरपानिकेरिा । 'UिरेU िग¡U मयनिबहंद समेिा॥ बिSवामि˜ा मगUामयनि ुा० । समाचार मिथिलापिि पा०॥ 4॥

subhaga dvŒra saba kulisa kapŒ¢Œ, bhµupa bhīra na¢a mŒgadha bhŒ¢Œ. banī bisŒla bŒji gaja sŒlŒ, haya gaya ratha saṅkula saba kŒlŒ.1. sµura saciva senapa bahutere, nṛpagṛha sarisa sadana saba kere. pura bŒhera sara sarita samīpŒ, utare jaha ¡ taha¡ bipula mahīpŒ.2. dekhi anµupa eka a ¡varŒī, saba supŒsa saba bhŒ ¡ti suhŒī. kausika kaheu mora manu m ŒnŒ, ihŒ ¡ rahia raghubīra sujŒnŒ.3. bhalehiò nŒtha kahi kṛpŒniketŒ, utare taha ¡ munibṛnda sametŒ. bisvŒmitra mahŒmuni Œe, samŒcŒra mithilŒpati pŒe.4.

दô0—सं» सचिव सयचि भŒरि भंU भŒसयर बर »यर ‚यािि। चले मिलन मयनिनायकगिU मयदिि रा'U ०गिU भा¡िि॥ 214॥

saṅga saciva suci bhµuri bha¢a bhµusura bara gura gyŒti, cale milana muninŒyakahi mudita rŒu ehi bhŒ ¡ti.214.

दô0—पेýम म»न मनय `ानि नहपय करि बिबेकयर ˇरि ˇीर। बôले'U मयनि पद ना§ सिLर »द»द »िरा »भीर॥ 215॥

prema magana manu jŒni nṛpu kari bibeku dhari dhīra, boleu muni pada nŒi siru gadagada girŒ gabhīra.215.

चौ0—कगUगयU नाथ सयंदर दô'U बालक । मयनिकयरल ििलक कि नहप कयरल पालक॥ बýrा् `ô नि»म नेिि कगिU »ावा । 'Uभय बेा ˇरि की सô§ ुावा॥ 1॥ सगU` बिरा»रूरप मनय मôरा । थकिि गUôि `िमि चंद चकôरा॥ िािे पýभय पŒछ'¡U सििभा“र । कगUगयU नाथ `नि करगयU दयरा“र॥ 2॥ कगU मयनि बिगUसि कगेUगयU नहप नीका । बचन ियगUार न गUô§ ुलीका॥ 3॥ ० पिýय सबगिU `गUा¡ ल»ि पýानी । मन मयसयका¤गU रामय सयनि बानी॥ रघायकयरल मनि दसरथ केर `ा० । मम गिUि ला»ि नरेUस प˘Uा०॥ 4॥

kahahu nŒtha sundara dou bŒlaka, munikula tilaka ki nṛpa kula pŒlaka. brahma jo nigama neti kahi gŒvŒ, ubhaya beṣa dhari kī soi ŒvŒ.1. sahaja birŒgarµupa manu morŒ, thakita hota jimi canda cakorŒ. tŒte prabhu pµuchau ¡ satibhŒµu, kahahu nŒtha jani karahu durŒµu.2. inhahi bilokata ati anurŒgŒ, barabasa brahmasukhahi mana tyŒgŒ. kaha muni bihasi kahehu nṛpa nīkŒ, bacana tumhŒra na hoi alīkŒ.3. e priya sabahi jahŒ ¡ lagi prŒnī, mana musukŒhi ò rŒmu suni bŒnī. raghukula mani dasaratha ke jŒe, mama hita lŒgi naresa pa¢hŒe.4.

दô0—रामय ल„नय दô'U बंˇयबर रूरप सील बल ˇाम। म„ रा„े'U सबय सा„ि `»य `ििे ुसयर सं»ýाम॥ 216॥

rŒmu lakhanu dou bandhubara rµupa sīla bala dhŒma, makha rŒkheu sabu sŒkhi jagu jite asura saṅgrŒma.216.

चौ0—मयनि िव चरन दे„ि कगU रा“र । कगिU न सक'¡U नि` पय‹य पýभा“र॥ सयंदर Sयाम »ौर दô'U भýािा । ुान¡दगŒU केर ुान¡द दािा॥ 1॥ सयनगयU नाथ कगU मयदिि बिदेगŒ । बýrा् `ीव §व सगU` सनेगŒU॥ 2॥ पयनि पयनि पýभयगिU चििव नरनागŒ । पयलक »ाि 'Uर ुˇिक 'UछागŒU॥ मयनिगिU पýसंसि ना§ पद सीसŒ । चले'U लवा§ न»र ुवनीसŒ॥ 3॥ सयंदर सदनय सय„द सब काला । िगUा¡ बासय ला दी‹गU भयुाला॥ करि पŒ`ा सब बिˇि सेवकार्§ । »य'U रा'U »हगU बिदा करार्§॥ 4॥

muni tava carana dekhi kaha rŒµu, kahi na sakau ¡ nija punya prabhŒµu. sundara syŒma gaura dou bhrŒtŒ, Œna¡dahµu ke Œna ¡da dŒtŒ.1. inha kai prīti parasapara pŒvani, kahi na jŒi mana bhŒva suhŒvani. sunahu nŒtha kaha mudita bidehµu, brahma jīva iva sahaja sanehµu.2. puni puni prabhuhi citava naranŒhµu, pulaka gŒta ura adhika uchŒhµu. munihi prasaṁsi nŒi pada sīsµu, caleu lavŒi nagara avanīsµu.3. sundara sadanu sukhada saba kŒlŒ, tahŒ¡ bŒsu lai dīnha bhuŒlŒ. kari pµujŒ saba bidhi sevakŒī, gayau rŒu gṛha bidŒ karŒī.4.

दô0—रिाय सं» रघायबंस मनि करि भô`नय बिŸामय। बा˘ेU पýभय भýािा सगिUि दिवसय रगUा भरि `ामय॥ 217॥

riṣaya saṅga raghubaṁsa mani kari bhojanu biśrŒmu, bai¢he prabhu bhrŒtŒ sahita divasu rahŒ bhari jŒmu.217.

चौ0—ल„न NUदय¡ लालसा बिसेाी । `ा§ `नकपयर ुा§ु दे„ी॥ पýभय भय बगयUरि मयनिगिU सकयरचागUीउ । पý»ंU न कगU¤गU मन¤गU मयसयकागUीं॥ 1॥ राम ुनय` मन की »िि `ानी। भ»ि बछलिा गिUय¡ गयUलसानी॥ परम बिनीि सकयरचि मयसयकार्§ । बôले »यर ुनयसासन पार्§॥ 2॥ नाथ ल„नय पयLर दे„न चगUगUीउ । पýभय सकôच ˙Uर पý»ंU न कगUगUीउ॥ `ौउ रा'Uर ुायसय माउ पावौउ । न»र दे„ा§ ियरि ला ुावौउ॥ 3॥ सयनि मयनीसय कगU बचन सपýीिी । कस न राम ियगU रा„गयU नीिी॥ ˇरम सेिय पालक ियगU िािा । पýेम बिबस सेवक सय„दािा॥ 4॥

lakhana hṛdaya¡ lŒlasŒ biseṣī, jŒi janakapura Œia dekhī. prabhu bhaya bahuri munihi sakucŒhī¡, praga¢a na kahahi ò manahiò musukŒhī¡.1. rŒma anuja mana kī gatī jŒnī, bhagata bachalatŒ hiya ¡ hulasŒnī. parama binīta sakuci musukŒī, bole gura anusŒsana pŒī.2. nŒtha lakhanu puru dekhana cahahī ¡, prabhu sakoca ḍara praga¢a na kahahī¡. jau¡ rŒura Œyasu maiò pŒvau ¡ , nagara dekhŒi turata lai Œvau ¡ .3. suni munīsu kaha bacana saprītī, kasa na rŒma tumha rŒkhahu nītī. dharama setu pŒlaka tumha tŒtŒ, prema bibasa sevaka sukhadŒtŒ.4.

दô0—`ा§ दे„ि ुावगयU न»Lर सय„ निˇान दô'U भा§। करगयU सय¨रल सब केर नयन सयंदर बदन दे„ा§॥ 218॥

jŒi dekhi Œvahu nagaru sukha nidhŒna dou bhŒi, karahu suphala saba ke nayana sundara badana dekhŒi.218.

दô0—Lरचिर चौिनीउ सयभ» सिर मेचक कयंरचिि केरस। न„ सि„ सयंदर बंˇय दô'U सôभा सकल सयदेस॥ 219॥

rucira cautanī ¡ subhaga sira mecaka kuñcita kesa, nakha sikha sundara bandhu dou sobhŒ sakala sudesa.219.

चौ0—दे„न न»Lर भŒपसयि ुा० । समाचार पयरबासि‹गU पा०॥ ˇा० ˇाम काम सब ˆया»ी । मनगUय¡ रंUक निˇि लŒंUन ला»ी॥ 1॥ निर„ि सगU` सयंदर दô'U भार्§ । गUô¤गU सय„ी लôचन ¨रल पार्§॥ `यबिीउ भवन Ûारô„‹िगU ला»ीउ । निर„¤गU राम रूरप ुनयरा»ीउ॥ 2॥ कगU¤गU परसपर बचन सपýीिी । स„ि §‹गU कôंिU काम छबि `ीिी॥ सयर नर ुसयर ना» मयनिमागUीउ । सôभा ुसि कगय¡U सयनिुिि नागUीं॥ 3॥ बिcनय चारि भय` बिˇि मय„ चारी । बिकंU बेा मय„ पंच पयरारी॥ ुपर दे'U ुस कô'U न ुागUी। यगU छबि स„ी पंUिरिु `ागUी॥ 4॥

dekhana nagaru bhµupasuta Œe, samŒcŒra purabŒsinha pŒe. dhŒe dhŒma kŒma saba tyŒgī, manahu¡ raṅka nidhi lµu¢ana lŒgī.1. nirakhi sahaja sundara dou bhŒī, hohi ò sukhī locana phala pŒī. jubatī¡ bhavana jharokhanhi lŒgī ¡, nirakhahi ò rŒma rµupa anurŒgī ¡.2. kahahiò parasapara bacana saprītī, sakhi inha ko¢i kŒma chabi jītī. sura nara asura nŒga muni mŒhī ¡, sobhŒ asi kahu ¡ suniati nŒhī ¡.3. biṣnu cŒri bhuja bidhi mukha cŒrī, bika¢a beṣa mukha pañca purŒrī. apara deu asa kou na Œhī, yaha chabi sakhī pa¢ataria jŒhī.4.

दô0—बय किसôर सयामा सदन Sयाम »ौर सय„ ˇाम। ुं» ुं» पर वारिु¤गU कôंिU कôंिU सि काम॥ 220॥

baya kisora suṣamŒ sadana syŒma gaura sukha dhŒma, aṅga aṅga para vŒriahi ò ko¢i ko¢i sata kŒma.220.

दô0—बिपýका`य करि बंˇय दô'U म» मयनिबˇŒ 'Uˇारि। ुा० दे„न चापम„ सयनि गUराीं सब नारि॥ 221॥

biprakŒju kari bandhu dou maga munibadhµu udhŒri, Œe dekhana cŒpamakha suni haraṣī ¡ saba nŒri.221.

चौ0—दे„ि राम छबि कô'U ०क कगUर्§ । `ô»य `ानकिगिU यगU बLर ुगUर्§॥ `ौउ स„ि §‹गUगिU दे„ नरनागŒ । पन परिगUरि गU˘िU कर§ बिबागUŒU॥ 1॥ कô'U कगU ० भŒपिि पगिUचाने । मयनि समेि सादर सनमाने॥ स„ि परंिय पनय रा'U न ि`र्§ । बिˇि बस गU˘िU ुबिबेकगिU भ`र्§॥ 2॥ कô'U कगU `ौउ भल ुगU§ बिˇािा । सब कग¡U सयनिु 'Uचिि ¨रलदािा॥ िौ `ानकिगिU मिलिगिU बLर ०गŒU । नागिUन ुालि §गUा¡ संदेगŒU॥ 3॥ `ौउ बिˇि बस ुस बना स¡`ô»Œ । िौ कहरिकहरˆय गUô§ सब लô»Œ॥ स„ि गUमरेउU ुारिि ुिि िािेउ । कबगय¡Uक ० ुाव¤गU ०गिU नािेउ॥ 4॥

dekhi rŒma chabi kou eka kahaī, jogu jŒnakihi yaha baru ahaī. jau¡ sakhi inhahi dekha naranŒhµu, pana parihari ha¢hi karai bibŒhµu.1. kou kaha e bhµupati pahicŒne, muni sameta sŒdara sanamŒne. sakhi parantu panu rŒu na tajaī, bidhi basa ha¢hi abibekahi bhajaī.2. kou kaha jau¡ bhala ahai bidhŒtŒ, saba kaha ¡ sunia ucita phaladŒtŒ. tau jŒnakihi milihi baru ehµu, nŒhina Œli ihŒ ¡ sandehµu.3. jau¡ bidhi basa asa banai sa ¡jogµu, tau kṛtakṛtya hoi saba logµu. sakhi hamare¡ Œrati ati tŒte ¡ , kabahu ¡ka e Œvahi ò ehi nŒte ¡.4.

दô0—ना¤गU ि गUम कगय¡U सयनगयU स„ि §‹गU कर दरसनय दŒरि। यगU संघांयU िब गUô§ `ब पय‹य पयराकहरि भŒरि॥ 222॥

nŒhiò ta hama kahu¡ sunahu sakhi inha kara darasanu dµuri, yaha saṅgha¢u taba hoi jaba punya purŒkṛta bhµuri.222.

चौ0—बôली ुपर कगेUगयU स„ि नीका । ०¤गU बिुागU ुिि गिUि सबगUी का॥ कô'U कगU संकर चाप क˘Uôरा । ० Sयामल महदय»ाि किसôरा॥ 1॥ सबय ुसमं`स ुगU§ सयानी । यगU सयनि ुपर कगU§ महदय बानी॥ स„ि §‹गU कग¡U कô'U कô'U ुस कगUगUीउ । ब˙‚U पýभा'U दे„ि लघाय ुगUगUीउ॥ 2॥ परसि `ासय पद पंक` ˇŒरी । िरी ुगU¸या कहरि ुघा भŒरी॥ सô कि रगिUगिU बिनय सिवˇनय िôरेउU । यगU पýिीिि परिगUरिु न भôरेउU॥ 3॥ `े¤गU बिरंUचि रचि सीय स¡वारी । िे¤गU Sयामल बLर रचे'U बिचारी॥ िासय बचन सयनि सब गUरानीउ । ०ेसे§ गUô'U कगU¤गU महदय बानीउ॥ 4॥

bolī apara kahehu sakhi nīkŒ, ehi ò biŒha ati hita sabahī kŒ. kou kaha saṅkara cŒpa ka¢horŒ, e syŒmala mṛdugŒta kisorŒ.1. sabu asamañjasa ahai sayŒnī, yaha suni apara kahai mṛdu bŒnī. sakhi inha kaha¡ kou kou asa kahahī¡, baRa prabhŒu dekhata laghu ahahī ¡.2. parasi jŒsu pada paṅkaja dhµurī, tarī ahalyŒ kṛta agha bhµurī. so ki rahihi binu sivadhanu tore ¡, yaha pratīti pariharia na bhore ¡.3. jehiò birañci raci sīya sa ¡vŒrī, tehiò syŒmala baru raceu bicŒrī. tŒsu bacana suni saba haraṣŒnī¡, aisei hou kahahi ò mṛdu bŒnī ¡.4.

दô0—गिUय¡ गUरा¤गU बरागिंUU सयमन सयमय„ि सयलôचनि बहंद। `ा¤गU `गUा¡ `ग¡U बंˇय दô'U िग¡U िग¡U परमानंद॥ 223॥

hiya¡ haraṣahiò baraṣahiò sumana sumukhi sulocani bṛnda, jŒhiò jahŒ¡ jaha ¡ bandhu dou taha ¡ taha¡ paramŒnanda.223.

चौ0—पयर पŒरब दिसि »े दô'U भार्§ । `ग¡U ˇनयम„ गिUि भŒमि बनार्§॥ ुिि बिSिार चाLर »च ÉUारी । बिमल बेदिका Lरचिर स¡वारी॥ 1॥ चगय¡U दिसि कंरचन मंच बिसाला । रचे `गUा¡ बा˘U¤गU मगिUपाला॥ िेगिU पाछेउU समीप चगय¡U पासा । ुपर मंच मं˙Uली बिलासा॥ 2॥ कछयUक “¡रचि सब भा¡िि सयगUार्§ । बा˘U¤गU न»र लô» `ग¡U `ार्§॥ िि‹गU केर निकंU बिसाल सयगUा० । ˇवल ˇाम बगयUबरन बना०॥ 3॥ `ग¡U बा˘ेउU दे„¤गU सब नारी । `था `ô»य नि` कयरल ुनयगUारी॥ पयर बालक कगिU कगिU महदय बचना । सादर पýभयगिU दे„ाव¤ग रचना॥ 4॥

220 * ŚR’ RMACARITAMNASA* pura pµuraba disi ge dou bhŒī, jaha ¡ dhanumakha hita bhµumi banŒī. ati bistŒra cŒru gaca ḍhŒrī, bimala bedikŒ rucira sa ¡vŒrī.1. cahu¡ disi kañcana mañca bisŒlŒ, race jahŒ ¡ bai¢hahiò mahipŒlŒ. tehi pŒche ¡ samīpa cahu ¡ pŒsŒ, apara mañca maṁḍalī bilŒsŒ.2. kachuka µu ¡ ci saba bhŒ ¡ ti suhŒī, bai¢hahiò nagara loga jaha ¡ jŒī. tinha ke nika¢a bisŒla suhŒe, dhavala dhŒma bahubarana banŒe.3. jaha¡ bai¢he ¡ dekhahi ò saba nŒrī, jathŒ jogu nija kula anuhŒrī. pura bŒlaka kahi kahi mṛdu bacanŒ, sŒdara prabhuhi dekhŒvahi ò racanŒ.4.

दô0—सब सिसय ०गिU मिस पýेमबस परसि मनôगUर »ाि। िन पयलक¤गU ुिि गUराय गिUय¡ दे„ि दे„ि दô'U भýाि॥ 224॥

saba sisu ehi misa premabasa parasi manohara gŒta, tana pulakahi ò ati haraṣu hiya ¡ dekhi dekhi dou bhrŒta.224.

चौ0—सिसय सब राम पýेमबस `ाने । पýीिि समेि निकेरि ब„ाने॥ नि` नि` Lरचि सब ले¤गU बôलार्§ । सगिUि सनेगU `ा¤गU दô'U भार्§॥ 1॥ राम दे„ावगिUं ुनय`गिU रचना । कगिU महदय मˇयर मनôगUर बचना॥ लव निमेा मगयU¡ भयवन निकाया । रच§ `ासय ुनयसासन माया॥ 2॥ भ»िि गेUिय सô§ दीनदयाला । चििवि चकिि ˇनया म„साला॥ कौियक दे„ि चले »यLर पागUीउ । `ानि बिलंबय ˜ास मन मागUीउ॥ 3॥ `ासय ˜ास ˙Uर कगय¡U ˙Uर गUôर्§ । भ`न पýभा'U दे„ावि सôर्§॥ कगिU बािेउ महदय मˇयर सयगUा§Z । कि० बिदा बालक बरिुा§Z॥ 4॥

sisu saba rŒma premabasa jŒne, prīti sameta niketa bakhŒne. nija nija ruci saba lehi ò bolŒī, sahita saneha jŒhi ò dou bhŒī.1. rŒma dekhŒvahi ò anujahi racanŒ, kahi mṛdu madhura manohara bacanŒ. lava nimeṣa mah~u . bhuvana nikŒyŒ, racai jŒsu anusŒsana mŒyŒ.2. bhagati hetu soi dīnadayŒlŒ, citavata cakita dhanuṣa makhasŒlŒ. kautuka dekhi cale guru pŒhī ¡, jŒni bilambu trŒsa mana mŒhī ¡.3. jŒsu trŒsa ḍara kahu ¡ ḍara hoī, bhajana prabhŒu dekhŒvata soī. kahi bŒte ¡ mṛdu madhura suhŒī¡, kie bidŒ bŒlaka bariŒī ¡.4.

दô0—सभय सपýेम बिनीि ुिि सकयरच सगिUि दô'U भा§। »यर पद पंक` ना§ सिर बा˘ेU ुायसय पा§॥ 225॥

sabhaya saprema binīta ati sakuca sahita dou bhŒi, gura pada paṅkaja nŒi sira bai¢he Œyasu pŒi.225.

चौ0—निसि पýबेस मयनि ुायसय दी‹गUा । सबगUीउ संŠयाबंदनय की‹गUा॥ कगUि कथा §ििगUास पयरानी । Lरचिर र`नि `य» `ाम सिरानी॥ 1॥ मयनिबर सयन की‹िगU िब `ार्§ । ल»े चरन चापन दô'U भार्§॥ `ि‹गU केर चरन सरôLरगU ला»ी। करि बिबिˇ `प `ô» बिरा»ी॥ 2॥ िे§ दô'U बंˇय पýेम `नय `ीिे । »यर पद कमल पलôंUि पýीिे॥ बार बार मयनि ु‚या दी‹गUी । रघायबर `ा§ सयन िब की‹गUी॥ 3॥ चापि चरन ल„नय 'Uर ला०¡ । सभय सपýेम परम सचय पा०¡॥ पयनि पयनि पýभय कगU सôवगयU िािा । पौÉ‚े ˇरि 'Uर पद `ल`ािा॥ 4॥

nisi prabesa muni Œyasu dīnhŒ, sabahī ¡ sandhyŒbandanu kīnhŒ. kahata kathŒ itihŒsa purŒnī, rucira rajani juga jŒma sirŒnī.1. munibara sayana kīnhi taba jŒī, lage carana cŒpana dou bhŒī. jinha ke carana saroruha lŒgī, karata bibidha japa joga birŒgī.2. tei dou bandhu prema janu jīte, gura pada kamala palo¢ata prīte. bŒra bŒra muni agyŒ dīnhī, raghubara jŒi sayana taba kīnhī.3. cŒpata carana lakhanu ura lŒe ¡, sabhaya saprema parama sacu pŒe ¡ . puni puni prabhu kaha sovahu tŒtŒ, pauRhe dhari ura pada jalajŒtŒ.4.

दô0—'U˘ेU ल„नय निसि बि»ि सयनि ुLरनसि„ा ˇयनि कान। »यर िेउ पगिUले¤गU `»िपिि `ा»े रामय सय`ान॥ 226॥

u¢he lakhanu nisi bigata suni arunasikhŒ dhuni kŒna, gura te ¡ pahilehi ò jagatapati jŒge rŒmu sujŒna.226.

चौ0—सकल सौच करि `ा§ नगUा० । निˆय निबागिU मयनिगिU सिर ना०॥ समय `ानि »यर ुायसय पार्§ । लेन पýसŒन चले दô'U भार्§॥ 1॥ भŒप बा»य बर दे„े'U `ार्§ । `ग¡U बसंि रििय रगUी लôभार्§॥ ला»े बिंUप मनôगUर नाना । बरन बरन बर बेलि बििाना॥ 2॥ नव प¸लव ¨रल सयमन सयगUा० । नि` संपिि सयर रूर„ ल`ा०॥ चािक कôकिल कीर चकôरा । कŒर`ि बिगU» नंUि कल मôरा॥ 3॥ मŠय बा» सLर सôगU सयगUावा । मनि सôपान बिचि˜ा बनावा॥ बिमल सलिलय सरसि` बगयUरंU»ा । `ल„» कŒर`ि »यं`ि भहं»ा॥ 4॥

sakala sauca kari jŒi nahŒe, nitya nibŒhi munihi sira nŒe. samaya jŒni gura Œyasu pŒī, lena prasµuna cale dou bhŒī.1. bhµupa bŒgu bara dekheu jŒī, jaha ¡ basanta ritu rahī lobhŒī. lŒge bi¢apa manohara nŒnŒ, barana barana bara beli bitŒnŒ.2. nava pallava phala sumana suhŒe, nija sampati sura rµukha lajŒe. cŒtaka kokila kīra cakorŒ, kµujata bihaga na¢ata kala morŒ.3. madhya bŒga saru soha suhŒvŒ, mani sopŒna bicitra banŒvŒ. bimala salilu sarasija bahuraṅgŒ, jalakhaga kµujata guñjata bhṛṅgŒ.4.

दô0—बा»य ि˙‚Uा»य बिलôकि पýभय गUरो बंˇय समेि। परम रय ुारामय यगयU `ô रामगिU सय„ देि॥ 227॥

bŒgu taRŒgu biloki prabhu haraṣe bandhu sameta, parama ramya ŒrŒmu yahu jo rŒmahi sukha deta.227.

चौ0—चगय¡U दिसि चिि§ पŒ¡छि माली»न । ल»े लेन दल ¨Œरल मयदिि मन॥ िेगिU ुवसर सीिा िग¡U ुार्§ । »िरि`ा पŒ`न `ननि प˘Uार्§॥ 1॥ सं» स„ीउ सब सयभ» सयानीउ । »ाव¤गU »ीि मनôगUर बानीउ॥ सर समीप »िरि`ा »हगU सôगUा । बरनि न `ा§ दे„ि मनय मôगUा॥ 2॥ म”ानय करि सर स„ि‹गU समेिा । »र्§ मयदिि मन »ौरि निकेरिा॥ पŒ`ा की‹िगU ुˇिक ुनयरा»ा । नि` ुनयरूरप सयभ» बLर मा»ा॥ 3॥ ०क स„ी सिय सं»य बिगUार्§ । »र्§ रगUी दे„न ¨यरलवार्§॥ िे¤गU दô'U बंˇय बिलôकेर `ार्§ । पýेम बिबस सीिा प¤गU ुार्§॥ 4॥

cahu¡ disi citai pµu ¡ chi mŒlīgana, lage lena dala phµula mudita mana. tehi avasara sītŒ taha¡ Œī, girijŒ pµujana janani pa¢hŒī.1. saṅga sakhī ¡ saba subhaga sayŒnī¡, gŒvahi ò gīta manohara bŒnī ¡. sara samīpa girijŒ gṛha sohŒ, barani na jŒi dekhi manu mohŒ.2. majjanu kari sara sakhinha sametŒ, gaī mudita mana gauri niketŒ. pµujŒ kīnhi adhika anurŒgŒ, nija anurµupa subhaga baru mŒgŒ.3. eka sakhī siya saṅgu bihŒī, gaī rahī dekhana phulavŒī. tehiò dou bandhu biloke jŒī, prema bibasa sītŒ pahi ò Œī.4.

दô0—िासय दसा दे„ी स„ि‹गU पयलक »ाि `लय नान। कगयU कारनय नि` गUरा कर पŒछ¤गU सब महदय बान॥ 228॥

tŒsu dasŒ dekhī sakhinha pulaka gŒta jalu naina, kahu kŒranu nija haraṣa kara pµuchahiò saba mṛdu baina.228. 224 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

चौ0—दे„न बा»य कयरु¡र दय§ ुा० । बय किसôर सब भा¡िि सयगUा०॥ Sयाम »ौर किमि कगUौउ ब„ानी । »िरा ुनयन नयन बिनय बानी॥ 1॥ सयनि गUराीउ सब स„ीउ सयानी । सिय गिUय¡ ुिि 'Uिकंर˘Uा `ानी॥ ०क कगU§ नहपसयि िे§ ुाली। सयने `े मयनि स¡» ुा० काली॥ 2॥ `ि‹गU नि` रूरप मôगUनी ˙Uारी । की‹गेU Sवबस न»र नर नारी॥ बरनि छबि `ग¡U िग¡U सब लô»Œ । ुवसि दे„िु¤गU दे„न `ô»Œ॥ 3॥ िासय बचन ुिि सियगिU सôगUाने । दरस ला»ि लôचन ुकयरलाने॥ चली ु»ý करि पिýय स„ि सôर्§ । पýीिि पयरािन ल„§ न कôर्§॥ 4॥

dekhana bŒgu kua ¡ra dui Œe, baya kisora saba bhŒ ¡ ti suhŒe. syŒma gaura kimi kahau ¡ bakhŒnī, girŒ anayana nayana binu bŒnī.1. suni haraṣī ¡ saba sakhī ¡ sayŒnī, siya hiya ¡ ati utakaṁ¢hŒ jŒnī. eka kahai nṛpasuta tei Œlī, sune je muni sa ¡ga Œe kŒlī.2. jinha nija rµupa mohanī ḍŒrī, kīnhe svabasa nagara nara nŒrī. baranata chabi jaha ¡ taha¡ saba logµu, avasi dekhiahi ò dekhana jogµu.3. tŒsu bacana ati siyahi sohŒne, darasa lŒgi locana akulŒne. calī agra kari priya sakhi soī, prīti purŒtana lakhai na koī.4.

दô0—सयमिरि सीय नारद बचन 'Uप`ी पýीिि पयनीि। चकिि बिलôकिि सकल दिसि `नय सिसय मह»ी सभीि॥ 229॥

sumiri sīya nŒrada bacana upajī prīti punīta, cakita bilokati sakala disi janu sisu mṛgī sabhīta.229.

चौ0—कंरकन ¤ककिनि नŒपयर ˇयनि सयनि । कगUि ल„न सन रामय NUदय¡ »यनि॥ मानगय¡U मदन दयंदयभी दी‹गUी । मनसा बिSव बि`य कग¡U की‹गUी॥ 1॥ ुस कगिU ¨िररि चिि० िेगिU ुôरा । सिय मय„ ससि भ० नयन चकôरा॥ भ० बिलôचन चाLर ुचंचल । मनगय¡U सकयरचि निमि ि`े दि»ंचल॥ 2॥ दे„ि सीय सôभा सय„य पावा । NUदय¡ सरागUि बचनय न ुावा॥ `नय बिरंUचि सब नि` निपयनार्§ । बिरचि बिSव कग¡U पý»ंिU दे„ार्§॥ 3॥ सयंदरिा कगय¡U संयदर करर्§ । छबि»हग¡U दीपसि„ा `नय बरर्§॥ सब 'Uपमा कबि रगेU `य˘Uारी । केरगिंUU पंUिरौउ बिदेगUकयरमारी॥ 4॥

kaṅkana kiṅkini nµupura dhuni suni, kahata lakhana sana rŒmu hṛdaya¡ guni. mŒnahu¡ madana dundubhī dīnhī, manasŒ bisva bijaya kaha ¡ kīnhī.1. asa kahi phiri citae tehi orŒ, siya mukha sasi bhae nayana cakorŒ. bhae bilocana cŒru acañcala, manahu¡ sakuci nimi taje digañcala.2. dekhi sīya sobhŒ sukhu pŒvŒ, hṛdaya¡ sarŒhata bacanu na ŒvŒ. janu birañci saba nija nipunŒī, biraci bisva kaha ¡ praga¢i dekhŒī.3. sundaratŒ kahu ¡ sundara karaī, chabigṛha¡ dīpasikhŒ janu baraī. saba upamŒ kabi rahe ju¢hŒrī, kehi ò pa¢atarau ¡ bidehakumŒrī.4.

दô0—सिय सôभा गिUय¡ बरनि पýभय ुापनि दसा बिचारि। बôले सयचि मन ुनय` सन बचन समय ुनयगUारि॥ 230॥

siya sobhŒ hiya ¡ barani prabhu Œpani dasŒ bicŒri, bole suci mana anuja sana bacana samaya anuhŒri.230.

दô0—करि बिकगUी ुनय` सन मन सिय रूरप लôभान। मय„ सरô` मकरंUद छबि कर§ मˇयप §व पान॥ 231॥

karata batakahī anuja sana mana siya rµupa lobhŒna, mukha saroja makaranda chabi karai madhupa iva pŒna.231.

चौ0—चििविि चकिि चगŒ¡U दिसि सीिा । कग¡U »० नहपकिसôर मनय ¤चिा॥ `ग¡U बिलôक मह» सावक नानी । `नय िग¡U बरिस कमल सिि Ÿोनी॥ 1॥ लिा ुôंU िब स„ि‹गU ल„ा० । Sयामल »ौर किसôर सयगUा०॥ दे„ि रूरप लôचन ललचाने । गUरो `नय नि` निˇि पगिUचाने॥ 2॥ थकेर नयन रघायपिि छबि दे„ेउ ।पलक‹िगUगŒ¡U परिगUरीउ निमेोउ॥ ुˇिक सनेग¡U देगU भा भôरी । सरद ससिगिU `नय चििव चकôरी॥ 3॥ लôचन म» रामगिU 'Uर ुानी। दी‹गेU पलक कपांU सयानी॥ `ब सिय स„ि‹गU पýेमबस `ानी। कगिU न सक¤गU कछयU मन सकयरचानी॥ 4॥

citavati cakita cahµu ¡ disi sītŒ, kaha ¡ gae nṛpakisora manu cintŒ. jaha¡ biloka mṛga sŒvaka nainī, janu taha ¡ barisa kamala sita śrenī.1. latŒ o¢a taba sakhinha lakhŒe, syŒmala gaura kisora suhŒe. dekhi rµupa locana lalacŒne, haraṣe janu nija nidhi pahicŒne.2. thake nayana raghupati chabidekhe¡, palakanhihµu ¡ pariharī ¡ nimeṣe ¡ . adhika saneha¡ deha bhai bhorī, sarada sasihi janu citava cakorī.3. locana maga rŒmahi ura Œnī, dīnhe palaka kapŒ¢a sayŒnī. jaba siya sakhinha premabasa jŒnī, kahi na sakahi ò kachu mana sakucŒnī.4.

दô0—लिाभवन िेउ पý»ंU भे िेगिU ुवसर दô'U भा§। निकसे `नय `य» बिमल बिˇय `लद पंUल बिल»ा§॥ 232॥

latŒbhavana te ¡ praga¢a bhe tehi avasara dou bhŒi, nikase janu juga bimala bidhu jalada pa¢ala bilagŒi.232.

चौ0—सôभा सीव¡ सयभ» दô'U बीरा । नील पीि `ल`ाभ सरीरा॥ मôरपं„ सिर सôगUि नीकेर । »य‘छ बीच बिच कयरसयम कली केर॥ 1॥ भाल ििलक Ÿाम¤बदय सयगUा० । Ÿावन सयभ» भŒान छबि छा०॥ बिकंU भहकयरंिU कच घाŒघारवारेU । नव सरô` लôचन रिनारेU॥ 2॥ चाLर चिबयक नासिका कपôला । गUास बिलास लेि मनय मôला॥ मय„छबि कगिU न `ा§ मôगिU पागUीउ । `ô बिलôकि बगयU काम ल`ागUीउ॥ 3॥ 'Uर मनि माल कंरबय कल»ीवा । काम कलभ कर भय` बलसीउवा॥ सयमन समेि बाम कर दôना । साव¡र कयरु¡र स„ी सय˘िU लôना॥ 4॥

sobhŒ sīva ¡ subhaga dou bīrŒ, nīla pīta jalajŒbha sarīrŒ. morapaṅkha sira sohata nīke, guccha bīca bica kusuma kalī ke.1. bhŒla tilaka śramabindu suhŒe, śravana subhaga bhµuṣana chabi chŒe. bika¢a bhṛku¢i kaca ghµugharavŒre, nava saroja locana ratanŒre.2. cŒru cibuka nŒsikŒ kapolŒ, hŒsa bilŒsa leta manu molŒ. mukhachabi kahi na jŒi mohi pŒhī ¡, jo biloki bahu kŒma lajŒhī ¡.3. ura mani mŒla kambu kala gīvŒ, kŒma kalabha kara bhuja balasī ¡vŒ. sumana sameta bŒma kara donŒ, sŒva ¡ra kua ¡ra sakhī su¢hi lonŒ.4.

दô0—केरगUरि कंिU पंU पीि ˇर सयामा सील निˇान। दे„ि भानयकयरलभŒानगिU बिसरा स„ि‹गU ुपान॥ 233॥

kehari ka¢i pa¢a pīta dhara suṣamŒ sīla nidhŒna, dekhi bhŒnukulabhµuṣanahi bisarŒ sakhinha apŒna.233.

चौ0—ˇरि ˇीर`य ०क ुालि सयानी । सीिा सन बôली »गिU पानी॥ बगयUरि »ौरि कर Šयान करेUगŒU । भŒपकिसôर दे„ि किन लेगŒU॥ 1॥ सकयरचि सीय¡ िब नयन 'UघारेU । सनमय„ दô'U रघाय¤सघा निगUारेU॥ न„ सि„ दे„ि राम कार सôभा । सयमिरि पििा पनय मनय ुिि छôभा॥ 2॥ परबस स„ि‹गU ल„ी `ब सीिा । भय'U »गULर सब कगU¤गU सभीिा॥ पयनि ुा'Uब ०गिU बेरिुा¡ काली । ुस कगिU मन बिगUसी ०क ुाली॥ 3॥ »ŒÉ‚U »िरा सयनि सिय सकयरचानी । भय'U बिलंबय मािय भय मानी॥ ˇरि ब˙ि‚U ˇीर रामय 'Uर ुाने । ¨िररी ुपनप'U पिियबस `ाने॥ 4॥

dhari dhīraju eka Œli sayŒnī, sītŒ sana bolī gahi pŒnī. bahuri gauri kara dhyŒna karehµu, bhµupakisora dekhi kina lehµu.1. sakuci sīya ¡ taba nayana ughŒre, sanamukha dou raghusiṅgha nihŒre. nakha sikha dekhi rŒma kai sobhŒ, sumiri pitŒ panu manu ati chobhŒ.2. parabasa sakhinha lakhī jaba sītŒ, bhayau gaharu saba kahahi ò sabhītŒ. puni Œuba ehi beriŒ ¡ kŒlī, asa kahi mana bihasī eka Œlī.3. gµuRha girŒ suni siya sakucŒnī, bhayau bilambu mŒtu bhaya mŒnī. dhari baRi dhīra rŒmu ura Œne, phirī apanapau pitubasa jŒne.4.

दô0—दे„न मिस मह» बिगU» िLर ¨िरर§ बगUôरि बगUôरि। निर„ि निर„ि रघायबीर छबि बाÉ‚U§ पýीिि न थôरि॥ 234॥

dekhana misa mṛga bihaga taru phirai bahori bahori, nirakhi nirakhi raghubīra chabi bŒRhai prīti na thori.234.

चौ0—`ानि क˘िUन सिवचाप बिसŒरिि । चली रा„ि 'Uर Sयामल मŒरिि॥ पýभय `ब `ाि `ानकी `ानी। सय„ सनेगU सôभा »यन „ानी॥ 1॥ परम पýेममय महदय मसि की‹गUी । चाLर चिžा भीिीउ लि„ि ली‹गUी॥ »र्§ भवानी भवन बगUôरी । बंदि चरन बôली कर `ôरी॥ 2॥ `य `य »िरिबररा` किसôरी । `य मगेUस मय„ चंद चकôरी॥ `य »`बदन ा˙Uानन मािा । `»ि `ननि दामिनि दयिि »ािा॥ 3॥ न¤गU िव ुादि मŠय ुवसाना । ुमिि पýभा'U बेदय न¤गU `ाना॥ भव भव बिभव पराभव कारिनि । बिSव बिमôगUनि Sवबस बिगUारिनि॥ 4॥

jŒni ka¢hina sivacŒpa bisµurati, calī rŒkhi ura syŒmala mµurati II prabhu jaba jŒta jŒnakī jŒnī, sukha saneha sobhŒ guna khŒnī II parama premamaya mṛdu masi kīnhī, cŒru citta bhītī ¡ likhi līnhī II gaī bhavŒnī bhavana bahorī, bandi carana bolī kara jorī II jaya jaya giribararŒja kisorī, jaya mahesa mukha canda cakorī II jaya gajabadana ṣaḍŒnana mŒtŒ, jagata janani dŒmini duti gŒtŒ II nahi ò tava Œdi madhya avasŒnŒ, amita prabhŒu bedu nahi ò jŒnŒ II bhava bhava bibhava parŒbhavakŒrini, bisva bimohani svabasa bihŒrini II

दô0—पििदेविा सयिीय मगय¡U मािय पýथम िव रेU„। मगिUमा ुमिि न सक¤गU कगिU सगUस सारदा सेा॥ 235॥

230 * ŚR’ RMACARITAMNASA* patidevatŒ sutīya mahu ¡ mŒtu prathama tava rekha, mahimŒ amita na sakahi ò kahi sahasa sŒradŒ seṣa.235.

चौ0—सेवि िôगिU सयलभ ¨रल चारी । बरदायनी पयरारि पिुारी॥ देबि पŒ`ि पद कमल ियगUारेU । सयर नर मयनि सब गUô¤गU सय„ारेU॥ 1॥ मôर मनôरथय `ानगयU नीकेउर । बसगयU सदा 'Uर पयर सबगUी केउर॥ की‹गेU'¡U पý»ंU न कारन िेगUीं । ुस कगिU चरन »गेU बादेगUीउ॥ 2॥ बिनय पýेम बस भर्§ भवानी । „सी माल मŒरिि मयसयकानी॥ सादर सिय¡ पýसादय सिर ˇरेU“र ।बôली »ौरि गUराय गिUय¡ भरेU“र॥ 3॥ सयनय सिय सˆय ुसीस गUमारी । पŒ`िगिU मन कामना ियगUारी॥ नारद बचन सदा सयचि साचा । सô बLर मिलिगिU `ा¤गU मनय राचा॥ 4॥

sevata tohi sulabha phala cŒrī, baradŒyanī purŒri piŒrī. debi pµuji pada kamala tumhŒre, sura nara muni saba hohi ò sukhŒre.1. mora manorathu jŒnahu nīke ¡ , basahu sadŒ ura pura sabahī ke ¡. kīnheu¡ praga¢a na kŒrana tehī ¡, asa kahi carana gahe baidehī ¡.2. binaya prema basa bhaī bhavŒnī, khasī mŒla mµurati musukŒnī. sŒdara siya¡ prasŒdu sira dhareµu, bolī gauri haraṣu hiya ¡ bhareµu.3. sunu siya satya asīsa hamŒrī, pµujihi mana kŒmanŒ tumhŒrī. nŒrada bacana sadŒ suci sŒcŒ, so baru milihi jŒhi ò manu rŒcŒ.4.

छंU0—मनय `ा¤गU राचे'U मिलिगिU सô बLर सगU` सयंदर सा¡वरô। कLरना निˇान सय`ान सीलय सनेगयU `ानि रावरô॥ ०गिU भा¡िि »ौरि ुसीस सयनि सिय सगिUि गिUय¡ गUराीउ ुली। ियलसी भवानिगिU पŒ`ि पयनि पयनि मयदिि मन मंदिर चली॥

Chaṁ.: manu jŒhi ò rŒceu milihi so baru sahaja sundara sŒ ¡varo, karunŒ nidhŒna sujŒna sīlu sanehu jŒnata rŒvaro. ehi bhŒ ¡ti gauri asīsa suni siya sahita hiya ¡ haraṣī ¡ alī, tulasī bhavŒnihi pµuji puni puni mudita mana mandira calī.

चौ0—NUदय¡ सरागUि सीय लôनार्§ । »यर समीप »वने दô'U भार्§॥ राम कगUा सबय कौसिक पागUीउ । सरल सयभा'U छयUुि छल नागUीउ॥ 1॥ सयमन पा§ मयनि पŒ`ा की‹गUी । पयनि ुसीस दयगयU भा§‹गU दी‹गUी॥ सय¨रल मनôरथ गUôगय¡Uह ियगUारे । रामय ल„नय सयनि भ० सय„ारेU॥ 2॥ करि भô`नय मयनिबर बि‚यानी । ल»े कगUन कछयU कथा पयरानी॥ बि»ि दिवसय »यLर ुायसय पार्§ । संŠया करन चले दô'U भार्§॥ 3॥ पýाची दिसि ससि 'Uय'U सयगUावा । सिय मय„ सरिस दे„ि सय„य पावा॥ बगयUरि बिचाLर की‹गU मनमागUीं । सीय बदन सम गिUमकर नागUीउ॥ 4॥

hṛdaya¡ sarŒhata sīya lonŒī, gura samīpa gavane dou bhŒī. rŒma kahŒ sabu kausika pŒhī ¡, sarala subhŒu chuata chala nŒhī ¡.1. sumana pŒi muni pµujŒ kīnhī, puni asīsa duhu bhŒinha dīnhī. suphala manoratha hohu ¡ tumhŒre, rŒmu lakhanu suni bhae sukhŒre.2. kari bhojanu munibara bigyŒnī, lage kahana kachu kathŒ purŒnī. bigata divasu guru Œyasu pŒī, sandhyŒ karana cale dou bhŒī.3. prŒcī disi sasi uyau suhŒvŒ, siya mukha sarisa dekhi sukhu pŒvŒ. bahuri bicŒru kīnha mana mŒhī ¡, sīya badana sama himakara nŒhī ¡.4.

दô0—`नमय ¤सˇय पयनि बंˇय बिाय दिन मलीन सकलंक। सिय मय„ समिा पाव किमि चंदय बापयरô रंUक॥ 237॥

232 * ŚR’ RMACARITAMNASA* janamu sindhu puni bandhu biṣu dina malīna sakalaṅka, siya mukha samatŒ pŒva kimi candu bŒpuro raṅka.237.

चौ0—घांU§ बÉ‚U§ बिरगिUनि दय„दार्§ । »ýस§ रागयU नि` संˇिगिंU पार्§॥ कôक सôकपýद पंक` …ýôगUी।ुव»यन बगयUि चं…ýमा िôगUी॥ 1॥ बादेगUी मय„ पंUिर दी‹गेU । गUô§ दôाय ब˙‚U ुनयचिि की‹गेU॥ सिय मय„ छबि बिˇय Žया` ब„ानी । »यर प¤गU चले निसा ब˙ि‚U `ानी॥ 2॥ करि मयनि चरन सरô` पýनामा । ुायसय पा§ की‹गU बिŸामा॥ बि»ि निसा रघायनायक `ा»े । बंˇय बिलôकि कगUन ुस ला»े॥ 3॥ 'Uय'U ुLरन ुवलôकगयU िािा । पंक` कôक लôक सय„दािा॥ बôले ल„नय `ôरि `य» पानी । पýभय पýभा'U सŒचक महदय बानी॥ 4॥

gha¢ai baRhai birahini dukhadŒī, grasai rŒhu nija sandhihi ò pŒī. koka sokaprada paṅkaja drohī, avaguna bahuta candramŒ tohī.1. baidehī mukha pa¢atara dīnhe, hoi doṣu baRa anucita kīnhe. siya mukha chabi bidhu byŒjabakhŒnī, gura pahi ò cale nisŒ baRi jŒnī.2. kari muni carana saroja pranŒmŒ, Œyasu pŒi kīnha biśrŒmŒ. bigata nisŒ raghunŒyaka jŒge, bandhu biloki kahana asa lŒge.3. uyau aruna avalokahu tŒtŒ, paṁ kaja koka loka sukhadŒtŒ. bole lakhanu jori juga pŒnī, prabhu prabhŒu sµucaka mṛdu bŒnī.4.

दô0—ुLरनôदय¡ सकयरचे कयरमयद 'U˙U»न `ôिि मलीन। `िमि ियगUार ुा»मन सयनि भ० नहपिि बलगUीन॥ 238॥

arunodaya¡ sakuce kumuda uḍagana joti malīna, jimi tumhŒra Œgamana suni bhae nṛpati balahīna.238.

चौ0—नहप सब न„ि करगिंU 'U`िुारी । ंUारि न सकगिंU चाप िम भारी॥ कमल कôक मˇयकर „» नाना । गUरो सकल निसा ुवसाना॥ 1॥ ०ेसे¤गU पýभय सब भ»ि ियगUारेU । गUô§गU¤गU ंUŒंेउU ˇनया सय„ारेU॥ 'Uय'U भानय बिनय Ÿाम िम नासा । दयरेU न„ि `» िे`य पýकासा॥ 2॥ रबि नि` 'Uदय Žया` रघायराया । पýभय पýिापय सब नहप‹गU दि„ाया॥ िव भय` बल मगिUमा 'UदघांUी । पý»ंUी ˇनय बिघांUन परिपांUी॥ 3॥ बंˇय बचन सयनि पýभय मयसयकाने । गUô§ सयचि सगU` पयनीि नगUाने॥ निˆयकिýरया करि »यLर प¤गU ुा० । चरन सरô` सयभ» सिर ना०॥ 4॥ सिानंदय िब `नक बôला० । कौसिक मयनि प¤गU ियरि प˘Uा०॥ `नक बिनय िि‹गU ुा§ सयनार्§ । गUरो बôलि लि० दô'U भार्§॥ 5॥

nṛpa saba nakhata karahi ò ujiŒrī, ¢Œri na sakahi ò cŒpa tama bhŒrī. kamala koka madhukara khaga nŒnŒ, haraṣe sakala nisŒ avasŒnŒ.1. aisehiò prabhu saba bhagata tumhŒre, hoihahiò ¢µu¢e ¡ dhanuṣa sukhŒre. uyau bhŒnu binu śrama tama nŒsŒ, dure nakhata jaga teju prakŒsŒ.2. rabi nija udaya byŒja raghurŒyŒ, prabhu pratŒpu saba nṛpanha dikhŒyŒ. tava bhuja bala m ahimŒ udaghŒ¢ī, praga¢ī dhanu bigha¢ana paripŒ¢ī.3. bandhu bacana suni prabhu musukŒne, hoi suci sahaja punīta nahŒne. nityakriyŒ kari guru pahi ò Œe, carana saroja subhaga sira nŒe.4. satŒnandu taba janaka bolŒe, kausika muni pahiò turata pa¢hŒe. janaka binaya tinha Œi sunŒī, haraṣe boli lie dou bhŒī.5.

दô0—सिानंद पद बंदि पýभय बा˘ेU »यर प¤गU `ा§। चलगयU िाि मयनि कगेU'U िब प˘Uवा `नक बôला§॥ 239॥

satŒnanda pada bandi prabhu bai¢he gura pahi ò jŒi, calahu tŒta muni kaheu taba pa¢havŒ janaka bolŒi.239. 234 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

चौ0—सीय SवयंबLर दे„िु `ार्§ । र्§सय कागिU ˇौउ दे§ ब˙‚Uार्§॥ ल„न कगUा `स भा`नय सôर्§ । नाथ कहरपा िव `ापर गUôर्§॥ 1॥ गUरो मयनि सब सयनि बर बानी । दी‹िगU ुसीस सब¤गU सय„य मानी॥ पयनि मयनिबहंद समेि कहरपाला । दे„न चले ˇनयाम„ साला॥ 2॥ रंU»भŒमि ुा० दô'U भार्§ । ुसि सयˇि सब पयरबासि‹गU पार्§॥ चले सकल »हगU का` बिसारी । बाल `यबान `र˘U नर नारी॥ 3॥ दे„ी `नक भीर भा भारी । सयचि सेवक सब लि० ग¡Uकारी॥ ियरि सकल लô»‹गU प¤गU `ागŒU । ुासन 'Uचिि देगयU सब कागŒU॥ 4॥

sīya svayambaru dekhia jŒī, īsu kŒhi dhau ¡ dei baRŒī. lakhana kahŒ jasa bhŒjanu soī, nŒtha kṛpŒ tava jŒpara hoī.1. haraṣe muni saba suni bara bŒnī, dīnhi asīsa sabahi ò sukhu mŒnī. puni munibṛnda sameta kṛpŒlŒ, dekhana cale dhanuṣamakha sŒlŒ.2. raṅgabhµumi Œe dou b hŒī, asi sudhi saba purabŒsinha pŒī. cale sakala gṛha kŒja bisŒrī, bŒla jubŒna jara¢ha nara nŒrī.3. dekhī janaka bhīra bhai bhŒrī, suci sevaka saba lie ha ¡kŒrī. turata sakala loganha pahi ò jŒhµu, Œsana ucita dehu saba kŒhµu.4.

दô0—कगिU महदय बचन बिनीि िि‹गU बा˘UारेU नर नारि। 'Užाम मŠयम नीच लघाय नि` नि` थल ुनयगUारि॥ 240॥

kahi mṛdu bacana binīta tinha bai¢hŒre nara nŒri, uttama madhyama nīca laghu nija nija thala anuhŒri.240.

चौ0—रा`कयरु¡र िेगिU ुवसर ुा० । मनगय¡ मनôगUरिा िन छा०॥ »यन सा»र ना»र बर U बीरा । सयंदर Sयामल »ौर सरीरा॥ 1॥ रा` समा` बिरा`ि रूररेU ।'U˙U»न मगय¡U `नय `य» बिˇय पŒरेU॥ `ि‹गU केउर रगUी भावना `ासी । पýभय मŒरिि िि‹गU दे„ी िासी॥ 2॥ दे„¤गU रूरप मगUा रनˇीरा । मनगय¡U बीर रसय ˇरेउU सरीरा॥ ˙UरेU कयरंिUल नहप पýभयगिU निगUारी । मनगय¡U भयानक मŒरिि भारी॥ 3॥ रगेU ुसयर छल छôनिप बेा । िि‹गU पýभय पý»ंU कालसम दे„ा॥ पयरबासि‹ग U दे„े दô'U भार्§ । नरभŒान लôचन सय„दार्§॥ 4॥

rŒjakua¡ra tehi avasara Œe, manahu ¡ manoharatŒ tana chŒe. guna sŒgara nŒgara bara bīrŒ, sundara syŒmala gaura sarīrŒ.1. rŒja samŒja birŒjata rµure, uḍagana mahu¡ janu juga bidhu pµure. jinha ke ¡ rahī bhŒvanŒ jaisī, prabhu mµurati tinha dekhī taisī.2. dekhahiò rµupa mahŒ ranadhīrŒ, manahu¡ bīra rasu dhare ¡ sarīrŒ. ḍare ku¢ila nṛpa prabhuhi nihŒrī, manahu ¡ bhayŒnaka mµurati bhŒrī.3. rahe asura chala chonipa beṣŒ, tinha prabhu praga¢a kŒlasama dekhŒ. purabŒsinha dekhe dou bhŒī, narabhµuṣana locana sukhadŒī.4.

दô0—नारि बिलôक¤गU गUराि गिUय¡ नि` नि` Lरचि ुनयरूरप। `नय सôगUि ¤स»ार ˇरि मŒरिि परम ुनŒप॥ 241॥

nŒri bilokahi ò haraṣi hiya ¡ nija nija ruci anurµupa, janu sohata siṅgŒra dhari mµurati parama anµupa.241.

चौ0—बिदया‹गU पýभय बिरांUमय दीसा । बगयU मय„ कर प» लôचन सीसा॥ `नक `ािि ुवलôक¤गU कारसें । स`न स»े पिýय ला»¤गU `ासेउ॥ 1॥ सगिUि बिदेगU बिलôक¤गU रानी । सिसय सम पýीिि न `ािि ब„ानी॥ `ô»ि‹गU परम िžवमय भासा । सांि सय् सम सगU` पýकासा॥ 2॥ गUरिभ»ि‹गU दे„े दô'U भýािा । §C्Uदेव §व सब सय„ दािा॥ रामगिU चििव भाय¡ `ेगिU सीया । सô सनेगयU सय„य न¤गU कथनीया॥ 3॥ 'Uर ुनयभविि न कगिU सक सô“र । कवन पýकार कगाU कबि कô“र॥ ०गिU बिˇि रगUा `ागिU `स भा“र । िे¤गU िस दे„े'U कôसलरा“र॥ 4॥

236 * ŚR’ RMACARITAMNASA* biduṣanha prabhu birŒ¢amaya dīsŒ, bahu mukha kara paga locana sīsŒ. janaka jŒti avalokahi ò kaise¡, sajana sage priya lŒgahi ò jaise ¡ .1. sahita bideha bilokahi ò rŒnī, sisu sama prīti na jŒti bakhŒnī. joginha parama tattvamaya bhŒsŒ, sŒnta suddha sama sahaja prakŒsŒ.2. haribhagatanha dekhe dou bhrŒtŒ, iṣ¢adeva iva saba sukha dŒtŒ. rŒmahi citava bhŒya ¡ jehi sīyŒ, so sanehu sukhu nahi ò kathanīyŒ.3. ura anubhavati na kahi saka soµu, kavana prakŒra kahai kabi koµu. ehi bidhi rahŒ jŒhi jasa bhŒµu, tehi ò tasa dekheu kosalarŒµu.4.

दô0—रा`ि रा` समा` मगय¡U कôसलरा` किसôर। सयंदर Sयामल »ौर िन बिSव बिलôचन चôर॥ 242॥

rŒjata rŒja samŒja mahu ¡ kosalarŒja kisora, sundara syŒmala gaura tana bisva bilocana cora.242.

चौ0—सगU` मनôगUर मŒरिि दô“र । कôंिU काम 'Uपमा लघाय सô“र॥ सरद चंद ¤नदक मय„ नीकेर । नीर` नयन भाविे `ी केर॥ 1॥ चििवनि चाLर मार मनय गUरनी । भाविि NUदय `ािि न¤गU बरनी॥ कल कपôल Ÿायिि कयंर˙Uल लôला । चिबयक ुˇर सयंदर महदय बôला॥ 2॥ कयरमयदबंˇय कर ¤नदक गUा¡सा । भहकयरंUी बिकंU मनôगUर नासा॥ भाल बिसाल ििलक ÛालकागUीउ । कच बिलôकि ुलि ुवलि ल`ागUीउ॥ 3॥ पीि चौिनीउ सिर‹िग U सयगUा§Z । कयरसयम कलीउ बिच बीच बना§Z॥ रे„ेउ Lरचिर कंरबय कल »ीवा¡ । `नय ˜िाभयवन सयामा की सीवा¡॥ 4॥

sahaja manohara mµurati doµu, ko¢i kŒma upamŒ laghu soµu. sarada canda nindaka mukha nīke, nīraja nayana bhŒvate jī ke.1. citavani cŒru mŒra manu haranī, bhŒvati hṛdaya jŒti nahi ò baranī. kala kapola śruti kuṁḍala lolŒ, cibuka adhara sundara mṛdu bolŒ.2. kumudabandhu kara nindaka hŒ ¡ sŒ, bhṛku¢ī bika¢a manohara nŒsŒ. bhŒla bisŒla tilaka jhalakŒhī ¡, kaca biloki ali avali lajŒhī ¡.3. pīta cautanī ¡ siranhi suhŒī¡, kusuma kalī ¡ bica bīca banŒī ¡. rekhe¡ rucira kambu kala gīvŒ ¡ , janu tribhuvana suṣamŒ kī sīvŒ ¡ .4.

दô0—कयंर`र मनि कंर˘Uा कलिि 'Uर‹िगU ियलसिका माल। बहाभ कंरˇ केरगUरि ˘Uवनि बल निˇि बागयU बिसाल॥ 243॥

kuñjara mani kaṁ¢hŒ kalita uranhi tulasikŒ mŒla, bṛṣabha kandha kehari ¢havani bala nidhi bŒhu bisŒla.243.

चौ0—कंिU िŒनीर पीि पंU बा¡ˇेउ । कर सर ˇनया बाम बर का¡ˇेउ॥ पीि `‚य 'Uपबीि सयगUा० । न„ सि„ मं`य मगUाछबि छा०॥ 1॥ दे„ि लô» सब भ० सय„ारेU । ०कंUक लôचन चलि न िारेU॥ गUरोे `नकयर दे„ि दô'U भार्§ । मयनि पद कमल »गेU िब `ार्§॥ 2॥ करि बिनिी नि` कथा सयनार्§ । रंU» ुवनि सब मयनिगिU दे„ार्§॥ `ग¡U `ग¡U `ा¤गU कयरु¡र बर दô“र । िग¡U िग¡U चकिि चििव सबय कô“र॥ 3॥ नि` नि` Lर„ रामगिU सबय दे„ा । कô'U न `ान कछयU मरमय बिसेा॥ भलि रचना मयनि नहप सन कगेU“र । रा`ा¡ मयदिि मगUासय„ लगेU“र॥ 4॥

ka¢i tµunīra pīta pa¢a bŒ ¡ dhe¡, kara sara dhanuṣa bŒma bara kŒ ¡ dhe¡. pīta jagya upabīta suhŒe, nakha sikha mañju mahŒchabi chŒe.1. dekhi loga saba bhae sukhŒre, eka¢aka locana calata na tŒre. haraṣe janaku dekhi dou bhŒī, muni pada kamala gahe taba jŒī.2. kari binatī nija kathŒ sunŒī, raṅga avani saba munihi dekhŒī. jaha¡ jaha ¡ jŒhi ò k u a¡ra bara doµu, taha ¡ taha¡ cakita citava sabu koµu.3. nija nija rukha rŒmahi sabu dekhŒ, kou na jŒna kachu maramu biseṣŒ. bhali racanŒ muni nṛpa sana kaheµu, rŒjŒ¡ mudita mahŒsukha laheµu.4.

दô0—सब मंच‹गU िेउ मंचय ०क सयंदर बिसद बिसाल। मयनि समेि दô'U बंˇय िग¡U बा˘UारेU मगिUपाल॥ 244॥

saba mañcanha te ¡ mañcu eka sundara bisada bisŒla, muni sameta dou bandhu taha ¡ bai¢hŒre mahipŒla.244.

चौ0—पýभयगि U दे„ि सब नहप गिUय¡ गUारेU । `नय राकेरस 'Uदय भ०¡ िारेU॥ ुसि पýिीिि सब केर मन मागUीं । राम चाप िôरब सक नागUीउ॥ 1॥ बिनय भं`ेगय¡U भव ˇनयाय बिसाला । मेलिगिU सीय राम 'Uर माला॥ ुस बिचारि »वनगयU घार भार्§ । `सय पýिापय बलय िे`य »वा¡र्§॥ 2॥ बिगUसे ुपर भŒप सयनि बानी । `े ुबिबेक ुंˇ ुभिमानी॥ िôरेUगय¡U ˇनयाय ŽयागयUुव»ागUा । बिनय िôरेउU कô कयरु¡रि बिुागUा॥ 3॥ ०क बार काल'U किन गUô“र । सिय गिUि समर `ििब गUम सô“र॥ यगU सयनि ुवर मगिUप मयसयकाने । ˇरमसील गUरिभ»ि सयाने॥ 4॥

prabhuhi dekhi saba nṛpa hiya ¡ hŒre, janu rŒkesa udaya bhae ¡ tŒre. asi pratīti saba ke mana mŒhī ¡, rŒma cŒpa toraba saka nŒhī ¡.1. binu bhañjehu ¡ bhava dhanuṣu bisŒlŒ, melihi sµīya rŒma ura mŒlŒ. asa bicŒri gavanahu ghara bhŒī, jasu pratŒpu balu teju gavŒ ¡ī.2. bihase apara bhµupa suni bŒnī, je abibeka andha abhimŒnī. torehu¡ dhanuṣu byŒhu avagŒhŒ, binu tore ¡ ko kua ¡ri biŒhŒ.3. eka bŒra kŒlau kina hoµu, siya hita samara jitaba hama soµu. yaha suni avara mahipa m usukŒne, dharamasīla haribhagata sayŒne.4.

चौ0—Žयर्थ मरगयU `नि »ाल ब`ार्§ । मन मôदक‹िगU कि भŒ„ बयिार्§॥ सि„ गUमारि सयनि परम पयनीिा । `»दंबा `ानगयU `िय¡ सीिा॥ 1॥ `»ि पििा रघायपििगिU बिचारी । भरि लôचन छबि लेगयU निगUारी॥ सयंदर सय„द सकल »यन रासी । ० दô'U बंˇय संभय 'Uर बासी॥ 2॥ सयˇा समय…ý समीप बिगUार्§ । मह»`लय निर„ि मरगय कि ˇार्§॥ करगयU `ा§ `ा कगय¡U `ô§ भावा। गUम िौ ुा`य `नम ¨रलय पावा॥ 3॥ ुस कगिU भले भŒप ुनयरा»े । रूरप ुनŒप बिलôकन ला»े॥ दे„¤गU सयर नभ चÉ‚ेU बिमाना । बरा¤गU सयमन कर¤गU कल »ाना॥ 4॥

byartha marahu jani gŒla bajŒī, mana modakanhi ki bhµukha butŒī. sikha hamŒri suni parama punītŒ, jagadambŒ jŒnahu jiya ¡ sītŒ.1. jagata pitŒ raghupatihi bicŒrī, bhari locana chabi lehu nihŒrī. sundara sukhada sakala guna rŒsī, e dou bandhu sambhu ura bŒsī.2. sudhŒ samudra samīpa bihŒī, mṛgajalu nirakhi marahu kata dhŒī. karahu jŒi jŒ kahu ¡ joi bhŒvŒ, hama tau Œju janama phalu pŒvŒ.3. asa kahi bhale bhµupa anurŒge, rµupa anµupa bilokana lŒge. dekhahi ò sura nabha caRhe bimŒnŒ, baraṣahi ò sumana karahi ò kala gŒnŒ.4.

दô0—`ानि सयुवसLर सीय िब प˘Uर्§ `नक बôला§। चियर स„ीउ सयंदर सकल सादर चलीउ लवा§॥ 246॥

jŒni suavasaru sīya taba pa¢haī janaka bolŒi, catura sakhī ¡ sundara sakala sŒdara calī ¡ lavŒi.246.

चौ0—सिय सôभा न¤गU `ा§ ब„ानी । `»दंबिका रूरप »यन „ानी॥ 'Uपमा सकल मôगिU लघाय ला»ीउ । पýाकहरि नारि ुं» ुनयरा»ीउ॥ 1॥ सिय बरनिु िे§ 'Uपमा देर्§ । कयरकबि कगUा§ ु`सय कô लेर्§॥ `ौउ पंUिरिु िीय सम सीया । `» ुसि `यबिि कगUा¡ कमनीया॥ 2॥ »िरा मय„र िन ुरˇ भवानी । रिि ुिि दय„िि ुिनय पिि `ानी॥ बिा बाLरनी बंˇय पिýय `ेगUी । कगिUु रमासम किमि बादेगीU॥ 3॥ `ौउ छबि सयˇा पयôनिˇि गUôर्§ । परम रूरपमय क‘छपय सôर्§॥ सôभा र`य मंदLर ¤स»ारूर । मथा पानि पंक` नि` मारूर॥ 4॥

240 * ŚR’ RMACARITAMNASA* siya sobhŒ nahi ò jŒi bakhŒnī, jagadambikŒ rµupa guna khŒnī. upamŒ sakala mohi laghu lŒgī ¡, prŒkṛta nŒri aṅga anurŒgī ¡.1. siya barania tei upamŒ deī, kukabi kahŒi ajasu ko leī. jau¡ pa¢ataria tīya sama sīyŒ, jaga asi jubati kahŒ ¡ kamanīyŒ.2. girŒ mukhara tana aradha bhavŒnī, rati ati dukhita atanu pati jŒnī. biṣa bŒrunī bandhu priya jehī, kahia ramŒsama kimi baidehī.3. jau¡ chabi sudhŒ payonidhi hoī, parama rµupamaya kacchapu soī. sobhŒ raju mandaru siṅgŒrµu, mathai pŒni paṅkaja nija mŒrµu.4.

दô0—०गिU बिˇि 'Uप`ा ल‘िछ `ब सयंदरिा सय„ मŒल। िदपि सकôच समेि कबि कगU¤गU सीय समिŒल॥ 247॥

ehi bidhi upajai lacchi jaba sundaratŒ sukha mµula, tadapi sakoca sameta kabi kahahi ò sīya samatµula.247.

चौ0—चलीं सं» ला स„ीउ सयानी । »ावि »ीि मनôगUर बानी॥ सôगU नवल िनय सयंदर सारी । `»ि `ननि ुियलिि छबि भारी॥ 1॥ भŒान सकल सयदेस सयगUा० । ुं» ुं» रचि स„ि‹गU बना०॥ रंU»भŒमि `ब सिय प»य ˇारी । दे„ि रूरप मôगेU नर नारी॥ 2॥ गUराि सयर‹ग U दयंदयभीउ ब`ा§Z । बराि पýसŒन ुपछरा »ा§Z॥ पानि सरô` सôगU `यमाला । ुवचंU चिि० सकल भयुाला॥ 3॥ सीय चकिि चिि रामगिU चागUा। भ० मôगUबस सब नरनागUा॥ मयनि समीप दे„े दô'U भार्§ । ल»े ललकि लôचन निˇि पार्§॥ 4॥

calī¡ saṅga lai sakhī ¡ sayŒnī, gŒvata gīta manohara bŒnī. soha navala tanu sundara sŒrī, jagata janani atulita chabi bhŒrī.1. bhµuṣana sakala sudesa suhŒe, aṅga aṅga raci sakhinha banŒe. raṅgabhµumi jaba siya pagu dhŒrī, dekhi rµupa mohe nara nŒrī.2. haraṣi suranha dundubhī ¡ bajŒī¡, baraṣi prasµuna apacharŒ gŒī ¡. pŒni saroja soha jayamŒlŒ, avaca¢a citae sakala bhuŒlŒ.3. sīya cakita cita rŒmahi cŒhŒ, bhae mohabasa saba naranŒhŒ. muni samīpa dekhe dou bhŒī, lage lalaki locana nidhi pŒī.4.

दô0—»यर`न ला` समा`य ब˙‚U दे„ि सीय सकयरचानि। ला»ि बिलôकन स„ि‹गU िन रघायबीरगिU 'Uर ुानि॥ 248॥

gurajana lŒja samŒju baRa dekhi sīya sakucŒni, lŒgi bilokana sakhinha tana raghubīrahi ura Œni.248.

चौ0—राम रूरपय ुLर सिय छबि दे„ेउ ।नर नारि‹गU परिगUरीउ निमेोउ॥ सôच¤गU सकल कगUि सकयरचागUीउ । बिˇि सन बिनय कर¤गU मन मागUीउ॥ 1॥ गULर बिˇि बे»ि `नक `˙‚Uिार्§ । मिि गUमारि ुसि देगिU सयगUार्§॥ बिनय बिचार पनय ि`ि नरनागŒU । सीय राम कर कराU बिबागŒU॥ 2॥ `»य भल कगिUगिU भाव सब कागŒU । गU˘U की‹गेउU ुंिगय¡U 'Uर दागŒU॥ ०¤गU लालसा¡ म»न सब लô»Œ । बLर सा¡वरô `ानकी `ô»Œ॥ 3॥ िब बंदी`न `नक बôला० । बिरिदावली कगUि चलि ुा०॥ कगU नहपय `ा§ कगUगयU पन मôरा । चले भांU गिUय¡ गUराय न थôरा॥ 4॥

242 * ŚR’ RMACARITAMNASA* rŒma rµupu aru siya chabi dekhe¡, nara nŒrinha pariharī ¡ nimeṣe ¡ . socahiò sakala kahata sakucŒhī¡, bidhi sana binaya karahi ò mana mŒhī¡.1. haru bidhi begi janaka jaRatŒī, mati hamŒri asi dehi suhŒī. binu bicŒra panu taji naranŒhµu, sīya rŒma kara karai bibŒhµu.2. jagu bhala kahihi bhŒva saba kŒhµu, ha¢ha kīnhe ¡ antahu ¡ ura dŒhµu. ehiò lŒlasŒ ¡ magana saba logµu, baru sŒ ¡varo jŒnakī jogµu.3. taba bandījana janaka bolŒe, biridŒvalī kahata cali Œe. kaha nṛpu jŒi kahahu pana morŒ, cale bhŒ¢a hiya ¡ haraṣu na thorŒ.4.

दô0—बôले बंदी बचन बर सयनगयU सकल मगिUपाल। पन बिदेगU कर कगU¤गU गUम भय`ा 'U˘Uा§ बिसाल॥ 249॥

bole bandī bacana bara sunahu sakala mahipŒla, pana bideha kara kahahi ò hama bhujŒ u¢hŒi bisŒla.249.

चौ0—नहप भय`बलय बिˇय सिवˇनय रागŒU । »Lरु क˘Uôर बिदिि सब कागŒU॥ रावनय बानय मगUाभंU भारेU । दे„ि सरासन »व¡गिंU सिˇारेU॥ 1॥ सô§ पयरारि U कôदं˙यU क˘Uôरा । रा` समा` ुा`य `ô§ िôरा॥ ˜िाभयवन `य समेि बादेगUी । बिन¤गU बिचार बर§ गU˘िU िेगUी॥ 2॥ सयनि पन सकल भŒप ुभिलाो । भंUमानी ुििसय मन मा„े॥ परिकर बा¡ˇि 'U˘UेU ुकयरलार्§ । चले §C्Uदेव‹गU सिर नार्§॥ 3॥ िमकि िाकि िकि सिवˇनय ˇरगUीउ । 'U˘U§ न कôंिU भा¡िि बलय करगUीउ॥ `ि‹गU केर कछयU बिचाLर मन मागUीउ । चाप समीप मगUीप न `ागUीउ॥ 4॥

nṛpa bhujabalu bidhu sivadhanu rŒhµu, garua ka¢hora bidita saba kŒhµu. rŒvanu bŒnu mahŒbha¢a bhŒre, dekhi sarŒsana gava ¡hiò sidhŒre.1. soi purŒri kodaṁḍu ka¢horŒ, rŒja samŒja Œju joi torŒ. tribhuvana jaya sameta baidehī, binahi ò bicŒra barai ha¢hi tehī.2. suni pana sakala bhµupa abhilŒṣe, bha¢amŒnī atisaya mana mŒkhe. parikara bŒ ¡ dhi u¢he akulŒī, cale iṣ¢adevanha sira nŒī.3. tamaki tŒki taki sivadhanu dharahī¡, u¢hai na ko¢i bhŒ ¡ti balu karahī ¡. jinha ke kachu bicŒru mana mŒhī ¡, cŒpa samīpa mahīpa na jŒhī ¡.4.

दô0—िमकि ˇर¤गU ˇनय मŒÉ‚U नहप 'U˘U§ न चल¤गU ल`ा§। मनगय¡U पा§ भंU बागयUबलय ुˇिकयर ुˇिकयर »Lरुा§॥ 250॥

tamaki dharahiò dhanu mµuRha nṛpa u¢hai na calahi ò lajŒi, manahu¡ pŒi bha¢a bŒhubalu adhiku adhiku garuŒi.250.

चौ0—भŒप सगUस दस ०कगिU बारा । ल»े 'U˘Uावन ंUर§ न ंUारा॥ ˙U»§ न संभय सरासनय कारसेउ । कामी बचन सिी मनय `ासेउ॥ 1॥ सब नहप भ० `ô»य 'UपगUासी । `ासेउ बिनय बिरा» सं‹यासी॥ कीरिि बि`य बीरिा भारी । चले चाप कर बरबस गUारी॥ 2॥ ŸाीगUि भ० गUारि गिUय¡ रा`ा । बा˘ेU नि` नि` `ा§ समा`ा॥ नहप‹गU बिलôकि `नकयर ुकयरलाने । बôले बचन रôा `नय साने॥ 3॥ दीप दीप केर भŒपिि नाना । ुा० सयनि गUम `ô पनय ˘Uाना॥ देव दनय` ˇरि मनय` सरीरा । बिपयल बीर ुा० रनˇीरा॥ 4॥

bhµupa sahasa dasa ekahi bŒrŒ, lage u¢hŒvana ¢arai na ¢ŒrŒ. ḍagai na sambhu sarŒsanu kaise¡, kŒmī bacana satī manu jaise ¡.1. saba nṛpa bhae jogu upahŒsī, jaise¡ binu birŒga saṁnyŒsī. kīrati bijaya bīratŒ bhŒrī, cale cŒpa kara barabasa hŒrī.2. śrīhata bhae hŒri hiya ¡ rŒjŒ, bai¢he nija nija jŒi samŒjŒ. nṛpanha biloki janaku akulŒne, bole bacana roṣa janu sŒne.3. dīpa dīpa ke bhµupati nŒnŒ, Œe suni hama jo panu ¢hŒnŒ. deva danuja dhari manuja sarīrŒ, bipula bīra Œe ranadhīrŒ.4.

दô0—कयरु¡रि मनôगUर बि`य ब˙ि‚U कीरिि ुिि कमनीय। पावनिगUार बिरंUचि `नय रचे'U न ˇनय दमनीय॥ 251॥

kua¡ri manohara bijaya baRi kīrati ati kamanīya, pŒvanihŒra birañci janu raceu na dhanu damanīya.251.

चौ0—कगUगयU कागिU यगयU लाभय नभावा। कागय¡U न संकर चाप चÉU‚ावा॥ रगU'U चÉ‚Uा'Uब िôरब भार्§ । ििलय भरि भŒमि न सकेर छ˙‚Uार्§॥ 1॥ ुब `नि कô'U मा„ा भंU मानी ।बीर बिगUीन मगUी माउ `ानी॥ ि`गयU ुास नि` नि` »हगU `ागŒU । लि„ा न बिˇि बादेगिU बिबागŒU॥ 2॥ सयकहरिय `ा§ `ौउ पनय परिगUर“¡र । कयरु¡रि कयरुारि रगU'U का कर“¡र॥ `ौउ `निे'¡U बिनय भंU भयबि भार्§ । िौ पनय करि गUôिे'¡U न ग¡Uसार्§॥ 3॥ `नक बचन सयनि सब नर नारी । दे„ि `ानकिगिU भ० दय„ारी॥ मा„े ल„नय कयरंिUल भ§¡ भौउगेउU । रदपंU ¨ररकि नयन रिसौउगेउU॥ 4॥

kahahu kŒhi yahu lŒbhu na bhŒvŒ, kŒhu¡ na saṅkara cŒpa caRhŒvŒ. rahau caRhŒuba toraba bhŒī, tilu bhari bhµumi na sake chaRŒī.1. aba jani kou mŒkhai bha¢a mŒnī, bīra bihīna mahī mai ò jŒnī. tajahu Œsa nija nija gṛha jŒhµu, likhŒ na bidhi baidehi bibŒhµu.2. sukṛtu jŒi jau ¡ panu pariharaµu ¡ ,k u a¡ri kuŒri rahau kŒ karaµu ¡ . jau¡ janateu ¡ binu bha¢a bhubi bhŒī, tau panu kari hoteu ¡ na ha ¡sŒī.3. janaka bacana suni saba nara nŒrī, dekhi jŒnakihi bhae dukhŒrī. mŒkhe lakhanu ku¢ila bhai ò bhau¡he¡, radapa¢a pharakata nayana risau ¡he¡.4.

दô0—कगिU न सकि रघायबीर ˙Uर ल»े बचन `नय बान। ना§ राम पद कमल सिLर बôले »िरा पýमान॥ 252॥

kahi na sakata raghubīra ḍara lage bacana janu bŒna, nŒi rŒma pada kamala siru bole girŒ pramŒna.252.

चौ0—रघायबंसि‹गU मगय¡U `ग¡U कô'U गUôर्§ । िे¤गU समा` ुस कगU§ न कôर्§॥ कगUी `नक `सि ुनयचिि बानी । बिlमान रघायकयरल मनि `ानी॥ 1॥ सयनगयU भानयकयरल पंक` भानŒ । कगU'¡U सयभा'U न कछयU ुभिमानŒ॥ `ौउ ियगUारि ुनयसासन पावौउ । कंरदयक §व बýrा्ां˙U 'U˘Uावौउ॥ 2॥ काचे घांU `िमि ˙Uारौउ ¨रôरी । सक'¡U मेLर मŒलक `िमि िôरी॥ िव पýिाप मगिUमा भ»वाना । कô बापयरô पिनाक पयराना॥ 3॥ नाथ `ानि ुस ुायसय गUô“र । कौियकयर करौउ बिलôकिु सô“र॥ कमल नाल `िमि चाप चÉU‚ावौउ । `ô`न सि पýमान ला ˇा्वाउ॥ 4॥

ragubaṁsinha mahu ¡ jaha ¡ kou hoī, tehi ò samŒja asa kahai na koī. kahī janaka jasi anucita bŒnī, bidyamŒna raghukula mani jŒnī.1. sunahu bhŒnukula paṅkaja bhŒnµu, kahau ¡ subhŒu na kachu abhimŒnµu. jau¡ tumhŒri anusŒsana pŒvau ¡, kanduka iva brahmŒṁḍa u¢hŒvau ¡.2. kŒce gha¢a jimi ḍŒrau ¡ phorī, sakau ¡ meru mµulaka jimi torī. tava pratŒpa mahimŒ bhagavŒnŒ, ko bŒpuro pinŒka purŒnŒ.3. nŒtha jŒni asa Œyasu hoµu, kautuku karau ¡ bilokia soµu. kamala nŒla jimi cŒpa caR hŒvau¡, jojana sata pramŒna lai dhŒvau ¡.4.

दô0—िôरौउ छ˜ाक दं˙U `िमि िव पýिाप बल नाथ। `ौउ न करौउ पýभय पद सपथ कर न ˇरौउ ˇनय भाथ॥ 253॥

torau¡ chatraka daṁḍa jimi tava pratŒpa bala nŒtha, jau¡ na karau¡ prabhu pada sapatha kara na dharau¡ dhanu bhŒtha.253.

चौ0—ल„न सकôप बचन `े बôले । ˙U»म»ानि मगिU दि‚»` ˙Uôले॥ सकल लô» सब भŒप ˙ेUराने । सिय गिUय¡ गUराय `नकयर सकयरचाने॥ 1॥ »यर रघायपिि सब मयनि मनमागUीउ । मयदिि भ० पयनि पयनि पयलकागUीउ॥ सयन¤गU रघायपिि ल„नय नेवारेU । पýेम समेि निकंU बा˘UारेU॥ 2॥ बिSवामि˜ा समय सयभ `ानी। बôले ुिि सनेगUमय बानी॥ 'U˘UगयU राम भं`गयU भवचापा । मेंUगयU िाि `नक परििापा॥ 3॥ सयनि »यLर बचन चरन सिLर नावा । गUराय बिादय न कछयU 'Uर ुावा॥ ˘UाÉ‚ेU भ० 'U˘िU सगU` सयभा०¡ । ˘Uवनि `यबा मह»रा`य ल`ा०¡॥ 4॥

246 * ŚR’ RMACARITAMNASA* lakhana sakopa bacana je bole, ḍagamagŒni mahi diggaja ḍole. sakala loga saba bhµupa ḍerŒne, siya hiya ¡ haraṣu janaku sakucŒne.1. gura raghupati saba muni mana mŒhī¡, mudita bhae puni puni pulakŒhī ¡. sayanahiò raghupati lakhanu nevŒre, prema sameta nika¢a bai¢hŒre.2. bisvŒmitra samaya subha jŒnī, bole ati sanehamaya bŒnī. u¢hahu rŒma bhañjahu bhavacŒpŒ, me¢ahu tŒta janaka paritŒpŒ.3. suni guru bacana carana siru nŒvŒ, haraṣu biṣŒdu na kachu ura ŒvŒ. ¢hŒRhe bhae u¢hi sahaja subhŒe¡, ¢havani jubŒ mṛgarŒju lajŒe ¡.4.

दô0—'Uदिि 'Uदय»िरि मंच पर रघायबर बालपिं»। बिकसे संि सरô` सब गUरो लôचन भहं»॥ 254॥

udita udayagiri mañca para raghubara bŒlapataṅga, bikase santa saroja saba haraṣe locana bhṛṅga.254.

चौ0—नहप‹गU केररि ुासा निसि नासी । बचन न„ि ुवली न पýकासी॥ मानी मगिUप कयरमयद सकयरचाने । कपंी भŒप 'UलŒक लयकाने॥ 1॥ भ० बिसôक कôक मयनि देवा । बरिस¤गU सयमन `नाव¤गU सेवा॥ »यर पद बंदि सगिUि ुनयरा»ा । राम मयनि‹गU सन ुायसय मा»ा॥ 2॥ सगU`¤गU चले सकल `» Sवामी ।मžा मं`य बर कंयर`र »ामी॥ चलि राम सब पयर नर नारी । पयलक पŒरि िन भ० सय„ारी॥ 3॥ बंदि पििर सयर सयकहरि स¡भारे । `ौउ कछयU पय‹य पýभा'U गUमारेU॥ िौ सिवˇनय महनाल की ना§Z । िôरगय¡U रामय »नेस »ôसा§Z॥ 4॥

nṛpanha keri ŒsŒ nisi nŒsī, bacana nakhata avalī na prakŒsī. mŒnī mahipa kumuda sakucŒne, kapa¢ī bhµupa ulµuka lukŒne.1. bhae bisoka koka muni devŒ, barisahi ò sumana janŒvahi ò sevŒ. gura pada bandi sahita anurŒgŒ, rŒma muninha sana Œyasu mŒgŒ.2. sahajahiò cale sakala jaga svŒmī, matta mañju bara kuñjara gŒmī. calata rŒma saba pura nara nŒrī, pulaka pµuri tana bhae sukhŒrī.3. bandi pitara sura sukṛta sa ¡bhŒre, jau¡ kachu punya prabhŒu hamŒre. tau sivadhanu mṛnŒla kī nŒī ¡, torahu ¡ rŒmu ganesa gosŒī ¡.4.

दô0—रामगिU पýेम समेि ल„ि स„ि‹गU समीप बôला§। सीिा मािय सनेगU बस बचन कगU§ बिल„ा§॥ 255॥

rŒmahi prema sameta lakhi sakhinha samīpa bolŒi, sītŒ mŒtu saneha basa bacana kahai bilakhŒi.255.

चौ0—स„ि सब कौियकयर दे„निगUारे । `े'U कगUावि गिUिŒ गUमारेU॥ कô'U न बयÛा§ कगU§ »यर पागUीउ । ० बालक ुसि गU˘U भलि नागUीउ॥ 1॥ रावन बान छयUुा न¤गU चापा। गUारेU सकल भŒप करि दापा॥ सô ˇनय रा`कयरु¡र कर देगUीउ । बाल मराल कि मंदर लेगUीउ॥ 2॥ भŒप सयानप सकल सिरानी । स„ि बिˇि »िि कछयU `ािि न `ानी॥ बôली चियर स„ी महदय बानी । िे`वंि लघाय »निु न रानी॥ 3॥ कग¡U कयंरभ` कग¡U ¤सˇय ुपारा । सôो'U सय`सय सकल संसारा॥ रबि मं˙Uल दे„ि लघाय ला»ा। 'Uदय¡ िासय ििभयवन िम भा»ा॥ 4॥

sakhi saba kautuku dekhanihŒre, jeu kahŒvata hitµu hamŒre. kou na bujhŒi kahai gura pŒhī ¡, e bŒlaka asi ha¢ha bhali nŒhī ¡.1. rŒvana bŒna chuŒ nahi ò cŒpŒ, hŒre sakala bhµupa kari dŒpŒ. so dhanu rŒjakua ¡ ra kara dehī ¡, bŒla marŒla ki mandara lehī ¡.2. bhµupa sayŒnapa sakala sirŒnī, sakhi bidhi gati kachu jŒti na jŒnī. bolī catura sakhī mṛdu bŒnī, tejavanta laghu gania na rŒnī.3. kaha¡ kumbhaja kaha ¡ sindhu apŒrŒ, soṣeu sujasu sakala saṁsŒrŒ. rabi maṁḍala dekhata laghu lŒgŒ, udaya¡ tŒsu tibhuvana tama bhŒgŒ.4.

दô0—मं˜ा परम लघाय `ासय बस बिˇि गUरि गUर सयर सर्ब। मगUामžा »`रा` कगय¡U बस कर ुंकयरस „र्ब॥ 256॥

mantra parama laghu jŒsu basa bidhi hari hara sura sarba, mahŒmatta gajarŒja kahu ¡ basa kara aṅkusa kharba.256.

चौ0—काम कयरसयम ˇनय सायक ली‹गेU । सकल भयवन ुपनेउ बस की‹गे॥ देबि ि`िु संस'U ुस `ानी। भं`ब ˇनयाय राम सयनय रानी॥ 1॥ स„ी बचन सयनि भा परिीिी । मिंUा बिादय बÉ‚Uी ुिि पýीिी॥ िब रामगिU बिलôकि बादेगUी । सभय NUदय¡ बिनविि `ेगिU िेगUी॥ 2॥ मनगUीं मन मनाव ुकयरलानी । गUôगयU पýस‹न मगेUस भवानी॥ करगयU स¨रल ुापनि सेवकार्§ । करि गिUिय गUरगयU चाप »Lरुार्§॥ 3॥ »ननायक बरदायक देवा । ुा`य ल»ेउ की‹िगU'¡U ियु सेवा॥ बार बार बिनिी सयनि मôरी । करगयU चाप »यLरिा ुिि थôरी॥ 4॥

kŒma kusuma dhanu sŒyaka līnhe, sakala bhuvana apane ¡ basa kīnhe. debi tajia saṁsau asa jŒnī, bhañjaba dhanuṣu rŒma sunu rŒnī.1. sakhī bacana suni bhai paratītī, mi¢Œ biṣŒdu baRhī ati prītī. taba rŒmahi biloki baidehī, sabhaya hṛdaya ¡ binavati jehi tehī.2. manahī¡ mana manŒva akulŒnī, hohu prasanna mahesa bhavŒnī. karahu saphala Œpani sevakŒī, kari hitu harahu cŒpa garuŒī.3. gananŒyaka baradŒyaka devŒ, Œju lage ¡ kīnhiu ¡ tua sevŒ. bŒra bŒra binatī suni morī, karahu cŒpa gurutŒ ati thorī.4.

दô0—दे„ि दे„ि रघायबीर िन सयर मनाव ˇरि ˇीर। भरेU बिलôचन पýेम `ल पयलकावली सरीर॥ 257॥

dekhi dekhi raghubīra tana sura manŒva dhari dhīra, bhare bilocana prema jala pulakŒvalī sarīra.257.

चौ0—नीकेउर निर„ि नयन भरि सôभा । पििय पनय सयमिरि बगयUरि मनय छôभा॥ ुगUगU िाि दाLरनि गU˘U ˘Uानी । समयÛाि न¤गU कछयU लाभय न गUानी॥ 1॥ सचिव सभय सि„ दे§ न कôर्§ । बयˇ समा` ब˙‚U ुनयचिि गUôर्§॥ कग¡U ˇनय कयरलिसगयU चागिU क˘Uôरा । कग¡U Sयामल महदय»ाि किसôरा॥ 2॥ बिˇि केरगिU भा¡िि ˇरौउ 'Uर ˇीरा । सिरस सयमन कन बेˇिु गUीरा॥ सकल सभा कार मिि भा भôरी । ुब मôगिU संभयचाप »िि िôरी॥ 3॥ नि` `˙‚Uिा लô»‹ग U पर ˙Uारी । गUôगिU गULरु रघायपििगिU निगUारी॥ ुिि परििाप सीय मन मागUीउ । लव निमेा `य» सय सम `ागUीउ॥ 4॥

nīke¡ nirakhi nayana bhari sobhŒ, pitu panu sumiri bahuri manu chobhŒ. ahaha tŒta dŒruni ha¢ha ¢hŒnī, samujhata nahiò kachu lŒbhu na hŒnī.1. saciva sabhaya sikha dei na koī, budha samŒja baRa anucita hoī. kaha¡ dhanu kulisahu cŒhi ka¢horŒ, kaha¡ syŒmala mṛdugŒta kisorŒ.2. bidhi kehi bhŒ ¡ti dharau ¡ ura dhīrŒ, sirasa sumana kana bedhia hīrŒ. sakala sabhŒ kai mati bhai bhorī, aba mohi sambhucŒpa gati torī.3. nija jaRatŒ loganha para ḍŒrī, hohi harua raghupatihi nihŒrī. ati paritŒpa sīya mana mŒhī ¡, lava nimeṣa juga saya sama jŒhī ¡.4.

दô0—पýभयगिU चिि§ पयनि चििव मगिU रा`ि लôचन लôल। „ेलि मनसि` मीन `य» `नय बिˇय मं˙Uल ˙Uôल॥ 258॥

prabhuhi citai puni citava mahi rŒjata locana lola, khelata manasija mīna juga janu bidhu maṁḍala ḍola.258. 250 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

दô0—ल„न ल„े'U रघायबंसमनि िाकेर'U गUर कôदं˙यU। पयलकि »ाि बôले बचन चरन चापि बýrा्ां˙यU॥ 259॥

lakhana lakheu raghubaṁsamani tŒkeu hara kodaṁḍu, pulaki gŒta bole bacana carana cŒpi brahmŒṁḍu.259.

दô0—राम बिलôकेर लô» सब चि˜ा लि„े से दे„ि। चििर्§ सीय कहरपायिन `ानी बिकल बिसेाि॥ 260॥

rŒma biloke loga saba citra likhe se dekhi, citaī sīya kṛpŒyatana jŒnī bikala biseṣi.260.

छंU0 —भरेU भयवन घाôर क˘Uôर रव रबि बा`ि ि`ि मार»य चले। चिPररगिंU दि‚»` ˙Uôल मगिU ुगिU कôल कŒरLरम कलमले॥ सयर ुसयर मयनि कर कान दी‹गेउU सकल बिकल बिचारगUीउ। कôदं˙U „ं˙ेU'U राम ियलसी `यिि बचन 'UचारगUीउ॥

Chaṁ.: bhare bhuvana ghora ka¢hora rava rabi bŒji taji mŒragu cale, cikkarahiò diggaja ḍola mahi ahi kola kµuruma kalamale. sura asura muni kara kŒna dīnhe ¡ sakala bikala bicŒrahī ¡, kodaṁḍa khaṁḍeu rŒma tulasī jayati bacana ucŒrahī ¡.

चौ0—पýभय दô'U चाप„ं˙U मगिU ˙UारेU । दे„ि लô» सब भ० सय„ारेU॥ कौसिकरूरप पयôनिˇि पावन । पýेम बारि ुव»ागयU सयगUावन॥ 1॥ रामरूरप राकेरसय निगUारी । बÉ‚Uि बीचि पयलकावलि भारी॥ बा`े नभ »गU»गेU निसाना । देवबˇŒ नाच¤गU करि »ाना॥ 2॥ बýrा्ादिक सयर सि् मयनीसा । पýभयगिU पýसंस¤गU दे¤गU ुसीसा॥ बरिस¤गU सयमन रंU» बगयU माला। »ाव¤गU ¤कनर »ीि रसाला॥ 3॥ रगUी भयवन भरि `य `य बानी । ˇनयाभं» ˇयनि `ाि न `ानी॥ मयदिि कगU¤गU `ग¡U िग¡U नर नारी । भं`े'U राम संभयˇनय भारी॥ 4॥

prabhu dou cŒpakhaṁḍa mahi ḍŒre, dekhi loga saba bhae sukhŒre. kausikarµupa payonidhi pŒvana, prema bŒri avagŒhu suhŒvana.1. rŒmarµupa rŒkesu nihŒrī, baRhata bīci pulakŒvali bhŒrī. bŒje nabha gahagahe nisŒnŒ, devabadhµu nŒcahi ò kari gŒnŒ.2. brahmŒdika sura siddha munīsŒ, prabhuhi prasaṁsahi ò dehi ò asīsŒ. barisahiò sumana raṅga bahu mŒlŒ, gŒvahi ò kiṁnara gīta rasŒlŒ.3. rahī bhuvana bhari jaya jaya bŒnī, dhanuṣabhaṅga dhuni jŒta na jŒnī. mudita kahahi ò jaha¡ taha ¡ nara nŒrī, bhañjeu rŒma sambhudhanu bhŒrī.4.

दô0—बंदी मा»ˇ सŒि»न बिLरद बद¤गU मििˇीर। कर¤गU निछावरि लô» सब गUय »य ˇन मनि चीर॥ 262॥

bandī mŒgadha sµutagana biruda badahi ò matidhīra, karahiò nichŒvari loga saba haya gaya dhana mani cīra.262.

चौ0—Ûा¡Ûिा महदं» सं„ सगUनार्§ । भेरि ÉUôल दयंदयभी सयगUार्§॥ बा`¤गU बगयU बा`ने सयगUा० । `ग¡U िग¡U `यबिि‹गU मं»ल »ा०॥ 1॥ स„ि‹गU सगिUि गUराी ुिि रानी । सŒ„ि ˇान परा `नय पानी॥ `नक लगेU'U सय„य सôचय बिगUार्§U । पारि थकेउर थागU `नय पार्§॥ 2॥ ŸाीगUि भ० भŒप ˇनय ंŒUंे । `ासेउ दिवस दीप छबि छŒUंेU॥ सीय सय„गिU बरनिु केरगिU भा¡िी । `नय चािकी पा§ `लय Sवािी॥ 3॥ रामगिU ल„नय बिलôकि कारसेउ । ससिगिU चकôर किसôरकयर `ासेउ॥ सिानंद िब ुायसय दी‹गUा । सीिा¡ »मनय राम प¤गU की‹गUा॥ 4॥

jhŒ¡ jhi mṛdaṅga saṅkha sahanŒī, bheri ḍhola dundubhī suhŒī. bŒjahiò bahu bŒjane suhŒe, jaha¡ taha ¡ jubatinha maṅgala gŒe.1. sakhinha sahita haraṣī ati rŒnī, sµukhata dhŒna parŒ janu pŒnī. janaka laheu sukhu socu bihŒī, pairata thake ¡ thŒha janu pŒī.2. śrīhata bhae bhµupa dhanu ¢µu¢e, jaise¡ divasa dīpa chabi chµu¢e. sīya sukhahi barania kehi bhŒ ¡ tī, janu cŒtakī pŒi jalu svŒtī.3. rŒmahi lakhanu bilokata kaise¡ , sasihi cakora kisoraku jaise ¡. satŒnanda taba Œyasu dīnhŒ, sītŒ ¡ gamanu rŒma pahi ò kīnhŒ.4.

दô0—सं» स„ीउ सयंदर चियर »ाव¤गU मं»लचार। »वनी बाल मराल »िि सयामा ुं» ुपार॥ 263॥

saṅga sakhī ¡ sundara catura gŒvahi ò maṅgalacŒra, gavanī bŒla marŒla gati suṣamŒ aṅga apŒra.263.

Cau. : sak्in्a mad्ya siya so्ati kaise ¡ , c्abigana mad्ya ma्Œc्abi jaise ¡.

kara saroja jayamŒla suhŒī, bisva bijaya sobhŒ jehi ò chŒī.1. tana sakocu mana parama uchŒhµu, gµuRha premu lakhi parai na kŒhµu. jŒi samīpa rŒma chabi dekhī, rahi janu kua ¡ri citra avarekhī.2. catura sakhī ¡ lakhi kahŒ bujhŒī, pahirŒvahu jayamŒla suhŒī. sunata jugala kara mŒla u¢hŒī, prema bibasa pahirŒi na jŒī.3. sohata janu juga jalaja sanŒlŒ, sasihi sabhīta deta jayamŒlŒ. gŒvahiò chabi avaloki sahelī, siya ¡ jayamŒla rŒma ura melī.4.

चौ0—पयर ुLर Žयôम बा`ने बा`े । „ल भ० मलिन साˇय सब रा`े॥ सयर ¤कनर नर ना» मयनीसा । `य `य `य कगिU दे¤गU ुसीसा॥ 1॥ नाच¤गU »ाव¤गU बिबयˇ बˇŒंUीउ । बार बार कयरसयमां`लि छŒUंUीउ॥ `ग¡U िग¡U बिपý बेदˇयनि करगUीउ । बंदी बिरिदावलि 'U“ारगUीउ॥ 2॥ मगिU पािाल नाक `सय Žयापा । राम बरी सिय भं`े'U चापा॥ करगिंU ुारिी पयर नर नारी । दे¤गU निछावरि बिžा बिसारी॥ 3॥ सôगUिि सीय राम कार `ôरी । छबि ¤स»ाLर मनगय¡U ०क ˘Uôरी॥ स„ीं कगU¤गU पýभयपद »गयU सीिा । करिि न चरन परस ुिि भीिा॥ 4॥

pura aru byoma bŒjane bŒje, khala bhae malina sŒdhu saba rŒje. sura kiṁnara nara nŒga munīsŒ, jaya jaya jaya kahi dehi ò asīsŒ.1. 256 * ŚR’ RMACARITAMNASA* nŒcahiò gŒvahi ò bibudha badhµu¢ī¡, bŒra bŒra kusumŒñjali chµu¢ī ¡. jaha¡ taha¡ bipra bedadhuni karahī¡, bandī biridŒvali uccarahī ¡.2. mahi pŒtŒla nŒka jasu byŒpŒ, rŒma barī siya bhañjeu cŒpŒ. karahiò Œratī pura nara nŒrī, dehi ò nichŒvari bitta bisŒrī.3. sohati sīya rŒma kai jorī, chabi siṅgŒru manahu ¡ eka ¢horī. sakhī¡ kahahiò prabhupada gahu sītŒ, karati na carana parasa ati bhītŒ.4.

दô0—»ौिम ििय »िि सयरिि करि न¤गU परसिि प» पानि। मन बिगUसे रघायबंसमनि पýीिि ुलौकिक `ानि॥ 265॥

gautama tiya gati surati kari nahi ò parasati paga pŒni, mana bihase raghubaṁsamani prīti alaukika jŒni.265.

चौ0—िब सिय दे„ि भŒप ुभिलाो । कŒरर कपŒि मŒÉ‚U मन मा„े॥ 'U˘िU 'U˘िU पगिUरि सनागU ुभा»े । `ग¡U िग¡U »ाल ब`ावन ला»े॥ 1॥ लेगयU छ˙‚Uा§ सीय कगU कô“र । ˇरि बा¡ˇगयU नहप बालक दô“र॥ िôरेउU ˇनयाय चा˙‚U न¤गU सरर्§ । `ीवि गUमगिU कयरु¡रि कô बरर्§॥ 2॥ `ौउ बिदेगयU कछयU कराU सगUार्§ । `ीिगयU समर सगिUि दô'U भार्§॥ साˇय भŒप बôले सयनि बानी । रा`समा`गिU ला` ल`ानी॥ 3॥ बलय पýिापय बीरिा ब˙‚Uार्§ । नाक पिनाकगिU सं» सिˇार्§॥ सô§ सŒरिा कि ुब कगय¡U पार्§ । ुसि बयˇि िौ बिˇि मयग¡U मसि लार्§॥ 4॥

taba siya dekhi bhµupa abhilŒṣe, kµura kapµuta mµuRha mana mŒkhe. u¢hi u¢hi pahiri sanŒha abhŒge, jaha¡ taha ¡ gŒla bajŒvana lŒge.1. lehu chaRŒi sīya kaha koµu, dhari bŒ ¡ dhahu nṛpa bŒlaka doµu. tore¡ dhanuṣu cŒRa nahi ò saraī, jīvata hamahi kua ¡ ri ko baraī.2. jau¡ bidehu kachu karai sahŒī, jītahu samara sahita dou bhŒī. sŒdhu bhµupa bole suni bŒnī, rŒjasamŒjahi lŒja lajŒnī.3. balu pratŒpu bīratŒ baRŒī, nŒka pinŒkahi saṅga sidhŒī. soi sµuratŒ ki aba kahu¡ pŒī, asi budhi tau bidhi muha ¡ masi lŒī.4.

दô0—दे„गयU रामगिU नयन भरि ि`ि §रिा मदय कôगयU। ल„न रôाय पावकयर पýबल `ानि सलभ `नि गUôगयU॥ 266॥

dekhahu rŒmahi nayana bhari taji iriṣŒ madu kohu, lakhana roṣu pŒvaku prabala jŒni salabha jani hohu.266.

चौ0—बानिेय बलि `िमि चगU का»Œ । `िमि ससय चगाU ना» ुरि भा»Œ॥ `िमि चगU कयरसल ुकारन कôगUी । सब संपदा चगाU सिव…ýôगUी॥ 1॥ लôभी लôलयप कल कीरिि चगUर्§ । ुकलंकिा कि कामी लगUर्§॥ गUरि पद बिमय„ परम »िि चागUा। िस ियगUार लालचय नरनागUा॥ 2॥ कôलागUलय सयनि सीय सकानी । स„ीउ लवा§ »§Z `ग¡U रानी॥ रामय सयभाय¡ चले »यLर पागUीउ । सिय सनेगयU बरनि मन मागUीउ॥ 3॥ रानि‹गU सगिUि सôचबस सीया । ुब ˇौउ बिˇिगिU कागU करनीया॥ भŒप बचन सयनि §ि 'Uि िकगUीउ । ल„नय राम ˙Uर बôलि न सकगUीउ॥ 4॥

bainateya bali jimi caha kŒgµu, jimi sasu cahai nŒga ari bhŒgµu. jimi caha kusala akŒrana kohī, saba sampadŒ cahai sivadrohī.1. lobhī lolupa kala kīrati cahaī, akalaṅkatŒ ki kŒmī lahaī. hari pada bimukha parama gati cŒhŒ, tasa tumhŒra lŒlacu naranŒhŒ.2. kolŒhalu suni sīya sakŒnī, sakhī¡ lavŒi gaī ¡ jaha ¡ rŒnī. rŒmu subhŒya¡ cale guru pŒhī ¡ , sīya sanehu baranata mana mŒhī ¡.3. rŒninha sahita socabasa sīyŒ, aba dhau ¡ bidhihi kŒha karanīyŒ. bhµupa bacana suni ita uta takahī¡, lakhanu rŒma ḍara boli na sakahī ¡.4.

दô0—ुLरन नयन भहकयरंUी कयरंिUल चििवि नहप‹गU सकôप। मनगय¡U मžा »`»न निर„ि ¤सघाकिसôरगिU चôप॥ 267॥

aruna nayana bhṛku¢ī ku¢ila citavata nṛpanha sakopa, manahu¡ matta gajagana nirakhi siṅghakisorahi copa.267.

चौ0—„रभLर दे„ि बिकल पयर नारीउ । सब मिलि दे¤गU मगUीप‹गU »ारीउ॥ िे¤गU ुवसर सयनि सिव ˇनयभं»ा । ुाय'U भह»यकयरल कमल पिं»ा॥ 1॥ दे„ि मगUीप सकल सकयरचाने । बा` ÛापंU `नय लवा लयकाने॥ »ौरि U सरीर U भŒिि भल भýा`ा । भाल बिसाल ˜िापयं˙U बिरा`ा॥ 2॥ सीस `ंUा ससिबदनय सयगUावा । रिसबस कछयUक ुLरन गUô§ ुावा॥ भहकयरंUी कयरंिUल नयन रिस रािे । सगU`गय¡U चििवि मनगय¡U रिसािे॥ 3॥ बहाभ कंरˇ 'Uर बागयU बिसाला । चाLर `ने'U माल मह»छाला॥ कंिU मयनिबसन िŒन दय§ बा¡ˇेउ । ˇनय सर कर कयर˘UाLर कल का¡ˇेउ॥ 4॥

kharabharu dekhi bikala pura nŒrī¡, saba mili dehi ò mahīpanha gŒrī ¡. tehiò avasara suni siva dhanu bhaṅgŒ, Œyau bhṛgukula kamala pataṅgŒ.1. dekhi mahīpa sakala sakucŒne, bŒja jhapa¢a janu lavŒ lukŒne. gauri sarīra bhµuti bhala bhrŒjŒ, bhŒla bisŒla tripuṁḍa birŒjŒ.2. sīsa ja¢Œ sasibadanu suhŒvŒ, risabasa kachuka aruna hoi ŒvŒ. bhṛku¢ī ku¢ila nayana risa rŒte, sahajahu¡ citavata manahu ¡ risŒte.3. bṛṣabha kandha ura bŒhu bisŒlŒ, cŒru janeu mŒla mṛgachŒlŒ. ka¢i munibasana tµuna dui bŒ ¡dhe¡, dhanu sara kara ku¢hŒru kala kŒ ¡ dhe¡.4.

दô0—सांि बेाय करनी क˘िUन बरनि न `ा§ सरूरप। ˇरि मयनििनय `नय बीर रसय ुाय' `ग¡U सब भŒप॥ 268॥

sŒnta beṣu karanī ka¢hina barani na jŒi sarµupa, dhari munitanu janu bīra rasu Œyau jaha ¡ saba bhµupa.268.

चौ0—दे„ि भह»यपिि बेाय कराला । 'U˘ेU सकल भय बिकल भयुाला॥ पििय समेि कगिU कगिU नि` नामा । ल»े करन सब दं˙U पýनामा॥ 1॥ `ेगिU सयभाय¡ चििव¤गU गिUिय `ानी। सô `ान§ `नय ुा§ „यंUानी॥ `नक बगUôरि ुा§ सिLर नावा । सीय बôला§ पýनामय करावा॥ 2॥ ुासिा दी‹िगU स„ीउ गUरानीउ । नि` समा` ला »§Z सयानीउ॥ बिSवामि˜ाय मिले पयनि ुार्§ । पद सरô` मेले दô'U भार्§॥ 3॥ रामय ल„नय दसरथ केर ÉUôंUा । दी‹िगU ुसीस दे„ि भल `ôंUा॥ रामगिU चिि§ रगेU थकि लôचन । रूरप ुपार मार मद मôचन॥ 4॥

dekhata bhṛgupati beṣu karŒlŒ, u¢he sakala bhaya bikala bhuŒlŒ. pitu sameta kahi kahi nija nŒmŒ, lage karana saba daṁḍa pranŒmŒ.1. jehi subhŒya¡ citavahi ò hitu jŒnī, so jŒnai janu Œi khu¢Œnī. janaka bahori Œi siru nŒvŒ, sīya bolŒi pranŒmu karŒvŒ.2. Œsiṣa dīnhi sakhī ¡ haraṣŒnī¡, nija samŒja lai gaī ¡ sayŒnī ¡. bisvŒmitru mile puni Œī, pada saroja mele dou bhŒī.3. rŒmu lakhanu dasaratha ke ḍho¢Œ, dīnhi asīsa dekhi bhala jo¢Œ. rŒmahi citai rahe thaki locana, rµupa apŒra mŒra mada mocana.4.

दô0—बगयUरि बिलôकि बिदेगU सन कगUगयU कागU ुिि भीर। पŒछि `ानि ु`ान `िमि Žयापे'U कôपय सरीर॥ 269॥

bahuri biloki bideha sana kahahu kŒha ati bhīra, pµuchata jŒni ajŒna jimi byŒpeu kopu sarīra.269.

चौ0—समाचार U कगिU `नक सयना० । `ेगिU कारन मगUीप सब ुा०॥ सयनि बचन ¨िररि ुनि निगUारेU । दे„े चाप„ं˙U मगिU ˙UारेU॥ 1॥ ुिि रिस बôले बचन क˘Uôरा । कगयU `˙‚U `नक ˇनया कार िôरा॥ बे»ि दे„ा'U मŒÉ‚U न ि ुा`Œ । 'UलंU'¡U मगिU `ग¡U लगिU िव रा`Œ॥ 2॥ ुिि ˙ULर 'UिLर देि नहपय नागUीउ । कयरंिUल भŒप गUरो मन मागUीउ॥ सयर मयनि ना» न»र नर नारी । सôच¤गU सकल ˜ास 'Uर भारी॥ 3॥ मन पछििािि सीय मगUिारी । बिˇि ुब स¡वरी बाि बि»ारी॥ भह»यपिि कर सयभा'U सयनि सीिा । ुरˇ निमेा कलप सम बीिा॥ 4॥

samŒcŒra kahi janaka sunŒe, jehi kŒrana mahīpa saba Œe. sunata bacana phiri anata nihŒre, dekhe cŒpakhaṁḍa mahi ḍŒre.1. ati risa bole bacana ka¢horŒ, kahu jaRa janaka dhanuṣa kai torŒ. begi dekhŒu mµuRha na ta Œjµu, ula¢au ¡ mahi jaha ¡ lahi tava rŒjµu.2. ati ḍaru utaru deta nṛpu nŒhī ¡, ku¢ila bhµupa haraṣe mana mŒhī ¡. sura muni nŒga nagara nara nŒrī, socahi ò sakala trŒsa ura bhŒrī.3. mana pachitŒti sīya mahatŒrī, bidhi aba sa ¡varī bŒta bigŒrī. bhṛgupati kara subhŒu suni sītŒ, aradha nimeṣa kalapa sama bītŒ.4.

दô0—सभय बिलôकेर लô» सब `ानि `ानकी भीLर। NUदय¡ न गUराय बिादय कछयU बôले ŸाीरघायबीLर॥ 270॥

sabhaya biloke loga saba jŒni jŒnakī bhīru, hṛdaya¡ na haraṣu biṣŒdu kachu bole śrīraghubīru.270.

चौ0—नाथ संभयˇनय भं`निगUारा । गUô§गिU केर'U ०क दास ियगUारा॥ ुायसय कागU कगिUु किनमôगUी ।सयनि रिसा§ बôले मयनि कôगUी॥ 1॥ सेवकयर सô `ô कराU सेवकार्§ । ुरि करनी करि करिु लरार्§॥ सयनगयU राम `े¤गU सिवˇनय िôरा । सगUसबागयU सम सô रिपय मôरा॥ 2॥ सô बिल»ा'U बिगUा§ समा`ा। न ि मारेU `ागU¤गU सब रा`ा॥ सयनि मयनि बचन ल„न मयसयकाने । बôले परसयˇरगिU ुपमाने॥ 3॥ बगयU ˇनयगUीउ िôरीउ लरिका§Z । कबगय¡U न ुसि रिस की‹िगU »ôसा§Z॥ ०गिU ˇनय पर ममिा केरगिU गेUिŒ । सयनि रिसा§ कगU भह»यकयरलकेरिŒ॥ 4॥

nŒtha sambhudhanu bhañjanihŒrŒ, hoihi keu eka dŒsa tumhŒrŒ. Œyasu kŒha kahia kina mohī, suni risŒi bole muni kohī.1. sevaku so jo karai sevakŒī, ari karanī kari karia larŒī. sunahu rŒma jehi ò sivadhanu torŒ, sahasabŒhu sama so ripu morŒ.2. so bilagŒu bihŒi sam ŒjŒ, na ta mŒre jaihahi ò saba rŒjŒ. suni muni bacana lakhana musukŒne, bole parasudharahi apamŒne.3. bahu dhanuhī¡ torī¡ larikŒī¡, kabahu ¡ na asi risa kīnhi gosŒī ¡. ehi dhanu para mamatŒ kehi hetµu, suni risŒi kaha bhṛgukulaketµu.4.

दô0—रेU नहप बालक काल बस बôलि िôगिU न स¡भार। ˇनयगUी सम ििपयरारि ˇनय बिदिि सकल संसार॥ 271॥

re nṛpa bŒlaka kŒla basa bolata tohi na sa ¡bhŒra, dhanuhī sama tipurŒri dhanu bidita sakala saṁsŒra.271.

चौ0—ल„न कगUा गU¡Uसि गUमरेउU `ाना। सयनगयU देव सब ˇनया समाना॥ का छिि लाभय `Œन ˇनय िôरेउU । दे„ा राम नयन केर भôरेउU॥ 1॥ छयUुि ंŒUंU रघायपििगयU न दôसŒ । मयनि बिनय का` करिु कि रôसŒ॥ बôले चिि§ परसय की ुôरा । रेU स˘U सयनेगिU सयभा'U न मôरा॥ 2॥ बालकयर बôलि बˇ'¡U न¤गU िôगUी । केरवल मयनि `˙‚U `ानगिU मôगUी॥ बाल बýrा्चारी ुिि कôगUी । बिSव बिदिि छ˜िायकयरल …ýôगUी॥ 3॥ भय`बल भŒमि भŒप बिनय की‹गUी । बिपयल बार मगिUदेव‹गU दी‹गUी॥ सगUसबागयU भय` छेUदनिगUारा । परसय बिलôकयर मगUीपकयरमारा॥ 4॥

lakhana kahŒ ha¡si hamare¡ jŒnŒ, sunahu deva saba dhanuṣa samŒnŒ. kŒ chati lŒbhu jµuna dhanu tore ¡ , dekhŒ rŒma nayana ke bhore ¡.1. 262 * ŚR’ RMACARITAMNASA* chuata ¢µu¢a raghupatihu na dosµu, muni binu kŒja karia kata rosµu. bole citai parasu kī orŒ, re sa¢ha sunehi subhŒu na morŒ.2. bŒlaku boli badhau ¡ nahi ò tohī, kevala muni jaRa jŒnahi mohī. bŒla brahmacŒrī ati kohī, bisva bidita chatriyakula drohī.3. bhujabala bhµumi bhµupa binu kīnhī, bipula bŒra mahidevanha dīnhī. sahasabŒhu bhuja chedanihŒrŒ, parasu biloku mahipakumŒrŒ.4.

दô0—मािय पििगिU `नि सôचबस करसि मगUीसकिसôर। »र्भ‹गU केर ुर्भक दलन परसय मôर ुिि घाôर॥ 272॥

mŒtu pitahi jani socabasa karasi mahīsakisora, garbhanha ke arbhaka dalana parasu mora ati ghora.272.

चौ0—बिगUसि ल„नय बôले महदय बानी । ुगUô मयनीसय मगUा भंUमानी॥ पयनि पयनि मôगिU दे„ाव कयर˘Uारूर । चगUि 'U˙‚Uावन ¨Œ¡रकि पगUारूर॥ 1॥ दे„ि कयर˘UाLर सरासन बाना । माउ कछयU कगUा सगिUि ुभिमाना॥ 2॥ भह»यसयि समयÛिा `ने'U बिलôकी । `ô कछयU कगUगयU सगU'¡U रिस रôकी॥ सयर मगिUसयर गUरि`न ुLर »ार्§U । गUमरेउU कयरल §‹गU पर न सयरार्§॥ 3॥ बˇेउ पापय ुपकीरिि गUारेउU । मारिगŒ¡U पा परिु ियगUारेउU॥ कôंिU कयरलिस सम बचनय ियगUारा । Žयर्थ ˇरगयU ˇनय बान कयर˘Uारा॥ 4॥

bihasi lakhanu bole mṛdu bŒnī, aho munīsu mahŒ bha¢amŒnī. puni puni mohi dekhŒva ku¢hŒrµu, cahata uRŒvana phµu ¡ ki pahŒrµu.1. ihŒ¡ kumhaRabatiyŒ kou nŒhī ¡, je tarajanī dekhi mari jŒhī ¡. dekhi ku¢hŒru sarŒsana bŒnŒ, mai ò kachu kahŒ sahita abhimŒnŒ.2. bhṛgusuta samujhi janeu bilokī, jo kachu kahahu sahau ¡ risa rokī. sura mahisura harijana aru gŒī, hamare ¡ kula inha para na surŒī.3. badhe¡ pŒpu apakīrati hŒre ¡ , mŒratahµu ¡ pŒ paria tumhŒre ¡. ko¢i kulisa sama bacanu tumhŒrŒ, byartha dharahu dhanu bŒna ku¢hŒrŒ.4.

दô0—`ô बिलôकि ुनयचिि कगेU'¡U छमगयU मगUामयनि ˇीर। सयनि सरôा भह»यबंसमनि बôले »िरा »भीर॥ 273॥

jo biloki anucita kaheu ¡ chamahu mahŒmuni dhīra, suni saroṣa bhṛgubaṁsamani bole girŒ gabhīra.273.

चौ0—कौसिक सयनगयU मंद यगयU बालकयर । कयरंिUल कालबस नि` कयरल घालकयर॥ भानय बंस राकेरस कलंकŒर । निपंU निरंUकयरस ुबयˇ ुसंकŒर॥ 1॥ काल कवलय गUô§गिU छनमागUीं । कगU'¡U पयकारि „ôरि मôगिU नागUीउ॥ ियगU गंUकगयU `ौउ चगUगयU 'Uबारा । कगिU पýिापय बलय रôाय गUमारा॥ 2॥ ल„न कगेU'U मयनि सय`सय ियगUारा । ियगUगिU ुछि कô बरना पारा॥ ुपने मय¡गU ियगU ुापनि करनी । बार ुनेक भा¡िि बगयU बरनी॥ 3॥ नगिंU संिôाय ि पयनि कछयU कगUगŒU । `नि रिस रôकि दयसगU दय„ सगUगŒU॥ बीरबýिी ियगU ˇीर ुछôभा । »ारी देि न पावगयU सôभा॥ 4॥

kausika sunahu manda yahu bŒlaku, ku¢ila kŒlabasa nija kula ghŒlaku. bhŒnu baṁsa rŒkesa kalaṅkµu, nipa¢a niraṅkusa abudha asaṅkµu.1. kŒla kavalu hoihi chana mŒhī ¡, kahau ¡ pukŒri khori mohi nŒhī ¡. tumha ha¢akahu jau¡ cahahu ubŒrŒ, Kahi pratŒpu balu roṣu hamŒrŒ.2. lakhana kaheu muni sujasu tumhŒrŒ, tumhahi achata ko baranai pŒrŒ. apane mu¡ha tumha Œpani karanī, bŒra aneka bhŒ ¡ ti bahu baranī.3. nahiò santoṣu ta puni kachu kahahµu, jani risa roki dusaha dukha sahahµu. bīrabratī tumha dhīra achobhŒ, gŒrī deta na pŒvahu sobhŒ.4.

दô0—सŒर समर करनी कर¤गU कगिU न `नाव¤गU ुापय। बिlमान रन पा§ रिपय कायर कथ¤गU पýिापय॥ 274॥

sµura samara karanī karahi ò kahi na janŒvahi ò Œpu, bidyamŒna rana pŒi ripu kŒyara kathahi ò pratŒpu.274.

चौ0—ियगU िौ कालय गUा¡क `नय लावा । बार बार मôगिU ला»ि बôलावा॥ सयनि ल„न केर बचन क˘Uôरा । परसय सयˇारि ˇरेU'U कर घाôरा॥ 1॥ ुब `नि दे§ दôसय मôगिU लô»Œ । कंयUबादी बालकयर बˇ`ô»Œ॥ बाल बिलôकि बगयUि माउ बा¡चा । ुब यगयU मरनिगUार भा सा¡चा॥ 2॥ कौसिक कगUा छमिु ुपराˇŒ । बाल दôा »यन »न¤गU न साˇŒ॥ „र कयर˘Uार माउ ुकLरन कôगUी । ुा»ेउ ुपराˇी »यLर…ýôगUी॥ 3॥ 'Uिर देि छô˙‚'¡U बिनय मारेउU । केरवल कौसिक सील ियगUारेउU॥ न ि ०गिU कांिU कयर˘Uार क˘UôरेउU । »यरगिU 'Uरिन गUôिे'¡U Ÿाम थôरेउU॥ 4॥

tumha tau kŒlu hŒ ¡ka janu lŒvŒ, bŒra bŒra mohi lŒgi bolŒvŒ. sunata lakhana ke bacana ka¢horŒ, parasu sudhŒri dhareu kara ghorŒ.1. aba jani dei dosu mohi logµu, ka¢ubŒdī bŒlaku badhajogµu. bŒla biloki bahuta mai ò bŒ¡cŒ, aba yahu maranihŒra bhŒ sŒ ¡cŒ.2. kausika kahŒ chamia aparŒdhµu, bŒla doṣa guna ganahi ò na sŒdhµu. khara ku¢hŒra mai ò akaruna kohī, Œge ¡ aparŒdhī gurudrohī.3. utara deta choRau ¡ binu mŒre ¡ , kevala kausika sīla tumhŒre ¡. na ta ehi kŒ¢i ku¢hŒra ka¢hore¡ , gurahi urina hoteu ¡ śrama thore ¡.4.

दô0—»ाˇिसŒनय कगU NUदय¡ ग¡सि मयनिगिU गUरिुर§ सŒÛा। ुयमय „ा¡˙‚U न “र„मय ु`गय¡U न बŒÛा ुबŒÛा॥ 275॥

gŒdhisµunu kaha hṛdaya ¡ h a ¡si munihi hariarai sµujha, ayamaya khŒ¡Ra na µukhamaya ajahu ¡ na bµujha abµujha.275.

चौ0—कगेU'U ल„न मयनि सीलय ियगUारा । कô न¤गU `ान बिदिि संसारा॥ मािा पििगिU 'Uरिन भ० नीकेउर । »यर रिनय रगUा सôचय ब˙‚U `ीकेउर॥ 1॥ सô `नय गUमरेUगि U माथे काÉ‚Uा । दिन चलि »० Žया` ब˙‚U बाÉ‚Uा॥ ुब ुानिु ŽयवगUरिुा बôली । ियरि दे'¡U माउ थाली „ôली॥ 2॥ सयनि कंयU बचन कयर˘Uार सयˇारा । गUाय गUाय सब सभा पयकारा॥ भह»यबर परसय दे„ावगयU मôगUी ।बिपý बिचारि बच'¡U नहप…ýôगUी॥ 3॥ मिले न कबगय¡U सयभंU रन »ाÉ‚ेU । mि` देविा घारगिU केर बाÉ‚ेU॥ ुनयचिि कगिU सब लô» पयकारेU । रघायपिि सयन¤गU ल„नय नेवारेU॥ 4॥

kaheu lakhana muni sīlu tumhŒrŒ, ko nahiò jŒna bidita saṁsŒrŒ. mŒtŒ pitahi urina bhae nīke ¡, gura rinu rahŒ socu baRa jīke ¡.1. so janu hamarehi mŒthe kŒRhŒ, dina cali gae byŒja baRa bŒRhŒ. aba Œnia byavahariŒ bolī, turata deu ¡ mai ò thailī kholī.2. suni ka¢u bacana ku¢hŒra sudhŒrŒ, hŒya hŒya saba sabhŒ pukŒrŒ. bhṛgubara parasu dekhŒvahu mohī, bipra bicŒri bacau ¡ nṛpadrohī.3. mile na kabahu¡ subha¢a rana gŒRhe, dvija devatŒ gharahi ke bŒRhe. anucita kahi saba loga pukŒre, raghupati sayanahi ò lakhanu nevŒre.4.

दô0—ल„न 'Uिर ुागयUिि सरिस भह»यबर कôपय कहरसानय। बÉ‚Uि दे„ि `ल सम बचन बôले रघायकयरलभानय॥ 276॥

lakhana utara Œhuti sarisa bhṛgubara kopu kṛsŒnu, baRhata dekhi jala sama bacana bole raghukulabhŒnu.276.

चौ0—नाथ करगयU बालक पर छôगŒU । सŒˇ दŒˇमय„ करिु न कôगŒU॥ `ौउ पा पýभय पýभा'U कछयU `ाना। िौ कि बराबरि करि ुयाना॥ 1॥ `ौउ लरिका कछयU ुच»रि करगUीउ । »यर पििय मािय मôद मन भरगUीउ॥ करिु कहरपा सिसय सेवक `ानी । ियगU सम सील ˇीर मयनि ‚यानी॥ 2॥ राम बचन सयनि कछयक `य˙‚Uाने । कगिU कछयU ल„नय बगयUरि मयसयकाने॥ ग¡Uसि दे„ि न„ सि„ रिस Žयापी । राम िôर भýािा ब˙‚U पापी॥ 3॥ »ौर सरीर Sयाम मन मागUीउ । कालकŒरंUमय„ पयमय„ नागUीउ॥ सगU` ंेUÉ‚U ुनयगUर§ न िôगUी । नीचय मीचय सम दे„ न मôगUी॥ 4॥

nŒtha karahu bŒlaka para chohµu, sµudha dµudhamukha karia na kohµu. jau¡ pai prabhu prabhŒu kachu jŒnŒ, tau ki barŒbari karata ayŒnŒ.1. jau¡ larikŒ kachu acagari karahī¡, gura pitu mŒtu moda mana bharahī ¡. karia kṛpŒ sisu sevaka jŒnī, tumha sama sīla dhīra muni gyŒnī.2. rŒma bacana suni kachuka juRŒne, kahi kachu lakhanu bahuri musukŒne. ha¡sata dekhi nakha sikha risa byŒpī, rŒma tora bhrŒtŒ baRa pŒpī.3. gaura sarīra syŒma mana mŒhī ¡, kŒlakµu¢amukha payamukha nahī ¡. sahaja ¢eRha anuharai na tohī, nīcu mīcu sama dekha na mohī.4.

दô0—ल„न कगेU'U ग¡Uसि सयनगयU मयनि कýरôˇय पाप कर मŒल। `ेगिU बस `न ुनयचिि कर¤गU चर¤गU बिSव पýििकŒरल॥ 277॥

lakhana kaheu ha¡ si sunahu muni krodhu pŒpa kara mµula, jehi basa jana anucita karahi ò carahi ò bisva pratikµula.277.

चौ0—माउ ियगUार ुनयचर मयनिराया । परिगUरि कôपय करिु ुब दाया॥ ंŒUंU चाप न¤ग U `यरिगिU रिसाने । बा˘िUु गUô§¤गU पाय पिराने॥ 1॥ `ौउ ुिि पिýय िौ करिु 'Uपार्§ । `ôरिु कô'U ब˙‚U »यनी बôलार्§॥ बôलि ल„न¤गU `नकयर ˙ेUरागUीउ । मC्U करगयU ुनयचिि भल नागUीउ॥ 2॥ थर थर का¡प¤गU पयर नर नारी । छôंU कयरमार „ôंU ब˙‚U भारी॥ भह»यपिि सयनि सयनि निरभय बानी । रिस िन `र§ गUô§ बल गUानी॥ 3॥ बôले रामगिU दे§ निगUôरा । बच'¡U बिचारि बंˇय लघाय िôरा॥ मनय मलीन िनय सयंदर कारसेउ । बिा रस भरा कनक घांयU `ासेउ॥ 4॥

maiò tumhŒra anucara munirŒyŒ, parihari kopu karia aba dŒyŒ. ¢µu¢a cŒpa nahi ò jurihi risŒne, bai¢hia hoihi ò pŒya pirŒne.1. jau¡ ati priya tau karia upŒī, joria kou baRa gunī bolŒī. bolata lakhanahi ò janaku ḍerŒhī¡, maṣ¢a karahu anucita bhala nŒhī ¡.2. thara thara kŒ ¡pahiò pura nara nŒrī, cho¢a kumŒra kho¢a baRa bhŒrī. bhṛgupati suni suni nirabhaya bŒnī, risa tana jarai hoi bala hŒnī.3. bole rŒmahi dei nihorŒ, bacau ¡ bicŒri bandhu laghu torŒ. manu malīna tanu sundara kaise ¡, biṣa rasa bharŒ kanaka gha¢u jaise ¡.4.

दô0—सयनि लछिमन बिगUसे बगयUरि नयन िरेUरेU राम। »यर समीप »वने सकयरचि परिगUरि बानी बाम॥ 278॥

suni lachimana bihase bahuri nayana tarere rŒma, gura samīpa gavane sakuci parihari bŒnī bŒma.278.

चौł—ुिि बिनीि महदय सीिल बानी । बôले रामय `ôरि `य» पानी॥ सयनगयU नाथ ियगU सगU` सय`ाना । बालक बचनय करिु न¤गU काना॥ 1॥ बरराU बालकयर ०कयर सयभा“ । §‹गUगिU न संि बिदŒा¤गU का“र॥ िे¤गU नागUीउ कछयU का` बि»ारा । ुपराˇी माउ नाथ ियगUारा॥ 2॥ कहरपा कôपय बˇय ब¡ˇब »ôसा§Z । मô पर करिु दास की ना§Z॥ कगिUु बे»ि `ेगिU बिˇि रिस `ार्§ । मयनिनायक सô§ करौउ 'Uपार्§॥ 3॥ कगU मयनि राम `ा§ रिस कारसेउ । ु`गय¡U ुनय` िव चििव ुनासेउ॥ ०गिU केउर कंर˘U कयर˘UाLर न दी‹गUा । िौ माउ कागU कôपय करि की‹गUा॥ 4॥

268 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

दô0—»र्भ dव¤गU ुवनिप रवनि सयनि कयर˘Uार »िि घाôर। परसय ुछि दे„'¡U `िुि बारी भŒपकिसôर॥ 279॥

garbha sravahiò avanipa ravani suni ku¢hŒra gati ghora, parasu achata dekhau ¡ jiata bairī bhµupakisora.279.

चौ0—बगU§ न गUाथय दगU§ रिस छािी । भा कयर˘UाLर कयंर˘िUि नहपघािी॥ भय' U बाम बिˇि ¨िररेU'U सयभा“र । मôरेU NUदय¡ कहरपा कसि का“र॥ 1॥ ुा`य दया दय„य दयसगU सगUावा । सयनि सौमि˜िा बिगUसि सिLर नावा॥ बा' U कहरपा मŒरिि ुनयकŒरला । बôलि बचन Ûारि `नय ¨Œरला॥ 2॥ `ौउ पा कहरपा¡ `रि¤गU मयनि »ािा । कýरôˇ भ०¡ िनय रा„ बिˇािा॥ दे„य `नक गU˘िU बालकयर ०गŒU । की‹गU चगUि `˙‚U `मपयर »ेगŒU॥ 3॥ बे»ि करगयU किन ुा¡„ि‹गU ुôंUा । दे„ि छôंU „ôंU नहप ÉUôंUा॥ बिगUसे ल„नय कगUा मन मागUीं । मŒदेउ ुा¡„ि किगय¡U कô'U नागUीं॥ 4॥

bahai na hŒthu dahai risa chŒtī, bhŒ ku¢hŒru kuṁ¢hita nṛpaghŒtī. bhayau bŒma bidhi phireu subhŒµu, more hṛdaya ¡ kṛpŒ kasi kŒµu.1. Œju dayŒ dukhu dusaha sah ŒvŒ, suni saumitri bihasi siru nŒvŒ. bŒu kṛpŒ mµurati anukµulŒ, bolata bacana jharata janu phµulŒ.2. jau¡ pai kṛpŒ ¡ jarihi ò muni gŒtŒ, krodha bhae ¡ tanu rŒkha bidhŒtŒ. dekhu janaka ha¢hi bŒlaku ehµu, kīnha cahata jaRa jamapura gehµu.3. begi karahu kina Œ ¡khinha o¢Œ, dekhata cho¢a kho¢a nṛpa ḍho¢Œ. bihase lakhanu kahŒ mana mŒhī ¡, mµude¡ Œ ¡khi katahu ¡ kou nŒhī ¡.4.

दô0—परसयरामय िब राम पýिि बôले 'Uर ुिि कýरôˇय। संभय सरासनय िôरि स˘U करसि गUमार पýबôˇय॥ 280॥

parasurŒmu taba rŒma prati bole ura ati krodhu, sambhu sarŒsanu tori sa¢ha karasi hamŒra prabodhu.280.

चौ0—बंˇय कगU§ कंयU संमि िôरेउU । िŒ छल बिनय करसि कर `ôरेउU॥ कLर परििôाय मôर सं»ýामा । ना¤गU ि छा˙‚U कगUा'Uब रामा॥ 1॥ छलय ि`ि करगिU समLर सिव…ýôगUी । बंˇय सगिUि न ि मार'¡U िôगUी॥ भह»यपिि बक¤गU कयर˘Uार 'U˘Uा०¡ । मन मयसयका¤गU रामय सिर ना०¡ ॥ 2॥ »यनगU ल„न कर गUम पर रôाŒ । किगय¡U सयˇा§गयU िे ब˙‚U दôाŒ॥ ंेUÉ‚U `ानि सब बंद§ कागŒU । बकýर चं…ýमगिU »ýस§ न रागŒU॥ 3॥ राम कगेU'U रिस ि`िु मयनीसा । कर कयर˘UाLर ुा»ेउ यगU सीसा॥ `े¤गU रिस `ा§ करिु सô§ Sवामी ।मôगिU `ानिु ुापन ुनय»ामी॥ 4॥

bandhu kahai ka¢u saṁmata tore ¡, tµu chala binaya karasi kara jore ¡. karu paritoṣu mora saṁ grŒmŒ, nŒhiò ta chŒRa kahŒuba rŒmŒ.1. chalu taji karahi samaru sivadrohī, bandhu sahita na ta mŒrau ¡ tohī. bhṛgupati bakahi ò ku¢hŒra u¢hŒe¡, mana musukŒhi ò rŒmu sira nŒe ¡.2. gunaha lakhana kara hama para roṣµu, katahu¡ sudhŒihu te baRa doṣµu. ¢eRha jŒni saba bandai kŒhµu, bakra candramahi grasai na rŒhµu.3. rŒma kaheu risa tajia munīsŒ, kara ku¢hŒru Œge ¡ yaha sīsŒ. jehiò risa jŒi karia soi svŒmī, mohi jŒnia Œpana anugŒmī.4.

दô0—पýभयगिU सेवकगिU समLर कस ि`गयU बिपýबर रôसय। बेाय बिलôकेउर कगेUसि कछयU बालकगŒU न¤गU दôसय॥ 281॥

prabhuhi sevakahi samaru kasa tajahu biprabara rosu, beṣu biloke ¡ kahesi kachu bŒlakahµu nahi ò dosu.281.

चौ0—दे„ि कयर˘Uार U बान ˇनय ˇारी । भा लरिकगिU रिस बीLर बिचारी॥ नामय `ान पा ियगUगिU न ची‹गUा । बंस सयभाय¡ 'UिLर िे¤गU दी‹गUा॥ 1॥ `ौउ ियगU ुौिेगयU मयनि की ना§Z । पद र` सिर सिसय ˇरि »ôसा§Z॥ छमगयU चŒक ुन`ानि केररी । चगिUु बिपý 'Uर कहरपा घानेरी॥ 2॥ गUमगिU ियगUगिU सरिबरि कसि नाथा । कगUगयU न कगUा¡ चरन कग¡U माथा॥ राम मा˜ा लघाय नाम गUमारा । परसय सगिUि ब˙‚U नाम िôगUारा॥ 3॥ देव ०कयर »यनय ˇनया गUमारेउU । नव »यन परम पयनीि ियगUारेउU॥ सब पýकार गUम ियगU सन गUारेU । छमगयU बिपý ुपराˇ गUमारेU॥ 4॥

dekhi ku¢hŒra bŒna dhanu dhŒrī, bhai larikahi risa bīru bicŒrī. nŒmu jŒna pai tumhahi na cīnhŒ, baṁsa subhŒya ¡ utaru tehi ò dīnhŒ.1. jau¡ tumha autehu muni kī nŒī ¡, pada raja sira sisu dharata gosŒī ¡. chamahu cµuka anajŒnata kerī, cahia bipra ura kṛpŒ ghanerī.2. hamahi tumhahi saribari kasi nŒthŒ, kahahu na kahŒ¡ carana kaha ¡ mŒthŒ. rŒma mŒtra laghu nŒma hamŒrŒ, parasu sahita baRa nŒma tohŒrŒ.3. deva eku gunu dhanuṣa hamŒre¡, nava guna parama punīta tumhŒre ¡. saba prakŒra hama tumha sana h Œre, chamahu bipra aparŒdha hamŒre.4.

दô0—बार बार मयनि बिपýबर कगUा राम सन राम। बôले भह»यपिि सLरा गUसि िगŒ¡U बंˇय सम बाम॥ 282॥

bŒra bŒra muni biprabara kahŒ rŒma sana rŒma, bole bhṛgupati saruṣa hasi tahµu ¡ bandhu sama bŒma.282.

चौ0—निपंU¤गU mि` करि `ानगिU मôगUी ।माउ `स बिपý सयनाव'¡U िôगUी॥ चाप dयवा सर ुागयUिि `ानŒ । कôपय मôर ुिि घाôर कहरसानŒ॥ 1॥ समिˇि सेन चियरंU» सयगUार्§ । मगUा मगUीप भ० पसय ुार्§॥ माउ ०¤गU परसय कांिU बलि दी‹गेU । समर `‚य `प कôंिU‹गU की‹गेU॥ 2॥ मôर पýभा'U बिदिि न¤गU िôरेउU । बôलसि निदरि बिपý केर भôरेउU॥ भं`े'U चापय दापय ब˙‚U बाÉU‚ा । ुगUमििि मनगय¡U `ीिि `»य ˘UाÉ‚Uा॥ 3॥ राम कगUा मयनि कगUगयU बिचारी । रिस ुिि ब˙ि‚U लघाय चŒक गUमारी॥ छयUुि¤गU ंŒंU पिनाक पयराना । माउ केरगिU गेUिय करौउ ुभिमाना॥ 4॥

nipa¢ahiò dvija kari jŒnahi mohī, mai ò jasa bipra sunŒvau ¡ tohī. cŒpa sruvŒ sara Œhuti jŒnµu, kopu mora ati ghora kṛsŒnµu.1. samidhi sena caturaṅga suhŒī, mahŒ mahīpa bhae pasu Œī. maiò ehi ò parasu kŒ¢i bali dīnhe, samara jagya japa ko¢inha kīnhe.2. mora prabhŒu bidita nahi ò tore¡, bolasi nidari bipra ke bhore ¡. bhañjeu cŒpu dŒpu baRa bŒRhŒ, ahamiti manahu ¡ jīti jagu ¢hŒRhŒ.3. rŒma kahŒ muni kahahu bicŒrī, risa ati baRi laghu cµuka hamŒrī. chuatahiò ¢µu¢a pinŒka purŒnŒ, mai ò kehi hetu karau ¡ abhimŒnŒ.4.

दô0—`ौउ गUम निदर¤गU बिपý बदि सˆय सयनगयU भह»यनाथ। िौ ुस कô `» सयभंयU `ेगिU भय बस नाव¤गU माथ॥ 283॥

jau¡ hama nidarahi ò bipra badi satya sunahu bhṛgunŒtha, tau asa ko jaga subha¢u jehi bhaya basa nŒvahi ò mŒtha.283.

चौ0—देव दनय` भŒपिि भंU नाना । समबल ुˇिक गUô'U बलवाना॥ `ौउ रन गUमगिU पचारा कô“र । लर¤गU सय„ेन कालय किन गUô“र॥ 1॥ छ˜िाय िनय ˇरि समर सकाना । कयरल कलंकयर िेगिU पाव¡र ुाना॥ कगU'¡ U सयभा'U न कयरलगिU पýसंसी । कालगयU ˙Uर¤गU न रन रघायबंसी॥ 2॥ बिपýबंस कार ुसि पýभयिार्§ । ुभय गUô§ `ô ियगUगिU ˙ेUरार्§॥ सयनि महदय »ŒÉ‚U बचन रघायपिि केर । 'UघारेU पंUल परसयˇर मिि केर॥ 3॥ राम रमापिि कर ˇनय लेगŒU । „ाउचगयU मिंाU मôर संदेगŒU॥ देि चापय ुापय¤गU चलि »य“र । परसयराम मन बिसमय भय“र॥ 4॥

deva danuja bhµupati bha¢a nŒnŒ, samabala adhika hou balavŒnŒ. jau¡ rana hamahi pacŒrai koµu, larahi ò sukhena kŒlu kina hoµu.1. chatriya tanu dhari samara sakŒnŒ, kula kalaṅku tehi pŒva ¡ra ŒnŒ. kahau¡ subhŒu na kulahi prasaṁsī, kŒlahu ḍarahi ò na rana raghubaṁsī.2. biprabaṁsa kai asi prabhutŒī, abhaya hoi jo tumhahi ḍerŒī. suni mṛdu gµuRha bacana raghupati ke, ughare pa¢ala parasudhara mati ke.3. rŒma ramŒpati kara dhanu lehµu, khai òcahu mi¢ai mora sandehµu. deta cŒpu Œpuhi ò cali gayaµu, parasurŒma mana bisamaya bhayaµu.4.

दô0—`ाना राम पýभा'U िब पयलक पý¨यर„िि »ाि। `ôरि पानि बôले बचन NUदय¡ न पýेमय ुमाि॥ 284॥

jŒnŒ rŒma prabhŒu taba pulaka praphullita gŒta, jori pŒni bole bacana hṛdaya ¡ na premu amŒta.284.

दô0—देव‹गU दी‹गUीउ दयंदयभीउ पýभय पर बरा¤गU ¨Œरल। गUरो पयर नर नारि सब मिंUी मôगUमय सŒल॥ 285॥

devanha dīnhī ¡ dundubhī ¡ prabhu para baraṣahi ò phµula, haraṣe pura nara nŒri saba mi¢ī mohamaya sµula.285.

चौ0—ुिि »गU»गेU बा`ने बा`े । सब¤गU मनôगUर मं»ल सा`े॥ `Œथ `Œथ मिलि सयमय„ि सयनयनीउ । कर¤गU »ान कल कôकिलबयनीउ॥ 1॥ सय„य बिदेगU कर बरनि न `ार्§ । `‹मदरि…ý मनगय¡U निˇि पार्§॥ बि»ि ˜ास भ§ सीय सय„ारी । `नय बिˇय 'Uदय¡ चकôरकयरमारी॥ 2॥ `नक की‹गU कौसिकगिU पýनामा । पýभय पýसाद ˇनय भं`े'U रामा॥ मôगिU कहरिकहरˆय की‹गU दयगय¡U भा§Z । ुब `ô 'Uचिि सô कगिUु »ôसा§Z॥ 3॥ कगU मयनि सयनय नरनाथ पýबीना । रगUा बिबागयU चाप ुाˇीना॥ ंŒUंUिगUीउ ˇनय भय'U बिबागŒ । सयर नर ना» बिदिि सब कागŒU॥ 4॥

274 * ŚR’ RMACARITAMNASA* ati gahagahe bŒjane bŒje, sabahiò manohara maṅgala sŒje. jµutha jµutha mili sumukhi sunayanī¡, karahi ò gŒna kala kokilabayanī ¡.1. sukhu bideha kara barani na jŒī, janmadaridra manahu ¡ nidhi pŒī. bigata trŒsa bhai sīya sukhŒrī, janu bidhu udaya ¡ cakorakumŒrī.2. janaka kīnha kausikahi pranŒmŒ, prabhu prasŒda dhanu bhañjeu rŒmŒ. mohi kṛtakṛtya kīnha duhu ¡ bhŒī¡, aba jo ucita so kahia gosŒī ¡.3. kaha muni sunu naranŒtha prabīnŒ, rahŒ bibŒhu cŒpa ŒdhīnŒ. ¢µu¢atahī¡ dhanu bhayau bibŒhµu, sura nara nŒga bidita saba kŒhµu.4.

दô0—िदपि `ा§ ियगU करगयU ुब `था बंस ŽयवगUाLर। बŒÛिा बिपý कयरलबह् »यर बेद बिदिि ुाचाLर॥ 286॥

tadapi jŒi tumha karahu aba jathŒ baṁsa byavahŒru, bµujhi bipra kulabṛddha gura beda bidita ŒcŒru.286.

चौ0—दŒि ुवˇपयर प˘UवगयU `ार्§ । ुान¤गU नहप दसरथगिU बôलार्§॥ मयदिि रा'U कगि Uभले¤गU कहरपाला । प˘U० दŒि बôलि िेगिU काला॥ 1॥ बगयUरि मगUा`न सकल बôला० । ुा§ सब‹िगU सादर सिर ना०॥ गUांU बांU मंदिर सयरबासा । न»Lर स¡वारगयU चारिगय¡U पासा॥ 2॥ गUराि चले नि` नि` »हगU ुा० । पयनि परिचारक बôलि प˘Uा०॥ रचगयU बिचि˜ा बििान बनार्§ । सिर ˇरि बचन चले सचय पार्§॥ 3॥ प˘U० बôलि »यनी िि‹गU नाना । `े बििान बिˇि कयरसल सय`ाना॥ बिˇिगिU बंदि िि‹गU की‹गU ुरंUभा । बिरचे कनक कदलि केर „ंभा॥ 4॥

dµuta avadhapura pa¢havahu jŒī, Œnahiò nṛpa dasarathahi bolŒī. mudita rŒu kahi bhalehi ò kṛpŒlŒ, pa¢hae dµuta boli tehi kŒlŒ.1. bahuri mahŒjana sakala bolŒe, Œi sabanhi sŒdara sira nŒe. hŒ¢a bŒ¢a mandira surabŒsŒ, nagaru sa ¡vŒrahu cŒrihu ¡ pŒsŒ.2. haraṣi cale nija nija gṛha Œe, puni paricŒraka boli pa¢hŒe. racahu bicitra bitŒna banŒī, sira dhari bacana cale sacu pŒī.3. pa¢hae boli gunī tinha nŒnŒ, je bitŒna bidhi kusala sujŒnŒ. bidhihi bandi tinha kīnha arambhŒ, birace kanaka kadali ke khambhŒ.4.

दô0—गUरिि मनि‹गU केर प˜ा ¨रल पदयमरा» केर ¨Œरल। रचना दे„ि बिचि˜ा ुिि मनय बिरंUचि कर भŒल॥ 287॥

harita maninha ke patra phala padumarŒga ke phµula, racanŒ dekhi bicitra ati manu birañci kara bhµula.287.

चौ0—बेनय गUरिि मनिमय सब की‹गे । सरल सपरब पर¤गU न¤गU ची‹गेU॥ कनक कलिि ुगिUबेलि बनार्§ । ल„ि न¤गU पर§ सपरन सयगUार्§॥ 1॥ िेगिU केर रचि पचि बंˇ बना० । बिच बिच मयकयरिा दाम सयगUा०॥ मानिक मरकि कयरलिस पिरô`ा । चीरि कôरि पचि रचे सरô`ा॥ 2॥ कि० भहं» बगयUरंU» बिगंU»ा । »यं`¤गU कŒर`¤गU पवन पýसं»ा॥ सयर पýििमा „ंभन »Éि‚U काÉ‚Uीउ । मं»ल …ýŽय लि०¡ सब ˘UाÉ‚Uीउ॥ 3॥ चौकेउर भा¡िि ुनेक पयरा§Z । ¤सˇयर मनिमय सगU` सयगUा§Z॥ 4॥

benu harita manimaya saba kīnhe, sarala saparaba parahi ò nahi ò cīnhe. kanaka kalita ahibeli banŒī, lakhi nahi ò parai saparana suhŒī.1. tehi ke raci paci bandha banŒe, bica bica mukutŒ dŒma suhŒe. mŒnika marakata kulisa pirojŒ, cīri kori paci race sarojŒ.2. kie bhṛṅga bahuraṅga bihaṅgŒ, guñjahi ò kµujahi ò pavana prasaṅgŒ. sura pratimŒ khambhana gaRhi kŒRhī ¡, maṅgala drabya lie ¡ saba ¢hŒRhī ¡.3. cauke¡ bhŒ¡ ti aneka purŒī¡, sindhura manimaya sahaja suhŒī ¡.4.

दô0—सौरभ प„व सयभ» सय˘िU कि० नीलमनि कôरि। गेUम बौर मरकि घावरि लसि पांUमय ˙Uôरि॥ 288॥

saurabha pallava subhaga su¢hi kie nīlamani kori, hema baura marakata ghavari lasata pŒ¢amaya ḍori.288.

चौ0—रचे Lरचिर बर बंदनिवारेU । मनगय¡U मनôभव¡ ¨ंरद स¡वारेU॥ मं»ल कलस ुनेक बना० । Šव` पिाक पंU चमर सयगUा०॥ 1॥ दीप मनôगUर मनिमय नाना । `ा§ न बरनि बिचि˜ा बििाना॥ `े¤गU मं˙Uप दयलगिUनि बादेगUी । सô बरना ुसि मिि कबि केरगUी॥ 2॥ दŒलगयU रामय रूरप »यन सा»र । सô बििानय ििगय¡U लôक 'U`ा»र॥ `नक भवन कार सôभा `ासी । »हगU »हगU पýिि पयर दे„िु िासी॥ 3॥ `े¤गU िेरगयUिि िेगिU समय निगUारी । िेगिU लघाय ल»¤गU भयवन दस चारी॥ `ô संपदा नीच »हगU सôगUा । सô बिलôकि सयरनायक मôगUा॥ 4॥

race rucira bara bandanivŒre, manahu¡ manobhava¡ phanda sa ¡vŒre. maṅgala kalasa aneka banŒe, dhvaja patŒka pa¢a camara suhŒe.1. dīpa manohara manimaya nŒnŒ, jŒi na barani bicitra bitŒnŒ. jehiò maṁḍapa dulahini baidehī, so baranai asi mati kabi kehī.2. dµulahu rŒmu rµupa guna sŒgara, so bitŒnu tihu ¡ loka ujŒgara. janaka bhavana kai sobhŒ jaisī, gṛha gṛha prati pura dekhia taisī.3. jehiò terahuti tehi samaya nihŒrī, tehi laghu lagahi ò bhuvana dasa cŒrī. jo sampadŒ nīca gṛha sohŒ, so biloki suranŒyaka mohŒ.4.

दô0—बस§ न»र `े¤गU ल‘िछ करि कपंU नारि बर बेाय। िेगिU पयर कार सôभा कगUि सकयरच¤गU सारद सेाय॥ 289॥

basai nagara jehi ò lacchi kari kapa¢a nŒri bara beṣu, tehi pura kai sobhŒ kahata sakucahi ò sŒrada seṣu.289.

चौ0—पगय¡Uचे दŒि राम पयर पावन । गUरो न»र बिलôकि सयगUावन॥ भŒप mार िि‹गU „बरि `नार्§ । दसरथ नहप सयनि लि० बôलार्§॥ 1॥ करि पýनामय िि‹ग U पािी दी‹गUी । मयदिि मगUीप ुापय 'U˘िU ली‹गUी॥ बारि बिलôचन बा¡चि पािी । पयलक »ाि ुार्§ भरि छािी॥ 2॥ रामय ल„नय 'Uर कर बर ची˘Uी । रगिU »० कगUि न „ांUी मी˘Uी॥ पयनि ˇरि ˇीर प˜िाका बा¡ची । गUराी सभा बाि सयनि सा¡ची॥ 3॥ „ेलि रगेU िगUा¡ सयˇि पार्§ । ुा० भरिय सगिUि गिUि भार्§॥ पŒछि ुिि सनेग¡U सकयरचार्§ । िाि कगUा¡ िेउ पािी ुार्§॥ 4॥

pahu¡ ce dµuta rŒma pura pŒvana, haraṣe nagara biloki suhŒvana. bhµupa dvŒra tinha khabari janŒī, dasaratha nṛpa suni lie bolŒī.1. kari pranŒmu tinha pŒtī dīnhī, mudita mahīpa Œpu u¢hi līnhī. bŒri bilocana bŒ¡cata pŒtī, pulaka gŒta Œī bhari chŒtī.2. rŒmu lakhanu ura kara bara cī¢hī, rahi gae kahata na khŒ¢ī mī¢hī. puni dhari dhīra patrikŒ bŒ ¡cī, haraṣī sabhŒ bŒta suni sŒ ¡ cī.3. khelata rahe tahŒ¡ sudhi pŒī, Œe bharatu sahita hita bhŒī. pµuchata ati saneha¡ sakucŒī, tŒta kahŒ ¡ t e ¡ pŒtī Œī.4.

दô0—कयरसल पýानपिýय बंˇय दô'U ुगU¤गU कगUगयU केर¤गU देस। सयनि सनेगU साने बचन बाची बगयUरि नरेUस॥ 290॥

kusala prŒnapriya bandhu dou ahahi ò kahahu kehiò desa, suni saneha sŒne bacana bŒcī bahuri naresa.290.

चौ0—सयनि पािी पयलकेर दô'U भýािा । ुˇिक सनेगयU समाि न »ािा॥ पýीिि पयनीि भरि कार दे„ी । सकल सभा¡ सय„य लगेU'U बिसेाी॥ 1॥ िब नहप दŒि निकं U बा˘UारेU ।मˇयर मनôगUर बचन 'UचारेU॥ भाया कगUगयU कयरसल दô'UबारेU । ियगU नीकेउर नि` नयन निगUारेU॥ 2॥ Sयामल »ौर ˇरेउU ˇनयभाथा । बय किसôर कौसिक मयनि साथा॥ पगिUचानगयU ियगU कगUगयU सयभा“र । पýेम बिबस पयनि पयनि कगU रा“र॥ 3॥ `ा दिन िेउ मयनि »० लवार्§ । िब िेउ ुा`य सा¡चि सयˇि पार्§॥ कगUगयU बिदेगU कवन बिˇि `ाने । सयनि पिýय बचन दŒि मयसयकाने॥ 4॥

suni pŒtī pulake dou bhrŒtŒ, adhika sanehu samŒta na gŒtŒ. prīti punīta bharata kai dekhī, sakala sabhŒ ¡ sukhu laheu biseṣī.1. taba nṛpa dµuta nika¢a b ai¢hŒre, madhura manohara bacana ucŒre. bhaiyŒ kahahu kusala dou b Œre, tumha nīke ¡ nija nayana nihŒre.2. syŒmala gaura dhare¡ dhanu bhŒthŒ, baya kisora kausika muni sŒthŒ. pahicŒnahu tumha kahahu subhŒµu, prema bibasa puni puni kaha rŒµu.3. jŒ dina te ¡ muni gae lavŒī, taba te ¡ Œju sŒ ¡ci sudhi pŒī. kahahu bideha kavana bidhi jŒne, suni priya bacana dµuta musukŒne.4.

दô0—सयनगयU मगUीपिि मयकयरंU मनि ियगU सम ˇ‹य न कô'U। रामय ल„नय `ि‹गU केर िनय बिSव बिभŒान दô'U॥ 291॥

sunahu mahīpati muku¢a mani tumha sama dhanya na kou, ramu lakhanu jinha ke tanaya bisva bibhµuṣana dou.291.

चौ0—पŒछन `ô»य न िनय ियगUारेU । पयLरा¤सघा ििगयU पयर 'U`िुारेU॥ `ि‹गU केर `स पýिाप केउर ुा»े । ससि मलीन रबि सीिल ला»े॥ 1॥ िि‹गU कग¡U कगिUु नाथ किमि ची‹गे । दे„िु रबि कि दीप कर ली‹गेU॥ सीय Sवयंबर भŒप ुनेका । समिंेU सयभंU ०क िेउ ०का॥ 2॥ संभय सरासनय कागय¡U न ंUारा । गUारेU सकल बीर बरिुारा॥ िीनि लôक मग¡U `े भंUमानी । सभ कार सकिि संभय ˇनय भानी॥ 3॥ सक§ 'U˘Uा§ सरासयर मेरूर । सô'U गिUय¡ गUारि »य'U करि ¨ेररूर॥ `े¤गU कौियक सिवसालय 'U˘Uावा । सô'U िेगिU सभा¡ पराभ'U पावा॥ 4॥

pµuchana jogu na tanaya tumhŒre, puruṣasiṅgha tihu pura ujiŒre. jinha ke jasa pratŒpa ke ¡ Œge, sasi malīna rabi sītala lŒge.1. tinha kaha ¡ kahia nŒtha kimi cīnhe, dekhia rabi ki dīpa kara līnhe. sīya svayambara bhµupa anekŒ, sami¢e subha¢a eka te ¡ ekŒ.2. sambhu sarŒsanu kŒhu ¡ na ¢ŒrŒ, hŒre sakala bīra bariŒrŒ. tīni loka maha ¡ je bha¢amŒnī, sabha kai sakati sambhu dhanu bhŒnī.3. sakai u¢hŒi sarŒsura merµu, sou hiya ¡ hŒri gayau kari pherµu. jehiò kautuka sivasailu u¢h ŒvŒ, sou tehi sabhŒ ¡ parŒbhau pŒvŒ.4.

Do. : ta्Œ¡ rŒma rag्ubaंsa mani sunia ma्Œ ma्iपŒla,

bhañjeu cŒpa prayŒsa binu jimi gaja paṅkaja nŒla.292.

चौł—सयनि सरôा भह»यनायकयर ुा० । बगयUि भा¡िि िि‹गU ुा¡„ि दे„ा०॥ दे„ि राम बलय नि` ˇनय दी‹गUा । करि बगयU बिनय »वनय बन की‹गUा॥ 1॥ रा`न रामय ुियलबल `ासेउ । िे` निˇान ल„नय पयनि िासेउ॥ कंरप¤गU भŒप बिलôकि `ाकेउर । `िमि »` गUरि किसôर केर िाकेउर॥ 2॥ देव दे„ि िव बालक दô“र । ुब न ुा¡„ि िर ुावि कô“र॥ दŒि बचन रचना पिýय ला»ी। पýेम पýिाप बीर रस पा»ी॥ 3॥ सभा समेि रा'U ुनयरा»े । दŒि‹गU देन निछावरि ला»े॥ कगिU ुनीिि िे मŒद¤गU काना । ˇरमय बिचारि सब¤गU सय„य माना॥ 4॥

280 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

दô0—िब 'U˘िU भŒप बसिC्U कगय¡U दी‹िगU प˜िाका `ा§। कथा सयनार्§ »यरगिU सब सादर दŒि बôला§॥ 293॥

taba u¢hi bhµupa basiṣ¢a kahu ¡ dīnhi patrikŒ jŒi, kathŒ sunŒī gurahi saba sŒdara dµuta bolŒi.293.

Do. : cala्u begi suni gura bacana b्ale्i ू nŒt्a siru nŒi,

bhµupati gavane bhavana taba dµutanha bŒsu devŒi.294.

चौ0—रा`ा सबय रनिवास बôलार्§ । `नक प˜िाका बाचि सयनार्§॥ सयनि संदेसय सकल गUरानीउ । ुपर कथा सब भŒप ब„ानीउ॥ 1॥ पýेम पý¨यर„िि रा`¤गU रानी । मनगय¡U सि„िनि सयनि बारिद बानी॥ मयदिि ुसीस दे¤गU »यर नारीउ । ुिि ुानंद म»न मगUिारीउ॥ 2॥ ले¤गU परSपर ुिि पिýय पािी । NUदय¡ ल»ा§ `य˙‚Uाव¤गU छािी॥ राम ल„न कार कीरिि करनी । बार¤गU बार भŒपबर बरनी॥ 3॥ मयनि पýसादय कगिU mार सिˇा० । रानि‹गU िब मगिUदेव बôला०॥ दि० दान ुानंद समेिा । चले बिपýबर ुासिा देिा॥ 4॥

rŒjŒ sabu ranivŒsa bolŒī, janaka patrikŒ bŒci sunŒī. suni sandesu sakala haraṣŒnī¡, apara kathŒ saba bhµupa bakhŒnī ¡.1. prema praphullita rŒjahi ò rŒnī, manahu ¡ sikhini suni bŒrida bŒnī. mudita asīsa dehiò gura nŒrī ¡, ati Œnanda magana mahatŒrī ¡.2. lehiò paraspara ati priya pŒtī, hṛdaya ¡ lagŒi juRŒvahi ò chŒtī. rŒma lakhana kai kīrati karanī, bŒrahiò bŒra bhµupabara baranī.3. muni prasŒdu kahi dvŒra sidhŒe, rŒninha taba mahideva bolŒe. die dŒna Œnanda sametŒ, cale biprabara Œsiṣa detŒ.4. 282 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

चौ0—कगUि चले पगिरेउU पंU नाना । गUराि गUने »गU»गेU निसाना॥ समाचार सब लô»‹गU पा० । ला»े घार घार गUôन बˇा०॥ 1॥ भयवन चारि दस भरा 'UछागŒU । `नकसयिा रघायबीर बिुागŒU॥ सयनि सयभ कथा लô» ुनयरा»े । म» »हगU »लीउ स¡वारन ला»े॥ 2॥ `lपि ुवˇ सदाव सयगUावनि । राम पयरी मं»लमय पावनि॥ िदपि पýीिि कार पýीिि सयगUार्§ । मं»ल रचना रची बनार्§॥ 3॥ Šव` पिाक पंU चामर चारूर । छावा परम बिचि˜ा ब`ारूर॥ कनक कलस िôरन मनि `ाला । गUरद दŒब दˇि ु‘छि माला॥ 4॥

kahata cale pahire ¡ pa¢a nŒnŒ, haraṣi hane gahagahe nisŒnŒ. samŒcŒra saba loganha pŒe, lŒge ghara ghara hona badhŒe.1. bhuvana cŒri dasa bharŒ uchŒhµu, janakasutŒ raghubīra biŒhµu. suni subha kathŒ loga anurŒge, maga gṛha galī ¡ sa ¡vŒrana lŒge.2. jadyapi avadha sadaiva suhŒvani, rŒma purī maṅgalamaya pŒvani. tadapi prīti kai prīti suhŒī, maṅgala racanŒ racī banŒī.3. dhvaja patŒka pa¢a cŒmara cŒrµu, chŒvŒ parama bicitra bajŒrµu. kanaka kalasa torana mani jŒlŒ, harada dµuba dadhi acchata mŒlŒ.4.

दô0—मं»लमय नि` नि` भवन लô»‹गU रचे बना§। बीथीउ सीउचीउ चियरसम चौकेउर चाLर पयरा§॥ 296॥

maṅgalamaya nija nija bhavana loganha race banŒi, bīthī¡ sī ¡cī¡ caturasama cauke ¡ cŒru purŒi.296.

चौ0—`ग¡U िग¡U `Œथ `Œथ मिलि भामिनि । स`ि नव स# सकल दयिि दामिनि॥ बिˇयबदनीउ मह» सावक लôचनि । नि` सरूरप रिि मानय बिमôचनि॥ 1॥ »ाव¤गU मं»ल मं`यल बानीउ । सयनि कल रव कलकंर˘िU ल`ानीउ॥ भŒप भवन किमि `ा§ ब„ाना । बिSव बिमôगUन रचे'U बििाना॥ 2॥ मं»ल …ýŽय मनôगUर नाना । रा`ि बा`ि बिपयल निसाना॥ किगय¡ बिरिद बंदी 'U“ारगUीउ । किगय¡U बेद ˇयनि भŒसयर करगUीउ॥ 3॥ »ाव¤गU सयंदरि मं»ल »ीिा । ला ला नामय रामय ुLर सीिा॥ बगयUि 'UछागयU भवनय ुिि थôरा । मानगय¡U 'Uम»ि चला चगयU ुôरा॥ 4॥

jaha¡ taha¡ jµutha jµutha m ili bhŒmini, saji nava sapta sakala duti dŒmini. bidhubadanī¡ mṛga sŒvaka locani, nija sarµupa rati mŒnu bimocani.1. gŒvahiò maṅgala mañjula bŒnī ¡, suni kala rava kalakaṁ¢hi lajŒnī ¡. bhµupa bhavana kimi jŒi bakhŒnŒ, bisva bimohana raceu bitŒnŒ.2. maṅgala drabya manohara nŒnŒ, rŒjata bŒjata bipula nisŒnŒ. katahu¡ birida bandī uccarahī¡, katahu ¡ beda dhuni bhµusura karahī ¡.3. gŒvahiò sundari maṅgala gītŒ, lai lai nŒmu rŒmu aru sītŒ. bahuta uchŒhu bhavanu ati thorŒ, mŒnahu¡ umagi calŒ cahu orŒ.4.

दô0—सôभा दसरथ भवन क§ कô कबि बरना पार। `गUा¡ सकल सयर सीस मनि राम ली‹गU ुविार॥ 297॥

sobhŒ dasaratha bhavana kai ko kabi baranai pŒra, jahŒ¡ sakala sura sīsa mani rŒma līnha avatŒra.297.

चौ0—भŒप भरि पयनि लि० बôलार्§ । गUय »य Sयंदन सा`गयU `ार्§॥ चलगयU बे»ि रघायबीर बरािा । सयनि पयलक पŒरेU दô'U भýािा॥ 1॥ भरि सकल सागUनी बôला० । ुायसय दी‹गU मयदिि 'U˘िU ˇा०॥ रचि Lरचि `ीन ियर» िि‹गU सा`े । बरन बरन बर बा`ि बिरा`े॥ 2॥ सयभ» सकल सय˘िU चंचल करनी । ुय §व `रि ˇरि प» ˇरनी॥ नाना `ािि न `ा¤गU ब„ाने । निदरि पवनय `नय चगUि 'U˙‚Uाने॥ 3॥ िि‹गU सब छयल भ० ुसवारा । भरि सरिस बय रा`कयरमारा॥ सब सयंदर सब भŒानˇारी । कर सर चाप िŒन कंिU भारी॥ 4॥

bhµupa bharata puni lie bolŒī, haya gaya syandana sŒjahu jŒī. calahu begi raghubīra b arŒtŒ, sunata pulaka pµure dou bhrŒtŒ.1. bharata sakala sŒhanī bolŒe, Œyasu dīnha mudita u¢hi dhŒe. raci ruci jīna turaga tinha sŒje, barana barana bara bŒji birŒje.2. subhaga sakala su¢hi cañcala karanī, aya iva jarata dharata paga dharanī. nŒnŒ jŒti na jŒhi ò bakhŒne, nidari pavanu janu cahata uRŒne.3. tinha saba chayala bhae asavŒrŒ, bharata sarisa baya rŒjakumŒrŒ. saba sundara saba bhµuṣanadhŒrī, kara sara cŒpa tµuna ka¢i bhŒrī.4.

दô0—छरेU छबीले छयल सब सŒर सय`ान नबीन। `य» पदचर ुसवार पýिि `े ुसिकला पýबीन॥ 298॥

chare chabīle chayala saba sµura sujŒna nabīna, juga padacara asavŒra prati je asikalŒ prabīna.298.

चौ0—बा¡ˇेउ बिरद बीर रन »ाÉ‚ेU । निकसि भ० पयर बागेUर ˘UाÉ‚ेU॥ ¨ेरर¤गU चियर ियर» »िि नाना । गUरा¤गU सयनि सयनि पनव निसाना॥ 1॥ रथ सारथि‹गU बिचि˜ा बना० । Šव` पिाक मनि भŒान ला०॥ चव¡र चाLर ¤ककिनि ˇयनि करगUीउ । भानय `ान सôभा ुपगUरगUीउ॥ 2॥ साव¡करन ु»निि गUय गUôिे । िे िि‹गU रथ‹गU सारथि‹गU `ôिे॥ संयदर सकल ुलंकहरि सôगेU । `ि‹गUगिU बिलôकि मयनि मन मôगेU॥ 3॥ `े `ल चल¤गU थलगिU की ना§Z । ंUाप न बŒ˙‚U बे» ुˇिका§Z॥ ुS˜ा सS˜ा सबय सा`य बनार्§ । रथी सारथि‹गU लि० बôलार्§॥ 4॥

bŒ¡dhe¡ birada bīra rana gŒRhe, nikasi bhae pura bŒhera ¢hŒRhe. pherahiò catura turaga gati nŒnŒ, haraṣahiò suni suni panava nisŒnŒ.1. ratha sŒrathinha bicitra banŒe, dhvaja patŒka mani bhµuṣana lŒe. cava¡ra cŒru kiṅkini dhuni karahī¡, bhŒnu jŒna sobhŒ apaharahī ¡.2. sŒva¡ karana aganita haya hote, te tinha rathanha sŒrathinha jote. sundara sakala alaṅkṛta sohe, jinhahi bilokata muni mana mohe.3. je jala calahi ò thalahi kī nŒī ¡, ¢Œpa na bµuRa bega adhikŒī ¡. astra sastra sabu sŒju banŒī, rathī sŒrathinha lie bolŒī.4.

Do. : caR्i caR्i rat्a bŒ्era nagara lŒgी jurana barŒta,

hota saguna sundara sabahi jo jehi kŒraja jŒta.299.

Do. : saba ke ¡ ura nirb्ara ्araघu पµurita पulaka sarीra,

kabahiò dekhibe nayana bhari rŒmu lakhanu dou bīra.300.

चौ0—»र`¤गU »` घांंUा ˇयनि घाôरा । रथ रव बा`ि ¤गUस चगयU ुôरा॥ निदरि घानगिU घायर्मर¤गU निसाना । नि` परा§ कछयU सयनिु न काना॥ 1॥ मगUा भीर भŒपिि केर mारेउU । र` गUô§ `ा§ पान पबारेउU॥ चÉ‚Uी ुंUारि‹गU दे„¤गU नारीउ । लि०¡ ुारिी मं»ल थारीउ॥ 2॥ »ाव¤गU »ीि मनôगUर नाना । ुिि ुानंदय न `ा§ ब„ाना॥ िब सयमं˜ा दय§ Sयंदन सा`ी । `ôिे रबि गUय निंदक बा`ी॥ 3॥ दô'U रथ Lरचिर भŒप प¤गU ुाने । न¤गU सारद प¤गU `ा¤गU ब„ाने॥ रा` समा`य ०क रथ सा`ा । दŒसर िे` पयं` ुिि भýा`ा॥ 4॥

garajahiò gaja ghaṁ¢Œ dhuni ghorŒ, ratha rava bŒji hiṁsa cahu orŒ. nidari ghanahi ghurmmarahiò nisŒnŒ, nija parŒi kachu sunia na kŒnŒ.1. mahŒ bhīra bhµupati ke dvŒre¡, raja hoi jŒi paṣŒna pabŒre ¡. caRhī a¢Œrinha dekhahi ò nŒrī¡,l i e¡ Œratī maṅgala thŒrī ¡.2. gŒvahiò gīta manohara nŒnŒ, ati Œnandu na jŒi bakhŒnŒ. taba sumantra dui syandana sŒjī, jote rabi haya nindaka bŒjī.3. dou ratha rucira bhµupa pahi ò Œne, nahiò sŒrada pahi ò jŒhiò bakhŒne. rŒja samŒju eka ratha sŒjŒ, dµusara teja puñja ati bhrŒjŒ.4.

दô0—िे¤गU रथ Lरचिर बसिD्U कगय¡ गUराि चÉ‚Uा§ नरेUसय। ुापय चÉ‚ेU'U Sयंदन सयमिरि गUर »यर »ौरि »नेसय॥ 301॥

tehiò ratha rucira basiṣ¢ha kahu ¡ haraṣi caRhŒi naresu, Œpu caRheu syandana sumiri hara gura gauri ganesu.301.

Do. : turaga nacŒva्i ू kua ¡ra bara akani m¾daंga nisŒna,

nŒgara na¢a citavahi ò cakita ḍagahi ò na tŒla ba ¡dhŒna.302.

दô0—मं»लमय क¸यानमय ुभिमि ¨रल दािार। `नय सब साचे गUôन गिUि भ० स»यन ०क बार॥ 303॥

maṅgalamaya kalyŒnamaya abhimata phala dŒtŒra, janu saba sŒce hona hita bhae saguna eka bŒra.303.

चौ0—मं»ल स»यन सय»म सब िाकेउर । स»यन बýrा् सयंदर सयि `ाकेउर॥ राम सरिस बLर दयलगिUनि सीिा । समˇी दसरथय `नकयर पयनीिा॥ 1॥ सयनि ुस ŽयागयU स»यन सब नाचे । ुब की‹गेU बिरंUचि गUम सा¡चे॥ ०गिU बिˇि की‹गU बराि पयाना । गUय »य »ा`¤गU गUने निसाना॥ 2॥ ुावि `ानि भानयकयरल केरिŒ । सरिि‹िगU `नक ब¡ˇा० सेिŒ॥ बीच बीच बर बास बना० । सयरपयर सरिस संपदा छा०॥ 3॥ ुसन सयन बर बसन सयगUा० । पाव¤गU सब नि` नि` मन भा०॥ निि नŒिन सय„ ल„ि ुनयकŒरले । सकल बरािि‹गU मंदिर भŒले॥ 4॥

maṅgala saguna sugama saba tŒke ¡, saguna brahma sundara suta jŒke ¡. rŒma sarisa baru dulahini sītŒ, samadhī dasarathu janaku punītŒ.1. suni asa byŒhu saguna saba nŒce, aba kīnhe birañci hama sŒ ¡ce. ehi bidhi kīnha barŒta payŒnŒ, haya gaya gŒjahi ò hane nisŒnŒ.2. Œvata jŒni bhŒnukula ketµu, saritanhi janaka ba ¡dhŒe setµu. bīca bīca bara bŒsa banŒe, surapura sarisa sampadŒ chŒe.3. asana sayana bara basana suhŒe, pŒvahiò saba nija nija mana bhŒe. nita nµutana sukha lakhi anukµule, sakala barŒtinha mandira bhµule.4.

दô0—ुावि `ानि बराि बर सयनि »गU»गेU निसान। स`ि »` रथ पदचर ियर» लेन चले ु»वान॥ 304॥

290 * ŚR’ RMACARITAMNASA* Œvata jŒni barŒta bara suni gahagahe nisŒna, saji gaja ratha padacara turaga lena cale agavŒna.304.

चौ0—कनक कलस भरि कôपर थारा । भा`न ललिि ुनेक पýकारा॥ भरेU सयˇासम सब पकवाने । नाना भा¡िि न `ा¤गU ब„ाने॥ 1॥ ¨रल ुनेक बर बSिय सयगUा§Z । गUराि भेउंU गिUि भŒप प˘Uा§Z॥ भŒान बसन मगUामनि नाना । „» मह» गUय »य बगयUबिˇि `ाना॥ 2॥ मं»ल स»यन सय»ंˇ सयगUा० । बगयUि भा¡िि मगिUपाल प˘Uा०॥ दˇि चि'Uरा 'UपगUार ुपारा । भरि भरि का¡वरि चले कगUारा॥ 3॥ ु»वान‹गU `ब दी„ि बरािा । 'Uर ुानंदय पयलक भर »ािा॥ दे„ि बनाव सगिUि ु»वाना । मयदिि बरािि‹गU गUने निसाना॥ 4॥

kanaka kalasa bhari kopara thŒrŒ, bhŒjana lalita aneka prakŒrŒ. bhare sudhŒsama saba pakavŒne, nŒnŒ bh Œ¡ ti na jŒhi ò bakhane.1. phala aneka bara bastu suhŒī¡, haraṣi bheṁ¢a hita bhµupa pa¢hŒī ¡. bhµuṣana basana mahŒmani nŒnŒ, khaga mṛga haya gaya bahubidhi jŒnŒ.2. maṅgala saguna sugandha suhae, bahuta bh Œ¡ ti mahipŒla pa¢hŒe. dadhi ciurŒ upahŒra apŒrŒ, bhari bhari kŒ ¡vari cale kahŒrŒ.3. agavŒnanha jaba dīkhi b arŒtŒ, ura Œnandu pulaka bhara gŒtŒ. dekhi banŒva sahita agavŒnŒ, mudita barŒtinha hane nisŒnŒ.4.

दô0—गUराि परसपर मिलन गिUि कछयUक चले ब»मेल। `नय ुानंद समय…ý दय§ मिलि बिगUा§ सयबेल॥ 305॥

haraṣi parasapara milana hita kachuka cale bagamela, janu Œnanda samudra dui milata bihŒi subela.305.

चौ0—बराि सयमन सयर सयंदरि»ाव¤गU। मयदिि देव दयंदयभीउ ब`ाव¤गU॥ बSिय सकल रा„ीउ नहप ुा»ेउ । बिनय की‹िगU िि‹गU ुिि ुनयरा»ेउ॥ 1॥ पýेम समेि राय¡ सबय ली‹गUा । भा बकसीस `ाचक‹िगU दी‹गUा॥ करि पŒ`ा मा‹यिा ब˙‚Uार्§ । `नवासे कगय¡U चले लवार्§॥ 2॥ बसन बिचि˜ा पा¡व˙‚ेU परगUीउ । दे„ि ˇनदय ˇन मदय परिगUरगUीउ॥ ुिि सयंदर U दी‹गेU'U `नवासा । `ग¡U सब कगय¡U सब भा¡िि सयपासा॥ 3॥ `ानी सिय¡ बराि पयर ुार्§ । कछयU नि` मगिUमा पý»ंिU `नार्§॥ NUदय¡ सयमिरि सब सि्ि बôला§Z । भŒप पगयUनर्§U करन प˘Uा§Z॥ 4॥

baraṣi sumana sura sundari gŒvahi ò, mudita deva dundubhī ¡ bajŒvahi ò. bastu sakala rŒkhī¡ nṛpa Œge ¡ , binaya kīnhi tinha ati anurŒge ¡.1. prema sameta rŒya¡ sabu līnhŒ, bhai bakasīsa jŒcakanhi dīnhŒ. kari pµujŒ mŒnyatŒ baRŒī, janavŒse kahu ¡ cale lavŒī.2. basana bicitra pŒ¡ vaRe parahī¡, dekhi dhanadu dhana madu pariharahī¡. ati sundara dīnheu janavŒsŒ, jaha¡ saba kahu ¡ saba bh Œ¡ ti supŒsŒ.3. jŒnī siya ¡ barŒta pura Œī, kachu nija mahimŒ praga¢i janŒī. hṛdaya¡ sumiri saba siddhi bolŒī ¡, bhµupa pahunaī karana pa¢hŒī ¡.4.

Do. : sid्i saba siya Œyasu akani gaी ¡ ja्Œ ¡ janavŒsa,

lie¡ sampadŒ sakala sukha surapura bhoga bilŒsa.306.

चौ0—नि` नि` बास बिलôकि बरािी । सयर सय„ सकल सयलभ सब भा¡िी॥ बिभव भेद कछयU कô'U न `ाना। सकल `नक कर कर¤गU ब„ाना॥ 1॥ सिय मगिUमा रघायनायक `ानी। गUरो NUदय¡ गेUिय पगिUचानी॥ पििय ुा»मनय सयनि दô'U भार्§ । NUदय¡ न ुिि ुानंदय ुमार्§॥ 2॥ सकयरच‹गU कगिU न सकि »यLर पागUीउ । पििय दरसन लालचय मन मागUीउ॥ बिSवामि˜ा बिनय ब˙ि‚U दे„ी । 'Uप`ा 'Uर संिôाय बिसेाी॥ 3॥ गUराि बंˇय दô'U NUदय¡ ल»ा० । पयलक ुं» ुंबक `ल छा०॥ चले `गUा¡ दसरथय `नवासे । मनगय¡U सरôबर िकेर'U पिुासे॥ 4॥

292 * ŚR’ RMACARITAMNASA* nija nija bŒsa biloki barŒtī, sura sukha sakala sulabha saba bhŒ¡ tī. bibhava bheda kachu kou na jŒnŒ, sakala janaka kara karahi ò bakhŒnŒ.1. siya mahimŒ raghunŒyaka jŒnī, haraṣe hṛdaya ¡ hetu pahicŒnī. pitu Œgamanu sunata dou bhŒī, hṛdaya ¡ na ati Œnandu amŒī.2. sakucanha kahi na sakata guru pŒhī¡, pitu darasana lŒlacu mana mŒhī ¡. bisvŒmitra binaya baRi dekhī, upajŒ ura santoṣu biseṣī.3. haraṣi bandhu dou hṛdaya ¡ lagŒe, pulaka aṅga ambaka jala chŒe. cale jahŒ¡ dasarathu janavŒse, manahu¡ sarobara takeu piŒse.4.

दô0—भŒप बिलôकेर `ब¤गU मयनि ुावि सयि‹गU समेि। 'U˘ेU गUराि सय„¤सˇय मगय¡U चले थागU सी लेि॥ 307॥

bhµupa biloke jabahi ò muni Œvata sutanha sameta, u¢he haraṣi sukhasindhu mahu ¡ cale thŒha sī leta.307.

चौ0—मयनिगिU दं˙Uवि की‹गU मगUीसा । बार बार पद र` ˇरि सीसा॥ कौसिक रा'U लि० 'Uर लार्§ । कगिU ुसीस पŒछी कयरसलार्§॥ 1॥ पयनि दं˙Uवि करि दô'U भार्§ । दे„ि नहपिि 'Uर सय„य न समार्§॥ सयि गिUय¡ ला§ दयसगU दय„ मेंेU । महिक सरीर पýान `नय भेउंेU॥ 2॥ पयनि बसिD्U पद सिर िि‹गU ना० । पýेम मयदिि मयनिबर 'Uर ला०॥ बिपý बहंद बंदे दयगय¡U भा§Z । मनभाविी ुसीसेउ पा§Z॥ 3॥ भरि सगUानय` की‹गU पýनामा । लि० 'U˘Uा§ ला§ 'Uर रामा॥ गUरो ल„न दे„ि दô'U भýािा । मिले पýेम परिपŒरिि »ािा॥ 4॥

munihi daṁḍavata kīnha mahīsŒ, bŒra bŒra pada raja dhari sīsŒ. kausika rŒu lie ura lŒī, kahi asīsa pµuchī kusalŒī.1. puni daṁḍavata karata dou bhŒī, dekhi nṛpati ura sukhu na samŒī. suta hiya¡ lŒi dusaha dukha me¢e, mṛtaka sarīra prŒna janu bheṁ¢e.2. puni basiṣ¢ha pada sira tinha nŒe, prema mudita munibara ura lŒe. bipra bṛnda bande duhu ¡ bhŒī¡, manabhŒvatī asīse ¡ pŒī ¡.3. bharata sahŒnuja kīnha pranŒmŒ, lie u¢hŒi lŒi ura rŒmŒ. haraṣe lakhana dekhi dou bhrŒtŒ, mile prema paripµurita gŒtŒ.4.

दô0—पयर`न परि`न `ािि`न `ाचक मं˜ाी मीि। मिले `थाबिˇि सबगिU पýभय परम कहरपाल बिनीि॥ 308॥

purajana parijana jŒtijana jŒcaka mantrī mīta, mile jathŒbidhi sabahi prabhu parama kṛpŒla binīta.308.

चौ0—रामगिU दे„ि बराि `य˙‚Uानी । पýीिि कि रीिि न `ािि ब„ानी॥ नहप समीप सôगU¤गU सयि चारी । `नय ˇन ˇरमादिक िनयˇारी॥ 1॥ सयि‹ग U समेि दसरथगिU दे„ी । मयदिि न»र नर नारि बिसेाी॥ सयमन बरिसि सयर गUन¤गU निसाना । नाकनंUीउ नाच¤गU करि »ाना॥ 2॥ सिानंद ुLर बिपý सचिव »न । मा»ˇ सŒि बिदया बंदी`न॥ सगिUि बराि रा'U सनमाना । ुायसय मा»ि ¨िररेU ु»वाना॥ 3॥ पýथम बराि ल»न िेउ ुार्§ । िािेउ पयर पýमôदय ुˇिकार्§॥ बýrा्ानंदय लô» सब लगUगUीउ । बÉ‚Uगय¡ दिवस निसि बिˇि सन कगUगUीउ॥ 4॥

rŒmahi dekhi barŒta juRŒnī, prīti ki rīti na jŒti bakhŒnī. nṛpa samīpa sohahi ò suta cŒrī, janu dhana dharamŒdika tanudhŒrī.1. sutanha sameta dasarathahi dekhī, mudita nagara nara nŒri biseṣī. sumana barisi sura hanahiò nisŒnŒ, nŒkana¢ī¡ nŒcahi ò kari gŒnŒ.2. satŒnanda aru bipra saciva gana, mŒgadha sµuta biduṣa bandījana. sahita barŒta rŒu sanamŒnŒ, Œyasu mŒgi phire agavŒnŒ.3. prathama barŒta lagana te¡ Œī, tŒte ¡ pura pramodu adhikŒī. brahmŒnandu loga saba lahahī ¡, baRhahu¡ divasa nisi bidhi sana kahahī¡.4.

दô0—रामय सीय सôभा ुवˇि सयकहरि ुवˇि दô'U रा`। `ग¡U िग¡U पयर`न कगU¤गU ुस मिलि नर नारि समा`॥ 309॥

rŒmu sīya sobhŒ avadhi sukṛta avadhi dou rŒja, jaha¡ taha¡ purajana kahahi ò asa mili nara nŒri samŒja.309.

दô0—बार¤गU बार सनेगU बस `नक बôला'Uब सीय। लेन ुा§गU¤गU बंˇय दô'U कôंिU काम कमनीय॥ 310॥

bŒrahiò bŒra saneha basa janaka bolŒuba sīya, lena Œihahi ò bandhu dou ko¢i kŒma kamanīya.310.

छंU0—'Uपमा न कô'U कगU दास ियलसी किगय¡U कबि कôबिद कगाउU। बल बिनय बिlा सील सôभा ¤सˇय §‹गU से ०§ ुगाउU॥ पयर नारि सकल पसारि ुंचल बिˇिगिU बचन सयनावगUीउ। ŽयागिUुगय¡U चारि'U भा§ ०¤गU पयर गUम सयमं»ल »ावगUीउ॥

296 * ŚR’ RMACARITAMNASA* Chaṁ.: upamŒ na kou kaha dŒsa tulasī katahu ¡ kabi kobida kahai ò, bala binaya bidyŒ sīla sobhŒ sindhu inha se ei ahai ò. pura nŒri sakala pasŒri añcala bidhihi bacana sunŒvahī ¡, byŒhiahu¡ cŒriu bhŒi ehi ò pura hama sumaṅgala gŒvahī ¡.

चौ0—०गिU बिˇि सकल मनôरथ करगUीउ । ुान¡द 'Uम»ि 'Uम»ि 'Uर भरगUीउ॥ `े नहप सीय Sवयंबर ुा० । दे„ि बंˇय सब िि‹गU सय„ पा०॥ 1॥ कगUि राम `सय बिसद बिसाला । नि` नि` भवन »० मगिUपाला॥ »० बीिि कछयU दिन ०गिU भा¡िी । पýमयदिि पयर`न सकल बरािी॥ 2॥ मं»ल मŒल ल»न दिनयुावा । गिUम रििय ु»गUनय मासय सयगUावा॥ »ýगU ििथि न„िय `ô»य बर बारूर । ल»न सôˇि बिˇि की‹गU बिचारूर॥ 3॥ प˘ाU दी‹िगU नारद सन सôर्§ । »नी `नक केर »नक‹गU `ôर्§॥ सयनी सकल लô»‹गU यगU बािा । कगU¤गU `ôििाी ुा¤गU बिˇािा॥ 4॥

ehi bidhi sakala manoratha karahī¡,Œ n a¡da umagi umagi ura bharahī ¡. je nṛpa sīya svayambara Œe, dekhi bandhu saba tinha sukha pŒe.1. kahata rŒma jasu bisada bisŒlŒ, nija nija bhavana gae mahipŒlŒ. gae bīti kachu dina ehi bhŒ ¡ tī, pramudita purajana sakala barŒtī.2. maṅgala mµula lagana dinu ŒvŒ, hima ritu agahanu mŒsu suhŒvŒ. graha tithi nakhatu jogu bara bŒrµu, lagana sodhi bidhi kīnha bicŒrµu.3. pa¢hai dīnhi nŒrada sana soī, ganī janaka ke ganakanha joī. sunī sakala loganha yaha b ŒtŒ, kahahi ò jotiṣī Œhi ò bidhŒtŒ.4.

दô0—ˇेनयˇŒरि बेला बिमल सकल सयमं»ल मŒल। बिपý‹गU कगेU'U बिदेगU सन `ानि स»यन ुनयकŒरल॥ 312॥

dhenudhµuri belŒ bimala sakala sumaṅgala mµula, bipranha kaheu bideha sana jŒni saguna anukµula.312.

चौ0—'UपरôगिUिगिU कगेU'U नरनागUा । ुब बिलंब कर कारनय कागUा॥ सिानंद िब सचिव बôला० । मं»ल सकल सा`ि सब ¸या०॥ 1॥ सं„ निसान पनव बगयU बा`े । मं»ल कलस स»यन सयभ सा`े॥ सयभ» सयुासिनि »ाव¤गU »ीिा ।कर¤गU बेद ˇयनि बिपý पयनीिा॥ 2॥ लेन चले सादर ०गिU भा¡िी । »० `गUा¡ `नवास बरािी॥ कôसलपिि कर दे„ि समा`Œ । ुिि लघाय ला» िि‹गUगिU सयररा`Œ॥ 3॥ भय'U सम'U ुब ˇारिु पा“र । यगU सयनि परा निसान¤गU घा“र॥ »यरगिU पŒछि करि कयरल बिˇि रा`ा । चले सं» मयनि साˇय समा`ा॥ 4॥

uparohitahi kaheu naranŒhŒ, aba bilamba kara kŒranu kŒhŒ. satŒnanda taba saciva bolŒe, maṅgala sakala sŒji saba lyŒe.1. saṅkha nisŒna panava bahu bŒje, maṅgala kalasa saguna subha sŒje. subhaga suŒsini gŒvahi ò gītŒ, karahi ò beda dhuni bipra punītŒ.2. lena cale sŒdara ehi bhŒ ¡tī, gae jahŒ ¡ janavŒsa barŒtī. kosalapati kara dekhi samŒjµu, ati laghu lŒga tinhahi surarŒjµu.3. bhayau samau aba dhŒria pŒµu, yaha suni parŒ nisŒnahi ò ghŒµu. gurahi pµuchi kari kula bidhi rŒjŒ, cale saṅga muni sŒdhu samŒjŒ.4.

दô0—भा‚य बिभव ुवˇेस कर दे„ि देव बýrा्ादि। ल»े सरागUन सगUस मय„ `ानि `नम नि` बादि॥ 313॥

298 * ŚR’ RMACARITAMNASA* bhŒgya bibhava avadhesa kara dekhi deva brahmŒdi, lage sarŒhana sahasa mukha jŒni janama nija bŒdi.313.

चौ0—सयर‹गU सयमं»ल ुवसLर `ाना। बरा¤गU सयमन ब`ा§ निसाना॥ सिव बýrा्ादिक बिबयˇ बरूरथा । चÉ‚ेU बिमान‹िगU नाना `Œथा॥ 1॥ पýेम पयलक िन NUदय¡ 'UछागŒU । चले बिलôकन राम बिुागŒU॥ दे„ि `नकपयL र सयर ुनयरा»े । नि` नि` लôक सब¤गU लघाय ला»े॥ 2॥ चििव¤गU चकिि बिचि˜ा बििाना । रचना सकल ुलौकिक नाना॥ न»र नारि नर रूरप निˇाना। सयघार सयˇरम सयसील सय`ाना॥ 3॥ िि‹गUगिU दे„ि सब सयर सयरनारीउ । भ० न„ि `नय बिˇय 'U`िुारीउ॥ बिˇिगिU भय'U ुाचर`य बिसेाी । नि` करनी कछयU किगय¡U न दे„ी॥ 4॥

suranha sumaṅgala avasaru jŒnŒ, baraṣahiò sumana bajŒi nisŒnŒ. siva brahmŒdika bibudha barµuthŒ, caRhe bimŒnanhi nŒnŒ jµuthŒ.1. prema pulaka tana hṛdaya¡ uchŒhµu, cale bilokana rŒma biŒhµu. dekhi janakapuru sura anurŒge, nija nija loka sabahi ò laghu lŒge.2. citavahiò cakita bicitra bitŒnŒ, racanŒ sakala alaukika nŒnŒ. nagara nŒri nara rµupa nidhŒnŒ, sughara sudharama susīla sujŒnŒ.3. tinhahi dekhi saba sura suranŒrī¡, bhae nakhata janu bidhu ujiŒrī ¡. bidhihi bhayau Œcaraju biseṣī, nija karanī kachu katahu ¡ na dekhī.4.

दô0—सिव¡ समयÛा० देव सब `नि ुाचर` भयलागUयU। NUदय¡ बिचारगयU ˇीर ˇरि सिय रघायबीर बिुागयU॥ 314॥

siva¡ samujhŒe deva saba jani Œcaraja bhulŒhu, hṛdaya¡ bicŒrahu dhīra dhari siya raghubīra biŒhu.314.

चौ0—`ि‹गU कर नामय लेि `» मागUीउ । सकल ुमं»ल मŒल नसागUीउ॥ करिल गUô¤गU पदारथ चारी । िे§ सिय रामय कगेU'U कामारी॥ 1॥ ०गिU बिˇि संभय सयर‹गU समयÛावा । पयनि ुा»ेउ बर बसगU चलावा॥ देव‹गU दे„े दसरथय `ािा। मगUामôद मन पयलकिि »ािा॥ 2॥ साˇय समा` सं» मगिUदेवा । `नय िनय ˇरेउU कर¤गU सय„ सेवा॥ सôगUि साथ सयभ» सयि चारी । `नय ुपबर» सकल िनयˇारी॥ 3॥ मरकि कनक बरन बर `ôरी । दे„ि सयर‹गU भा पýीिि न थôरी॥ पयनि रामगिU बिलôकि गिUय¡ गUरो । नहपगिU सरागिU सयमन िि‹गU बरो॥ 4॥

jinha kara nŒmu leta jaga mŒhī ¡, sakala amaṅgala mµula nasŒhī ¡. karatala hohi ò padŒratha cŒrī, tei siya rŒmu kaheu kŒmŒrī.1. ehi bidhi sambhu suranha samujhŒvŒ, puni Œge ¡ bara basaha calŒvŒ. devanha dekhe dasarathu jŒtŒ, mahŒmoda mana pulakita gŒtŒ.2. sŒdhu samŒja saṅga mahidevŒ, janu tanu dhare ¡ karahi ò sukha sevŒ. sohata sŒtha subhaga suta cŒrī, janu apabaraga sakala tanudhŒrī.3. marakata kanaka barana bara jorī, dekhi suranha bhai prīti na thorī. puni rŒmahi biloki hiya ¡ haraṣe, nṛpahi sarŒhi sumana tinha baraṣe.4.

दô0—राम रूरपय न„ सि„ सयभ» बार¤गU बार निगUारि। पयलक »ाि लôचन स`ल 'Uमा समेि पयरारि॥ 315॥

rŒma rµupu nakha sikha subhaga bŒrahi ò bŒra nihŒri, pulaka gŒta locana sajala umŒ sameta purŒri.315.

छंU0 —`नय बा`ि बेाय बना§ मनसि`य राम गिUि ुिि सôगUर्§। ुापनेउ बय बल रूरप »यन »िि सकल भयवन बिमôगUर्§॥ `»म»ि `ीनय `राव `ôिि सयमôिि मनि मानिक ल»े। ¤ककिनि ललाम ल»ामय ललिि बिलôकि सयर नर मयनि ˘U»े॥

Chaṁ.: janu bŒji beṣu banŒi manasiju rŒma hita ati sohaī, Œpane¡ baya bala rµupa guna gati sakala bhuvana bimohaī. jagamagata jīnu jarŒva joti sumoti mani mŒnika lage, kiṅkini lalŒma lagŒmu lalita biloki sura nara muni ¢hage.

दô0 —पýभय मनस¤गU लयलीन मनय चलि बा`ि छबि पाव। भŒािि 'U˙‚U»न ि˙ि‚Uि घानय `नय बर बरगिU नचाव॥ 316॥

prabhu manasahiò layalīna manu calata bŒji chabi pŒva, bhµuṣita uRagana taRita ghanu janu bara barahi nacŒva.316.

चौ0—`े¤गU बर बा`ि रामय ुसवारा । िेगिU सारद'U न बरना पारा॥ संकLर राम रूरप ुनयरा»े । नयन पंचदस ुिि पिýय ला»े॥ 1॥ गUरि गिUि सगिUि रामय `ब `ôगेU । रमा समेि रमाUपिि मôगेU॥ निर„ि राम छबि बिˇि गUराने । ुा˘U§ नयन `ानि पछििाने॥ 2॥ सयर सेनप 'Uर बगयUि 'UछागŒU । बिˇि िे ˙ेUवÉ‚U लôचन लागŒU॥ रामगिU चििव सयरेUस सय`ाना । »ौिम Ÿापय परम गिUि माना॥ 3॥ देव सकल सयरपििगिU सिगUागUीउ । ुा`य पयरंUदर सम कô'U नागUीउ॥ मयदिि देव»न रामगिU दे„ी । नहपसमा` दयगय¡U गUराय बिसेाी॥ 4॥

jehiò bara bŒji rŒmu asavŒrŒ, tehi sŒradau na baranai pŒrŒ. saṅkaru rŒma rµupa anurŒge, nayana pañcadasa ati priya lŒge.1. hari hita sahita rŒmu jaba johe, ramŒ sameta ramŒpati mohe. nirakhi rŒma chabi bidhi haraṣŒne, Œ¢hai nayana jŒni pachitŒne.2. sura senapa ura bahuta uchŒhµu, bidhi te ḍevaRha locana lŒhµu. rŒmahi citava suresa sujŒnŒ, gautama srŒpu parama hita mŒnŒ.3. deva sakala surapatihi sihŒhī ¡, Œju purandara sama kou nŒhī ¡. mudita devagana rŒmahi dekhī, nṛpasamŒja duhu ¡ haraṣu biseṣī.4.

छंU0—ुिि गUराय रा`समा` दयगयU दिसि दयंदयभीं बा`¤गU घानी। बरा¤गU सयमन सयर गUराि कगिU `य `यिि `य रघायकयरलमनी॥ ०गिU भा¡िि `ानि बराि ुावि बा`ने बगयU बा`गUीउ। रानी सयुासिनि बôलि परिछनि गेUिय मं»ल सा`गUीउ॥

Chaṁ.: ati haraṣu rŒjasamŒja duhu disi dundubhī ¡ bŒjahi ò ghanī, baraṣahiò sumana sura haraṣi kahi jaya jayati jaya raghukulamanī. 302 * ŚR’ RMACARITAMNASA* ehi bhŒ ¡ ti jŒni barŒta Œvata bŒjane bahu bŒjahī ¡, rŒnī suŒsini boli parichani hetu maṅgala sŒjahī ¡.

दô0—स`ि ुारिी ुनेक बिˇि मं»ल सकल स¡वारि। चलीं मयदिि परिछनि करन »`»ामिनि बर नारि॥ 317॥

saji Œratī aneka bidhi maṅgala sakala sa ¡vŒri, calī¡ mudita parichani karana gajagŒmini bara nŒri.317.

चौ0—बिˇयबदनीउ सब सब मह»लôचनि । सब नि` िन छबि रिि मदय मôचनि॥ पगिUरेउU बरन बरन बर चीरा । सकल बिभŒान स`ेउ सरीरा॥ 1॥ सकल सयमं»ल ुं» बना०¡ । कर¤गU »ान कलकंर˘िU ल`ा०¡॥ कंरकन ¤ककिनि नŒपयर बा`¤गU । चालि बिलôकि काम »` ला`¤गU॥ 2॥ बा`¤गU बा`ने बिबिˇ पýकारा । नभ ुLर न»र सयमं»लचारा॥ सची सारदा रमा भवानी । `े सयरििय सयचि सगU` सयानी॥ 3॥ कपंU नारि बर बेा बनार्§ । मिलीउ सकल रनिवास¤गU `ार्§॥ कर¤गU »ान कल मं»ल बानीं । गUरा बिबस सब कागय¡U न `ानीउ॥ 4॥

bidhubadanī¡ saba saba mṛgalocani, saba nija tana chabi rati madu mocani. pahire¡ barana barana bara cīrŒ, sakala bibhµuṣana saje ¡ sarīrŒ.1. sakala sumaṅgala aṅga banŒe¡, karahi ò gŒna kalakaṁ¢hi lajŒe ¡. kaṅkana kiṅkini nµupura bŒjahi ò, cŒli biloki kŒma gaja lŒjahi ò.2. bŒjahiò bŒjane bibidha prakŒrŒ, nabha aru nagara sumaṅgalacŒrŒ. sacī sŒradŒ ramŒ bhavŒnī, je suratiya suci sahaja sayŒnī.3. kapa¢a nŒri bara beṣa banŒī, milī ¡ sakala ranivŒsahi ò jŒī. karahiò gŒna kala maṅgala bŒnī ¡, haraṣa bibasa saba kŒhu ¡ na jŒnī ¡.4.

छंU0— कô `ान केरगिU ुानंद बस सब बý्rा्य बर परिछन चली। कल »ान मˇयर निसान बरा¤गU सयमन सयर सôभा भली॥ ुानंदकंरदय बिलôकि दŒलगयU सकल गिUय¡ गUरािि भर्§। ुंभô` ुंबक ुंबय 'Uम»ि सयुं» पयलकावलि छर्§॥

Chaṁ.: ko jŒna kehi Œnanda basa saba brahmu bara parichana calī, kala gŒna madhura nisŒna baraṣahiò sumana sura sobhŒ bhalī. Œnandakandu biloki dµulahu sakala hiya ¡ haraṣita bhaī, ambhoja ambaka ambu umagi suaṅga pulakŒvali chaī.

दô0—`ô सय„य भा सिय मािय मन दे„ि राम बर बेाय। सô न सक¤गU कगिU कलप सि सगUस सारदा सेाय॥ 318॥

jo sukhu bhŒ siya mŒtu mana dekhi rŒma bara beṣu, so na sakahi ò kahi kalapa sata sahasa sŒradŒ seṣu.318.

चौ0—नयन नीLर गUंिU मं»ल `ानी। परिछनि कर¤गU मयदिि मन रानी॥ बेद बिगिUि ुLर कयरल ुाचारूर । की‹गU भली बिˇि सब ŽयवगUारूर॥ 1॥ पंच सबद ˇयनि मं»ल »ाना । पंU पा¡व˙‚े पर¤गU बिˇि नाना॥ करि ुारिी ुरघाय िि‹गU दी‹गUा । राम »मनय मं˙Uप िब की‹गUा॥ 2॥ दसरथय सगिUि समा` बिरा`े । बिभव बिलôकि लôकपिि ला`े॥ समय¡ समय¡ सयर बरा¤गU ¨Œरला । सांिि पÉ‚U¤गU मगिUसयर ुनयकŒरला॥ 3॥ नभ ुLर न»र कôलागUल गUôर्§ । ुापनि पर कछयU सयन§ न कôर्§॥ ०गिU बिˇि रामय मं˙UपगिUं ुा० । ुरघाय दे§ ुासन बा˘Uा०॥ 4॥

nayana nīru ha¢i maṅgala jŒnī, parichani karahi ò mudita mana rŒnī. beda bihita aru kula ŒcŒrµu, kīnha bhalī bidhi saba byavahŒrµu.1. pañca sabada dhuni maṅgala gŒnŒ, pa¢a pŒ ¡vaRe parahi ò bidhi nŒnŒ. kari Œratī araghu tinha dīnhŒ, rŒma gamanu maṁḍapa taba kīnhŒ.2. 304 * ŚR’ RMACARITAMNASA* dasarathu sahita samŒja birŒje, bibhava biloki lokapati lŒje. samaya¡ samaya¡ sura baraṣahiò phµulŒ, sŒnti paRhahi ò mahisura anukµulŒ.3. nabha aru nagara kolŒhala hoī, Œpani para kachu sunai na koī. ehi bidhi rŒmu maṁḍapahi ò Œe, araghu dei Œsana bai¢hŒe.4.

छंU0 —बा˘Uारि ुासन ुारिी करि निर„ि बLर सय„य पावगUीउ। मनि बसन भŒान भŒरि वार¤गU नारि मं»ल »ावगUीउ॥ बýrा्ादि सयरबर बिपý बेा बना§ कौियक दे„गUीउ। ुवलôकि रघायकयरल कमल रबि छबि सय¨रल `ीवन ले„गUीउ॥

Chaṁ.: bai¢hŒri Œsana Œratī kari nirakhi baru sukhu pŒvahī ¡, mani basana bhµuṣana bhµuri vŒrahi ò nŒri maṅgala gŒvahī ¡. brahmŒdi surabara bipra beṣa banŒi kautuka dekhahī ¡, avaloki raghukula kamala rabi chabi suphala jīvana lekhahī¡.

दô0—ना“र बारी भांU नंU राम निछावरि पा§। मयदिि ुसीस¤गU ना§ सिर गUराय न NUदय¡ समा§॥ 319॥

nŒµu bŒrī bhŒ¢a na¢a rŒma nichŒvari pŒi, mudita asīsahi ò nŒi sira haraṣu na hṛdaya ¡ samŒi.319.

चौ0—मिले `नकयर दसरथय ुिि पýीिीउ । करि बादिक लौकिक सब रीिीउ॥ मिलि मगUा दô'U रा` बिरा`े । 'Uपमा „ô`ि „ô`ि कबि ला`े॥ 1॥ लगUी न किगय¡U गUारि गिUय¡मानी ।§‹गU सम ०§ 'Uपमा 'Uर ुानी॥ सामˇ दे„ि देव ुनयरा»े । सयमन बराि `सय »ावन ला»े॥ 2॥ `»य बिरंUचि 'Uप`ावा `ब िेउ । दे„े सयने ŽयागU बगयU िब िेउ॥ सकल भा¡िि सम सा`य समा`Œ । सम समˇी दे„े गUम ुा`Œ॥ 3॥ देव »िरा सयनि सयंदर सा¡ची । पýीिि ुलौकिक दयगयU दिसि माची॥ देि पा¡व˙‚ेU ुरघाय सयगUा० । सादर `नकयर मं˙Uप¤गU ¸या०॥ 4॥

mile janaku dasarathu ati prītī ¡, kari baidika laukika saba rītī ¡¡. milata mahŒ dou rŒja birŒje, upamŒ khoji khoji kabi lŒje.1. lahī na katahu ¡ hŒri hiya ¡ mŒnī, inha sama ei upamŒ ura Œnī. sŒmadha dekhi deva anurŒge, sumana baraṣi jasu gŒvana lŒge.2. jagu birañci upajŒvŒ jaba te ¡, dekhe sune byŒha bahu taba te ¡. sakala bhŒ¡ ti sama sŒju samŒjµu, sama samadhī dekhe hama Œjµu.3. deva girŒ suni sundara sŒ ¡ cī, prīti alaukika duhu disi mŒcī. deta pŒ¡ vaRe araghu suhŒe, sŒdara janaku maṁḍapahi ò lyŒe.4.

छंU0—मं˙Uपय बिलôकि बिचि˜ा रचना¡ Lरचिरिा¡ मयनि मन गUरेU। नि` पानि `नक सय`ान सब कगय¡U ुानि ¤सघासन ˇरेU॥ कयरल §C्U सरिस बसिC्U पŒ`े बिनय करि ुासिा लगUी। कौसिकगिU पŒ`ि परम पýीिि कि रीिि िौ न पराU कगUी॥

Chaṁ.: maṁḍapu biloki bicitra racanŒ ¡ ruciratŒ ¡ muni mana hare, nija pŒni janaka sujŒna saba kahu ¡ Œni siṅghŒsana dhare. 306 * ŚR’ RMACARITAMNASA* kula iṣ¢a sarisa basiṣ¢a pµuje binaya kari Œsiṣa lahī, kausikahi pµujata parama prīti ki rīti tau na parai kahī.

दô0—बामदेव ुादिक रिाय पŒ`े मयदिि मगUीस। दि० दिŽय ुासन सबगिU सब सन लगUी ुसीस॥ 320॥

bŒmadeva Œdika riṣaya pµuje mudita mahīsa, die dibya Œsana sabahi saba sana lahī asīsa.320.

चौ0—बगयUरि की‹िगU कôसलपिि पŒ`ा । `ानि र्§स सम भा'U न दŒ`ा॥ की‹िगU `ôरि कर बिनय ब˙‚Uार्§ । कगिU नि` भा‚य बिभव बगयUिार्§॥ 1॥ पŒ`े भŒपिि सकल बरािी । समˇी सम सादर सब भा¡िी॥ ुासन 'Uचिि दि० सब कागŒU । कगUौउ कागU मय„ ०क 'UछागŒU॥ 2॥ सकल बराि `नक सनमानी । दान मान बिनिी बर बानी॥ बिˇि गUरि गULर दिसिपिि दिनरा“र । `े `ान¤गU रघायबीर पýभा“र॥ 3॥ कपंU बिपý बर बेा बना०¡ । कौियक दे„¤गU ुिि सचय पा०¡॥ पŒ`े `नक देव सम `ानेउ । दि० सयुासन बिनय पगिUचानेउ॥ 4॥

bahuri kīnhi kosalapati pµujŒ, jŒni īsa sama bhŒu na dµujŒ. kīnhi jori kara binaya baRŒī, kahi nija bhŒgya bibhava bahutŒī.1. pµuje bhµupati sakala barŒtī, samadhī sama sŒdara saba bhŒ ¡tī. Œsana ucita die saba kŒhµu, kahau¡ kŒha mukha eka uchŒhµu.2. sakala barŒta janaka sanamŒnī, dŒna mŒna binatī bara bŒnī. bidhi hari haru disipati dinarŒµu, je jŒnahiò raghubīra prabhŒµu.3. kapa¢a bipra bara beṣa banŒe¡, kautuka dekhahi ò ati sacu pŒe ¡. pµuje janaka deva sama jŒne ¡, die suŒsana binu pahicŒne ¡.4.

छंU0—पगिUचान कô केरगिU `ान सबगिU ुपान सयˇि भôरी भर्§। ुानंद कंरदय बिलôकि दŒलगयU 'Uभय दिसि ुान¡द मर्§॥ सयर ल„े राम सय`ान पŒ`े मानसिक ुासन द०। ुवलôकि सीलय सयभा'U पýभय कô बिबयˇ मन पýमयदिि भ०॥

Chaṁ.: pahicŒna ko kehi jŒna sabahi apŒna sudhi bhorī bhaī, Œnanda kandu biloki dµulahu ubhaya disi Œna ¡da maī. sura lakhe rŒma sujŒna pµuje mŒnasika Œsana dae, avaloki sīlu subhŒu prabhu ko bibudha mana pramudita bhae.

दô0—रामचं…ý मय„ चं…ý छबि लôचन चाLर चकôर। करि पान सादर सकल पýेमय पýमôदय न थôर॥ 321॥

rŒmacandra mukha candra chabi locana cŒru cakora, karata pŒna sŒdara sakala premu pramodu na thora.321.

चौ0—सम'U बिलôकि बसिD्U बôला० । सादर सिानंदय सयनि ुा०॥ बे»ि कयरु¡रि ुब ुानगयU `ार्§ । चले मयदिि मयनि ुायसय पार्§॥ 1॥ रानी सयनि 'UपरôगिUि बानी । पýमयदिि स„ि‹गU समेि सयानी॥ बिपý बˇŒ कयरलबह् बôला§Z । करि कयरल रीिि सयमं»ल »ा§Z॥ 2॥ नारि बेा `े सयर बर बामा । सकल सयभाय¡ सयंदरी Sयामा॥ िि‹गUगिU दे„ि सय„य पाव¤गU नारीउ । बिनय पगिUचानि पýानगयU िे Œयारीउ॥ 3॥ बार बार सनमान¤गU रानी । 'Uमा रमा सारद सम `ानी॥ सीय स¡वारि समा`य बनार्§ । मयदिि मं˙Uप¤गU चलीउ लवार्§॥ 4॥

samau biloki basiṣ¢ha bolŒe, sŒdara satŒnandu suni Œe. begi kua¡ri aba Œnahu jŒī, cale mudita muni Œyasu pŒī.1.

छंU0—चलि ¸या§ सीिगिU स„ीउ सादर स`ि सयमं»ल भामिनीउ। नवस# सा`ेउ सयंदरीउ सब मžा कयंर`र »ामिनीउ॥ कल »ान सयनि मयनि Šयान ˆया»¤गU काम कôकिल ला`गUीउ। मं`ीर नŒपयर कलिि कंरकन िाल »िि बर बा`गUीउ॥

Chaṁ.: cali lyŒi sītahi sakhī ¡ sŒdara saji sumaṅgala bhŒminī ¡, navasapta sŒje ¡ sundarī ¡ saba matta kuñjara gŒminī ¡. kala gŒna suni muni dhyŒna tyŒgahi ò kŒma kokila lŒjahī ¡, mañjīra nµupura kalita kaṅkana tŒla gati bara bŒjahī ¡.

दô0—सôगUिि बनििा बहंद मगय¡U सगU` सयगUावनि सीय। छबि ललना »न मŠय `नय सयामा ििय कमनीय॥ 322॥

sohati banitŒ bṛnda mahu ¡ sahaja suhŒvani sīya, chabi lalanŒ gana madhya janu suṣamŒ tiya kamanīya.322.

चौ0—सिय संयदरिा बरनि न `ार्§ । लघाय मिि बगयUि मनôगUरिार्§॥ ुावि दी„ि बरािि‹गU सीिा । रूरप रासि सब भा¡िि पयनीिा॥ 1॥ सबगिU मन¤गU मन कि० पýनामा । दे„ि राम भ० पŒरनकामा॥ गUरो दसरथ सयि‹गU समेिा । कगिU न `ा§ 'Uर ुान¡दय `ेिा॥ 2॥ सयर पýनामय करि बरिस¤गU ¨Œरला । मयनि ुसीस ˇयनि मं»ल मŒला॥ »ान निसान कôलागUलय भारी । पेýम पýमôद म»न नर नारी॥ 3॥ ०गिU बिˇि सीय मं˙Uप¤गU ुार्§ । पýमयदिि सांिि पÉ‚U¤गU मयनिरार्§॥ िेगिU ुवसर कर बिˇि ŽयवगUारूर । दयगय¡U कयरल»यर सब की‹गU ुचारूर॥ 4॥

siya sundaratŒ barani na jŒī, laghu mati bahuta manoharatŒī. Œvata dīkhi barŒtinha sītŒ, rµupa rŒsi saba bhŒ ¡ti punītŒ.1. sabahi manahiò mana kie pranŒmŒ, dekhi rŒma bhae pµuranakŒmŒ. haraṣe dasaratha sutanha sametŒ, kahi na jŒi ura Œna ¡du jetŒ.2. sura pranŒmu kari barisahi ò phµulŒ, muni asīsa dhuni maṅgala mµulŒ. gŒna nisŒna kolŒhalu bhŒrī, prema pramoda magana nara nŒrī.3. ehi bidhi sīya maṁḍapahi ò Œī, pramudita sŒnti paRhahi ò munirŒī. tehi avasara kara bidhi byavahŒrµu, duhu¡ kulagura saba kīnha acŒrµu.4.

छं0—ुाचाLर करि »यर »ौरि »नपिि मयदिि बिपý पय`ावगUीउ। सयर पý»ंिU पŒ`ा ले¤गंU देगिंU ुसीस ुिि सय„य पावगUीउ॥ मˇयपर्कर मं»ल …ýŽय `ô `ेगिU समय मयनि मन मगय¡U चगाउU। भरेU कनक कôपर कलस सô िब लि०¤गU परिचारक रगाउU॥ 1॥ कयरल रीिि पýीिि समेि रबि कगिU देि सबय सादर कियô। ०गिU भा¡िि देव पय`ा§ सीिगिU सयभ» ¤सघासनय दियô॥ सिय राम ुवलôकनि परसपर पýेमय कागयU न ल„ि पराU। मन बय्ि बर बानी ु»ôचर पý»ंU कबि कारसेउ कराU॥ 2॥

Chaṁ.: ŒcŒru kari gura gauri ganapati mudita bipra pujŒvahī ¡, sura praga¢i pµujŒ lehi ò dehi ò asīsa ati sukhu pŒvahī ¡. madhuparka maṅgala drabya jo jehi samaya muni mana mahu¡ cahaiò, bhare kanaka kopara kalasa so taba liehiò paricŒraka rahaiò.1. 310 * ŚR’ RMACARITAMNASA* kula rīti prīti sameta rabi kahi deta sabu sŒdara kiyo, ehi bhŒ ¡ti deva pujŒi sītahi subhaga siṅghŒsanu diyo. siya rŒma avalokani parasapara premu kŒhu na lakhi parai, mana buddhi bara bŒnī agocara praga¢a kabi kaise ¡ karai.2.

दô0—गUôम समय िनय ˇरि ुनलय ुिि सय„ ुागयUिि ले¤गU। बिपý बेा ˇरि बेद सब कगिU बिबागU बिˇि दे¤गU॥ 323॥

homa samaya tanu dhari analu ati sukha Œhuti lehi ò, bipra beṣa dhari beda saba kahi bibŒha bidhi dehi ò.323.

चौ0—`नक पांUमगिUाी `» `ानी। सीय मािय किमि `ा§ ब„ानी॥ सय`सय सयकहरि सय„ सयंदरिार्§ । सब समेंिU बिˇि रची बनार्§॥ 1॥ सम'U `ानि मयनिबर‹गU बôला§Z । सयनि सयुासिनि सादर ¸या§Z॥ `नक बाम दिसि सôगU सयनयना । गिUम»िरि सं» बनी `नय मयना॥ 2॥ कनक कलस मनि कôपररूररे ।सयचि सय»ंˇ मं»ल `ल पŒरेU॥ नि` कर मयदिि राय¡ ुLर रानी । ˇरेU राम केर ुा»ेउ ुानी॥ 3॥ पÉ‚U¤गU बेद मयनि मं»ल बानी । »»न सयमन Ûारि ुवसLर `ानी॥ बLर बिलôकि दंपिि ुनयरा»े । पाय पयनीि प„ारन ला»े॥ 4॥

janaka pŒ¢amahiṣī jaga jŒnī, sīya mŒtu kimi jŒi bakhŒnī. sujasu sukṛta sukha sundaratŒī, saba same¢i bidhi racī banŒī.1. samau jŒni munibaranha bolŒī ¡, sunata suŒsini sŒdara lyŒī ¡. janaka bŒma disi soha sunayanŒ, himagiri saṅga banī janu mayanŒ.2. kanaka kalasa mani kopara rµure, suci sugandha maṅgala jala pµure. nija kara mudita rŒya¡ aru rŒnī, dhare rŒma ke Œge ¡ Œnī.3. paRhahiò beda muni maṅgala bŒnī, gagana sumana jhari avasaru jŒnī. baru biloki dampati anurŒge, pŒya punīta pakhŒrana lŒge.4.

छंU0—ला»े प„ारन पाय पंक` पýेम िन पयलकावली। नभ न»र »ान निसान `य ˇयनि 'Uम»ि `नय चगय¡U दिसि चली॥ `े पद सरô` मनô` ुरि 'Uर सर सदाव बिरा`गUीउ। `े सकहरि सयमिरि बिमलिा मन सकल कलि मल भा`गUीउ॥ 1॥ `े परसि मयनिबनििा लगUी »िि रगUी `ô पािकमर्§। मकरंUदय `ि‹गU कô संभय सिर सयचििा ुवˇि सयर बरनर्§॥ करि मˇयप मन मयनि `ô»ि`न `े से§ ुभिमि »िि लगाउU। िे पद प„ारि भा‚यभा`नय `नकयर `य `य सब कगाउU॥ 2॥ बर कयरु¡रि करिल `ôरि सा„ôचाLर दô'U कयरल»यर कराउUU। भयô पानि»गUनय बिलôकि बिˇि सयर मनय` मयनि ुान¡द भराउU॥ सय„मŒल दŒलगयU दे„ि दंपिि पयलक िन गयUलSयô गिUयô। करि लôक बेद बिˇानय क‹यादानय नहपभŒान कियô॥ 3॥ गिUमवंि `िमि »िरि`ा मगUेसगिU गUरिगिU Ÿाी सा»र दर्§। ििमि `नक रामगिU सिय समरपी बिSव कल कीरिि नर्§॥ Äयôउ कराU बिनय बिदेगयU कियô बिदेगयU मŒरिि साव¡रीउ। करि गUôमय बिˇिवि »ा¡˘िU `ôरी गUôन ला»ीउ भाव¡रीउ॥ 4॥ ू,

Chaṁ.: lŒge pakhŒrana pŒya paṅkaja prema tana pulakŒvalī, nabha nagara gŒna nisŒna jaya dhuni umagi janu cahu ¡ disi calī. je pada saroja manoja ari ura sara sadaiva birŒjahī ¡, je sakṛta sumirata bimalatŒ mana sakala kali mala bhŒjahī¡.1. je parasi munibanitŒ lahī gati rahī jo pŒtakamaī, makarandu jinha ko sambhu sira sucitŒ avadhi sura baranaī. kari madhupa mana muni jogijana je sei abhimata gati lahai te pada pakhŒrata bhŒgyabhŒjanu janaku jaya jaya saba kahai ò.2. 312 * ŚR’ RMACARITAMNASA* bara kua ¡ri karatala jori sŒkhocŒru dou kulagura karai ò, bhayo pŒnigahanu biloki bidhi sura manuja muni Œna ¡da bharaiò. sukhamµula dµulahu dekhi dampati pulaka tana hulasyo hiyo, kari loka beda bidhŒnu kanyŒdŒnu nṛpabhµuṣana kiyo.3. himavanta jimi girijŒ mahesahi harihi śrī sŒgara daī, timi janaka rŒmahi siya samarapī bisva kala kīrati naī. kyo¡ karai binaya bidehu kiyo bidehu mµurati sŒva ¡rī¡, kari homu bidhivata gŒ ¡¢hi jorī hona lŒgī ¡ bhŒva ¡rī¡.4.

दô0—`य ˇयनि बंदी बेद ˇयनि मं»ल »ान निसान। सयनि गUरा¤गU बरा¤गU बिबयˇ सयरिLर सयमन सय`ान॥ 324॥

jaya dhuni bandī beda dhuni maṅgala gŒna nisŒna, suni haraṣahiò baraṣahiò bibudha surataru sumana sujŒna.324.

चौ0—कयरु¡Lर कयरु¡रि कल भाव¡रि देगUीउ । नयन लाभय सब सादर लेगीउ॥ `ा§ न बरनि मनôगUर `ôरी । `ô 'Uपमा कछयU कगUौउ सô थôरी॥ 1॥ राम सीय सयंदर पýििछागUीउ । `»म»ाि मनि „ंभन मागUीउ॥ मनगय¡U मदन रिि ˇरि बगयU रूरपा । दे„ि राम ŽिाुागयU ुनŒपा॥ 2॥ दरस लालसा सकयरच न थôरी । पý»ंUि दयरि बगUôरि बगUôरी॥ भ० म»न सब दे„निगUारेU । `नक समान ुपान बिसारेU॥ 3॥ पýमयदिि मयनि‹गU भा¡वरीउ ¨ेररीउ । ने»सगिUि सब रीिि निबेरीउ॥ राम सीय सिर सेउदयर देगUीउ । सôभा कगिU न `ािि बिˇि केरगUीउ॥ 4॥ ुLरन परा» `ल`य भरि नीकेउर । ससिगिU भŒा ुगिU लôभ ुमी केउर॥ बगयUरि बसिD्U दी‹िगU ुनयसासन । बLर दयलगिUनि बा˘ेU ०क ुासन॥ 5॥

kua¡ru kua¡ri kala bhŒva ¡ri dehī ¡, nayana lŒbhu saba sŒdara lehī ¡. jŒi na barani manohara jorī, jo upamŒ kachu kahau ¡ so thorī.1. rŒma sīya sundara pratichŒhī¡, jagamagŒta mani khambhana mŒhī ¡. manahu¡ madana rati dhari bahu rµupŒ, dekhata rŒma biŒhu anµupŒ.2. darasa lŒlasŒ sakuca na thorī, praga¢ata durata bahori bahorī. bhae magana saba dekhanihŒre, janaka samŒna apŒna bisŒre.3. pramudita muninha bhŒ¡varī¡ pherī¡, negasahita saba rīti niberī ¡. rŒma sīya sira sendura dehī ¡, sobhŒ kahi na jŒti bidhi kehī ¡.4. aruna parŒga jalaju bhari nīke ¡, sasihi bhµuṣa ahi lobha amī ke ¡. bahuri basiṣ¢ha dīnhi anusŒsana, baru dulahini bai¢he eka Œsana.5.

छंU0—बा˘ेU बरासन रामय `ानकि मयदिि मन दसरथय भ०। िनय पयलक पयनि पयनि दे„ि ुपनेउ सयकहरि सयरिLर ¨रल न०॥ भरि भयवन रगUा 'UछागयU राम बिबागयU भा सबगUीउ कगUा। केरगिU भा¡िि बरनि सिराि रसना ०क यगयU मं»लय मगUा॥ 1॥ िब `नक पा§ बसिD्U ुायसय ŽयागU सा` स¡वारि कार। मां˙Uवी Ÿायिकीरिि 'Uरमिला कयरु¡रि ल§Z ग¡Uकारि कार॥ कयरसकेरिय क‹या पýथम `ô »यन सील सय„ सôभामर्§। सब रीिि पýीिि समेि करि सô ŽयागिU नहप भरिगिU दर्§॥ 2॥ `ानकी लघाय भ»िनी सकल सयंदरि सिरôमनि `ानि कार। सô िनय दी‹गUी ŽयागिU ल„नगिU सकल बिˇि सनमानि कार॥ `ेगिU नामय Ÿायिकीरिि सयलôचनि सयमय„ि सब »यन ुा»री। सô दर्§ रिपयसŒदनगिU भŒपिि रूरप सील 'U`ा»री॥ 3॥ ुनयरूरप बर दयलगिUनि परSपर ल„ि सकयरच गिUय¡ गUरागUीउ। सब मयदिि सयंदरिा सरागU¤गU सयमन सयर »न बरागUीउ॥ संयदरीं संयदर बर‹गU सगU सब ०क मं˙Uप रा`गUीउ। `नय `ीव 'Uर चारि'U ुवSथा बिभयन सगिUि बिरा`गUीउ॥ 4॥

314 * ŚR’ RMACARITAMNASA* Chaṁ.: bai¢he barŒsana rŒmu jŒnaki mudita mana dasarathu bhae, tanu pulaka puni puni dekhi apane¡ sukṛta surataru phala nae. bhari bhuvana rahŒ uchŒhu rŒma bibŒhu bhŒ sabahī¡ kahŒ, kehi bhŒ¡ ti barani sirŒta rasanŒ eka yahu maṅgalu mahŒ.1. taba janaka pŒi basiṣ¢ha Œyasu byŒha sŒja sa ¡vŒri kai, mŒṁḍavī śrutakīrati uramilŒ kua ¡ri laī ¡ ha ¡kŒri kai. kusaketu kanyŒ prathama jo guna sīla sukha sobhŒmaī, saba rīti prīti sameta kari so byŒhi nṛpa bharatahi daī.2. jŒnakī laghu bhaginī sakala sundari siromani jŒni kai, so tanaya dīnhī byŒhi lakhanahi sakala bidhi sanamŒni kai. jehi nŒmu śrutakīrati sulocani sumukhi saba guna Œgarī, so daī ripusµudanahi bhµupati rµupa sīla ujŒgarī.3. anurµupa bara dulahini paraspara lakhi sakuca hiya¡ haraṣahī¡, saba mudita sundaratŒ sarŒhahi ò sumana sura gana baraṣahī¡. sundarī ¡ sundara baranha saha saba eka maṁḍapa rŒjahī ¡, janu jīva ura cŒriu avasthŒ bibhuna sahita birŒjahī ¡.4.

दô0—मयदिि ुवˇपिि सकल सयि बˇय‹गU समेि निगUारि। `नय पा० मगिUपाल मनि किýरय‹गU सगिUि ¨रल चारि॥ 325॥

mudita avadhapati sakala suta badhunha sameta nihŒri, janu pŒe mahipŒla mani kriyanha sahita phala cŒri.325.

चौ0—`सि रघायबीर ŽयागU बिˇि बरनी । सकल कय¡रुर ŽयागेU िे¤गU करनी॥ कगिU न `ा§ कछयU दा§` भŒरी । रगUा कनक मनि मं˙Uपय पŒरी॥ 1॥ कंरबल बसन बिचि˜ा पंUôरेU । भा¡िि भा¡िि बगयU मôल न थôरेU॥ »` रथ ियर» दास ुLर दासी । ˇेनय ुलंकहरि कामदयगUा सी॥ 2॥ बSिय ुनेक करिु किमि ले„ा । कगिU न `ा§ `ान¤गU `ि‹गU दे„ा॥ लôकपाल ुवलôकि सिगUाने । ली‹गU ुवˇपिि सबय सय„य माने॥ 3॥ दी‹गU `ाचक‹िगU `ô `ेगिU भावा। 'Uबरा सô `नवासे¤गU ुावा॥ िब कर `ôरि `नकयर महदय बानी । बôले सब बराि सनमानी॥ 4॥

jasi raghubīra byŒha bidhi baranī, sakala kua ¡ra byŒhe tehi ò karanī. kahi na jŒi kachu dŒija bhµurī, rahŒ kanaka mani maṁḍapu pµurī.1. kambala basana bicitra pa¢ore, bhŒ¡ti bhŒ ¡ti bahu mola na thore. gaja ratha turaga dŒsa aru dŒsī, dhenu alaṅkṛta kŒmaduhŒ sī.2. bastu aneka karia kimi lekhŒ, kahi na jŒi jŒnahi ò jinha dekhŒ. lokapŒla avaloki sihŒne, līnha avadhapati sabu sukhu mŒne.3. dīnha jŒcakanhi jo jehi bhŒvŒ, ubarŒ so janavŒsehi ò ŒvŒ. taba kara jori janaku mṛdu bŒnī, bole saba barŒta sanamŒnī.4.

छंU0—सनमानि सकल बराि ुादर दान बिनय ब˙‚Uा§ कार। पýमयदिि मगUा मयनि बहंद बंदे पŒ`ि पýेम ल˙‚Uा§ कार॥ सिLर ना§ देव मना§ सब सन कगUि कर संपयंU कि०¡। सयर साˇय चागUि भा'U ¤सˇय कि िôा `ल ुं`लि दि०¡॥ 1॥ कर `ôरि `नकयर बगUôरि बंˇय समेि कôसलराय सôउ। बôले मनôगUर बयन सानि सनेगU सील सयभाय सôउ॥ संबंˇ रा`न रावरेउU गUम ब˙‚ेU ुब सब बिˇि भ०। ०गिU रा` सा` समेि सेवक `ानिबे बिनय »थ ल०॥ 2॥ ० दारिका परिचारिका करि पालिबीउ कLरना नर्§। ुपराˇय छमिबô बôलि प˘U० बगयUि गUौउ ÉUींUKô कर्§॥ पयनि भानयकयरलभŒान सकल सनमान निˇि समˇी कि०। कगिU `ािि न¤गU बिनिी परSपर पýेम परिपŒरन गिU०॥ 3॥ बहंदारका »न सयमन बरिस¤गU रा'U `नवासेगिU चले। दयंदयभी `य ˇयनि बेद ˇयनि नभ न»र कौिŒगUल भले॥ िब स„ीउ मं»ल »ान करि मयनीस ुायसय पा§ कारर। दŒलगU दयलगिUनि‹गU सगिUि सयंदरि चलीउ कôगUबर ¸या§ कार॥ 4॥

Chaṁ.: sanamŒni sakala barŒta Œdara dŒna binaya baRŒi kai, pramudita mahŒ muni bṛnda bande pµuji prema laRŒi kai. siru nŒi deva manŒi saba sana kahata kara sampu¢a kie ¡, sura sŒdhu cŒhata bhŒu sindhu ki toṣa jala añjali die ¡.1. kara jori janaku bahori bandhu sameta kosalarŒya so ¡, bole manohara bayana sŒni saneha sīla subhŒya so ¡. sambandha rŒjana rŒvare ¡ hama baRe aba saba bidhi bhae, ehi rŒja sŒja sameta sevaka jŒnibe binu gatha lae.2. e dŒrikŒ paricŒrikŒ kari pŒlibī ¡ karunŒ naī, aparŒdhu chamibo boli pa¢hae bahuta hau ¡ ḍhī¢yo kaī. puni bhŒnukulabhµuṣana sakala sanamŒna nidhi samadhī kie, kahi jŒti nahi ò binatī paraspara prema paripµurana hie.3. bṛndŒrakŒ gana sumana barisahi ò rŒu janavŒsehi cale, dundubhī jaya dhuni beda dhuni nabha nagara kautµuhala bhale . taba sakhī ¡ maṅgala gŒna karata munīsa Œyasu pŒi kai, dµulaha dulahininha sahita sundari calī ¡ kohabara lyŒi kai.4.

दô0—पयनि पयनि रामगिU चििव सिय सकयरचिि मनय सकयरचा न। गUरि मनôगUर मीन छबि पýेम पिुासे नान॥ 326॥

puni puni rŒmahi citava siya sakucati manu sakucai na, harata manohara mīna chabi prema piŒse naina.326.

चौ0—Sयाम सरीLर सयभाय¡ सयगUावन । सôभा कôंिU मनô` ल`ावन॥ `ावक `यि पद कमल सयगUा० । मयनि मन मˇयप रगUि `ि‹गU छा०॥ 1॥ पीि पयनीि मनôगUर ˇôिी ।गUरिि बाल रबि दामिनि `ôिी॥ कल ¤ककिनि कंिU सŒ˜ा मनôगUर । बागयU बिसाल बिभŒान संयदर॥ 2॥ पीि `ने'U मगUाछबि देर्§ । कर मय…िýका चôरि चििय लेर्§॥ सôगUि ŽयागU सा` सब सा`े । 'Uर ुायि 'UरभŒान रा`े॥ 3॥ पिुर 'Uपरना का„ासôिी । दयगय¡U ुा¡चर‹िगU ल»े मनि मôिी॥ नयन कमल कल कयंर˙Uल काना । बदनय सकल सौउदर्` निˇाना॥ 4॥ संयदर भहकयरंिU मनôगUर नासा । भाल ििलकयर Lरचिरिा निवासा॥ सôगUि मौLर मनôगUर माथे । मं»लमय मयकयरिा मनि »ाथे॥ 5॥

syŒma sarīru subhŒya¡ suhŒvana, sobhŒ ko¢i manoja lajŒvana. jŒvaka juta pada kamala suhŒe, muni mana madhupa rahata jinha chŒe.1. pīta punīta manohara dhotī, harati bŒla rabi dŒmini jotī. kala kiṅkini ka¢i sµutra manohara, bŒhu bisŒla bibhµuṣana sundara.2. 318 * ŚR’ RMACARITAMNASA* pīta janeu mahŒchabi deī, kara mudrikŒ cori citu leī. sohata byŒha sŒja saba sŒje, ura Œyata urabhµuṣana rŒje.3. piara uparanŒ kŒkhŒsotī, duhu¡ Œ ¡ caranhi lage mani motī. nayana kamala kala kuṁḍala kŒnŒ, badanu sakala saundarja nidhŒnŒ.4. sundara bhṛku¢i manohara nŒsŒ, bhŒla tilaku ruciratŒ nivŒsŒ. sohata mauru manohara mŒthe, maṅgalamaya mukutŒ mani gŒthe.5.

छं0— »ाथे मगUामनि मौर मं`यल ुं» सब चिि चôरगUीउ। पयर नारि सयर सयंदरीउ बरगिU बिलôकि सब ििन िôरगUीउ॥ मनि बसन भŒान वारि ुारिि कर¤गU मं»ल »ावगUीउ। सयर सयमन बरिस¤गU सŒि मा»ˇ बंदि सय`सय सयनावगUीउ॥ 1॥ कôगUबर¤गU ुाने कयरु¡र कयरु¡रि सयुासिनि‹गU सय„ पा§ कार। ुिि पýीिि लौकिक रीिि ला»ीउ करन मं»ल »ा§ कार॥ लगUकौरि »ौरि सि„ाव रामगिU सीय सन सारद कगाउU। रनिवासय गUास बिलास रस बस `‹म कô ¨रलय सब लगाउU॥ 2॥ नि` पानि मनि मगय¡U दे„िुिि मŒरिि सयरूरपनिˇान की। चालिि न भय`ब„ी बिलôकनि बिरगU भय बस `ानकी॥ कौियक बिनôद पýमôदय पýेमय न `ा§ कगिU `ान¤गU ुलीउ। बर कयरु¡रि सयंदर सकल स„ीउ लवा§ `नवासेगिU चलीउ॥ 3॥ िेगिU समय सयनिु ुसीस `ग¡U िग¡U न»र नभ ुान¡दय मगUा। चिLर `िुगय¡U `ôरीउ चाLर चारKô मयदिि मन सबगUीउ कगUा॥ `ô»ीं…ý सि् मयनीस देव बिलôकि पýभय दयंदयभि गUनी। चले गUराि बराि पýसŒन नि` नि` लôक `य `य `य भनी॥ 4॥

Chaṁ.: gŒthe mahŒmani maura mañjula aṅga saba cita corahī ¡, pura nŒri sura sundarī ¡ barahi biloki saba tina torahī ¡. mani basana bhµuṣana vŒri Œrati karahi ò maṅgala gŒvahī ¡, sura sumana barisahiò sµuta mŒgadha bandi sujasu sunŒvahī¡.1. kohabarahiò Œne kua ¡ra kua ¡ri suŒsininha sukha pŒi kai, ati prīti laukika rīti lŒgī ¡ karana maṅgala gŒi kai. lahakauri gauri sikhŒva rŒmahi sīya sana sŒrada kahai ò, ranivŒsu hŒsa bilŒsa rasa basa janma ko phalu saba lahaiò.2. nija pŒni mani mahu ¡ dekhiati mµurati surµupanidhŒna kī, cŒlati na bhujaballī bilokani biraha bhaya basa jŒnakī. kautuka binoda pramodu premu na jŒi kahi jŒnahi ò alī ¡, bara kua ¡ri sundara sakala sakhī ¡ lavŒi janavŒsehi calī ¡.3. tehi samaya sunia asīsa jaha¡ taha¡ nagara nabha Œna¡du mahŒ, ciru jiahu ¡ jorī ¡ cŒru cŒryo mudita mana sabahī ¡ kahŒ. jogīndra siddha munīsa deva biloki prabhu dundubhi hanī, cale haraṣi baraṣi prasµuna nija nija loka jaya jaya jaya bhanī.4.

दô0—सगिUि बˇŒंिU‹गU कयरु¡र सब िब ुा० पििय पास। सôभा मं»ल मôद भरि 'Uम»े'U `नय `नवास॥ 327॥

sahita badhµu¢inha kua ¡ra saba taba Œe pitu pŒsa, sobhŒ maṅgala moda bhari umageu janu janavŒsa.327.

चौ0—पयनि `ेवनार भर्§ बगयU भा¡िी । प˘U० `नक बôला§ बरािी॥ परि पा¡व˙‚े बसन ुनŒपा । सयि‹गU समेि »वन कियô भŒपा॥ 1॥ सादर सब केर पाय प„ारेU । `था`ô»य पीÉ‚U‹गU बा˘UारेU॥ ˇô० `नक ुवˇपिि चरना । सीलय सनेगयU `ा§ न¤गU बरना॥ 2॥ बगयUरि राम पद पंक` ˇô० । `े गUर NUदय कमल मगय¡U »ô०॥ िीनि'U भा§ राम सम `ानी। ˇô० चरन `नक नि` पानी॥ 3॥ ुासन 'Uचिि सबगिU नहप दी‹गेU । बôलि सŒपकारी सब ली‹गेU॥ सादर ल»े परन पनवारेU । कनक कील मनि पान स¡वारेU॥ 4॥

puni jevanŒra bhaī bahu bhŒ ¡ tī, pa¢hae janaka bolŒi barŒtī. parata pŒ¡vaRe basana anµupŒ, sutanha sameta gavana kiyo bhµupŒ.1. sŒdara saba ke pŒya pakhŒre, jathŒjogu pīRhanha bai¢hŒre. dhoe janaka avadhapati caranŒ, sīlu sanehu jŒi nahi ò baranŒ.2. bahuri rŒma pada paṅkaja dhoe, je hara hṛdaya kamala mahu ¡ goe. tīniu bhŒi rŒma sama jŒnī, dhoe carana janaka nija pŒnī.3. Œsana ucita sabahi nṛpa dīnhe, boli sµupakŒrī saba līnhe. sŒdara lage parana panavŒre, kanaka kīla mani pŒna sa ¡ vŒre.4.

दô0—सŒपôदन सयरभी सरपि संयदर Sवादय पयनीि। छन मगय¡U सब केउर पLरसि »े चियर सयुार बिनीि॥ 328॥

sµupodana surabhī sarapi sundara svŒdu punīta, chana mahu ¡ saba ke ¡ parusi ge catura suŒra binīta.328.

चौ0—पंच कवल करि `ेवन ला»े । »ारि »ान सयनि ुिि ुनयरा»े॥ भा¡िि ुनेक परेU पकवाने । सयˇा सरिस न¤गU `ा¤गU ब„ाने॥ 1॥ पLरसन ल»े सयुार सय`ाना । ¤ब`न बिबिˇ नाम कô `ाना॥ चारि भा¡िि भô`न बिˇि »ार्§ । ०क ०क बिˇि बरनि न `ार्§॥ 2॥ छरस Lरचिर ¤ब`न बगयU `ािी। ०क ०क रस ु»निि भा¡िी॥ `ेव¡ि दे¤गU मˇयर ˇयनि »ारी । ला ला नाम पयLरा ुLर नारी॥ 3॥ समय सयगUावनि »ारि बिरा`ा । ग¡Uसि रा'U सयनि सगिUि समा`ा॥ ०गिU बिˇि सबगUीउ भô`नय की‹गUा । ुादर सगिUि ुाचमनय दी‹गUा॥ 4॥

pañca kavala kari jevana lŒge, gŒri gŒna suni ati anurŒge. bhŒ¡ti aneka pare pakavŒne, sudhŒ sarisa nahi ò jŒhi ò bakhŒne.1. parusana lage suŒra sujŒnŒ, biñjana bibidha nŒma ko jŒnŒ. cŒri bhŒ¡ti bhojana bidhi gŒī, eka eka bidhi barani na jŒī.2. charasa rucira biñjana bahu jŒtī, eka eka rasa aganita bhŒ ¡tī. jeva¡ ta dehi ò madhura dhuni gŒrī, lai lai nŒma puruṣa aru nŒrī.3. samaya suhŒvani gŒri birŒjŒ, ha ¡sata rŒu suni sahita samŒjŒ. ehi bidhi sabahī ¡ bhojanu kīnhŒ, Œdara sahita Œcamanu dīnhŒ.4.

दô0—दे§ पान पŒ`े `नक दसरथय सगिUि समा`। `नवासेगिU »वने मयदिि सकल भŒप सिरिा`॥ 329॥

dei pŒna pµuje janaka dasarathu sahita samŒja, janavŒsehi gavane mudita sakala bhµupa siratŒja.329.

चौ0—निि नŒिन मं»ल पयर मागUीउ । निमिा सरिस दिन `ामिनि `ागUीउ॥ ब˙‚ेU भôर भŒपििमनि `ा»े । `ाचक »यन »न »ावन ला»े॥ 1॥ दे„ि कयरु¡र बर बˇय‹गU समेिा । किमि कगिU `ाि मôदय मन `ेिा॥ पýािकिýरया करि »े »यLर पागUीउ । मगUापýमôदय पýेमय मन मागUीउ॥ 2॥ करि पýनामय पŒ`ा कर `ôरी । बôले »िरा ुमिु¡ `नय बôरी॥ ियगUरी कहरपा¡ सयनगयU मयनिरा`ा । भय'¡U ुा`य माउ पŒरनका`ा॥ 3॥ ुब सब बिपý बôला§ »ôसा§Z । देगयU ˇेनय सब भा¡िि बना§Z॥ सयनि »यर करि मगिUपाल ब˙‚Uार्§U । पयनि प˘U० मयनि बहंद बôलार्§॥ 4॥

nita nµutana maṅgala pura mŒhī ¡, nimiṣa sarisa dina jŒmini jŒhī ¡. baRe bhora bhµupatimani jŒge, jŒcaka guna gana gŒvana lŒge.1. 322 * ŚR’ RMACARITAMNASA* dekhi kua¡ ra bara badhunha sametŒ, kimi kahi jŒta modu mana jetŒ. prŒtakriyŒ kari ge guru pŒhī ¡, mahŒpramodu premu mana mŒhī ¡.2. kari pranŒmu pµujŒ kara jorī, bole girŒ amia ¡ janu borī. tumharī kṛpŒ¡ sunahu munirŒjŒ, bhayau ¡ Œju mai ò pµuranakŒjŒ.3. aba saba bipra bolŒi gosŒī¡, dehu dhenu saba bhŒ ¡ ti banŒī ¡. suni gura kari mahipŒla baRŒī, puni pa¢hae muni bṛnda bolŒī.4.

दô0—बामदे'U ुLर देवरिाि बालमीकि `ाबालि। ुा० मयनिबर निकर िब कौसिकादि िपसालि॥ 330॥

bŒmadeu aru devariṣi bŒlamīki jŒbŒli, Œe munibara nikara taba kausikŒdi tapasŒli.330.

चौ0—दं˙U पýनाम सबगिU नहप की‹गेU । पŒ`ि सपýेम बरासन दी‹गेU॥ चारि ल‘छ बर ˇेनय म»ा§Z । कामसयरभि सम सील सयगUा§Z॥ 1॥ सब बिˇि सकल ुलंकहरि की‹गUीउ । मयदिि मगिUप मगिUदेव‹गU दी‹गUीउ॥ करि बिनय बगय Uबिˇि नरनागŒU । लगेU'¡U ुा`य `» `ीवन लागŒU॥ 2॥ पा§ ुसीस मगUीसय ुनंदा । लि० बôलि पयनि `ाचक बहंदा॥ कनक बसन मनि गUय »य Sयंदन । दि० बŒÛिा Lरचि रबिकयरलनंदन॥ 3॥ चले पÉ‚Uि »ावि »यन »ाथा। `य `य `य दिनकर कयरल नाथा॥ ०गिU बिˇि राम बिुागU 'UछागŒU । सक§ न बरनि सगUस मय„ `ागŒU॥ 4॥

daṁḍa pranŒma sabahi nṛpa kīnhe, pµuji saprema barŒsana dīnhe. cŒri laccha bara dhenu magŒī¡, kŒmasurabhi sama sīla suhŒī ¡.1. saba bidhi sakala alaṅkṛta kīnhī ¡, mudita mahipa mahidevanha dīnhī ¡. karata binaya bahu bidhi naranŒhµu, laheu¡ Œju jaga jīvana lŒhµu.2. pŒi asīsa mahīsu anandŒ, lie boli puni jŒcaka bṛndŒ. kanaka basana mani haya gayasyandana, die bµujhi ruci rabikulanandana.3. cale paRhata gŒvata guna gŒthŒ, jaya jaya jaya dinakara kula nŒthŒ. ehi bidhi rŒma biŒha uchŒhµu, sakai na barani sahasa mukha jŒhµu.4.

दô0—बार बार कौसिक चरन सीसय ना§ कगU रा'U। यगU सबय सय„य मयनिरा` िव कहरपा कंUा‘छ पसा'U॥ 331॥

bŒra bŒra kausika carana sīsu nŒi kaha rŒu, yaha sabu sukhu munirŒja tava kṛpŒ ka¢Œccha pasŒu.331.

चौ0—`नक सनेगUय सीलय करिŒिी । नहपय सब भा¡िि सरागU बिभŒिी॥ दिन 'U˘िU बिदा ुवˇपिि मा»ा। रा„¤गU `नकयर सगिUि ुनयरा»ा॥ 1॥ निि नŒिन ुादLर ुˇिकार्§ । दिन पýिि सगUस भा¡िि पगयUनार्§॥ निि नव न»र ुनंद 'UछागŒU । दसरथ »वनय सôगUा§ न कागŒU॥ 2॥ बगयUि दिवस बीिे ०गिU भा¡िी । `नय सनेगU र`य ब¡ˇे बरािी॥ कौसिक सिानंद िब `ार्§ । कगUा बिदेगU नहपगिU समयÛार्§॥ 3॥ ुब दसरथ कग¡U ुायसय देगŒU । `lपि छा˙ि‚U न सकगयU सनेगŒU॥ भले¤गU नाथ कगिU सचिव बôला० । कगिU `य `ीव सीस िि‹गU ना०॥ 4॥

janaka sanehu sīlu karatµutī, nṛpu saba bhŒ ¡ti sarŒha bibhµutī. dina u¢hi bidŒ avadhapati m ŒgŒ, rŒkhahiò janaku sahita anurŒgŒ.1. nita nµutana Œdaru adhikŒī, dina prati sahasa bhŒ ¡ti pahunŒī. nita nava nagara ananda uchŒhµu, dasaratha gavanu sohŒi na kŒhµu.2. bahuta divasa bīte ehi bhŒ ¡tī, janu saneha raju ba ¡dhe barŒtī. kausika satŒnanda taba jŒī, kahŒ bideha nṛpahi samujhŒī.3. aba dasaratha kaha¡ Œyasu dehµu, jadyapi chŒRi na sakahu sanehµu. bhalehiò nŒtha kahi saciva bolŒe, kahi jaya jīva sīsa tinha nŒe.4.

दô0—ुवˇनाथय चागUि चलन भीिर करगयU `ना'U। भ० पýेमबस सचिव सयनि बिपý सभासद रा'U॥ 332॥

avadhanŒthu cŒhata calana bhītara karahu janŒu, bhae premabasa saciva suni bipra sabhŒsada rŒu.332.

चौ0—पयरबासी सयनि चलिगिU बरािा । बŒÛाि बिकल परSपर बािा॥ सˆय »वनय सयनि सब बिल„ाने । मनगय¡U सा¡Ûा सरसि` सकयरचाने॥ 1॥ `ग¡U `ग¡U ुावि बसे बरािी । िग¡U िग¡U सि् चला बगयU भा¡िी॥ बिबिˇ भा¡िि मेवा पकवाना । भô`न सा`य न `ा§ ब„ाना॥ 2॥ भरि भरि बसग¡U ुपार कगUारा । प˘U§Z `नक ुनेक सयसारा॥ ियर» ला„ रथ सगUस पचीसा । सकल स¡वारेU न„ ुLर सीसा॥ 3॥ मžा सगUस दस ¤सˇयर सा`े । `ि‹गUगिU दे„ि दिसिकयंर`र ला`े॥ कनक बसन मनि भरि भरि `ाना। मगिUाीउ ˇेनय बSिय बिˇि नाना॥ 4॥

purabŒsī suni calihi b arŒtŒ, bµujhata bikala paraspara bŒtŒ. satya gavanu suni saba bilakhŒne, manahu¡ sŒ ¡ jha sarasija sakucŒne.1. jaha¡ jaha ¡ Œvata base barŒtī, taha ¡ t a h a¡ siddha calŒ bahu bhŒ ¡ tī. bibidha bhŒ¡ ti mevŒ pakavŒnŒ, bhojana sŒju na jŒi bakhŒnŒ.2. bhari bhari basaha ¡ apŒra kahŒrŒ, pa¢haī¡ janaka aneka susŒrŒ. turaga lŒkha ratha sahasa pacīsŒ, sakala sa ¡vŒre nakha aru sīsŒ.3. matta sahasa dasa sindhura sŒje, jinhahi dekhi disikuñjara lŒje. kanaka basana mani bhari bhari jŒnŒ, m ahiṣī¡ dhenu bastu bidhi nŒnŒ.4.

दô0—दा§` ुमिि न सकिु कगिU दी‹गU बिदेग¡U बगUôरि। `ô ुवलôकि लôकपिि लôक संपदा थôरि॥ 333॥

dŒija amita na sakia kahi dīnha bideha ¡ bahori, jo avalokata lokapati loka sampadŒ thori.333.

चौ0—सबय समा`य ०गिU भा¡िि बनार्§ । `नक ुवˇपयर दी‹गU प˘Uार्§॥ चलिगिU बराि सयनि सब रानीं । बिकल मीन»न `नय लघाय पानीउ॥ 1॥ पयनि पयनि सीय »ôद करि लेगUीउ । दे§ ुसीस सि„ावनय देगUीं॥ गUô०गयU संिि पियगिU पिुारी । चिLर ुगिUबाि ुसीस गUमारी॥ 2॥ सासय ससयर »यर सेवा करेUगŒU । पिि Lर„ ल„ि ुायसय ुनयसरेUगŒU॥ ुिि सनेगU बस स„ीउ सयानी । नारि ˇरम सि„व¤गU महदय बानी॥ 3॥ सादर सकल कयरु¡रि समयÛा§Z । रानि‹गU बार बार 'Uर ला§Z॥ बगयUरि बगयUरि भेंU¤गU मगUिारीउ । कगUगिंU बिरंUचि रचीउ कि नारीउ॥ 4॥

sabu samŒju ehi bhŒ ¡ti banŒī, janaka avadhapura dīnha pa¢hŒī. calihi barŒta sunata saba rŒnī ¡, bikala mīnagana janu laghu pŒnī ¡.1. puni puni sīya goda kari lehī ¡, dei asīsa sikhŒvanu dehī ¡. hoehu santata piyahi piŒrī, ciru ahibŒta asīsa hamŒrī.2. sŒsu sasura gura sevŒ karehµu, pati rukha lakhi Œyasu anusarehµu. ati saneha basa sakhī ¡ sayŒnī, nŒri dharama sikhavahi ò mṛdu bŒnī.3. sŒdara sakala kua¡ri samujhŒī ¡, rŒninha bŒra bŒra ura lŒī ¡. bahuri bahuri bhe¢ahi ò mahatŒrī¡, kahahi ò birañci racī ¡ kata nŒrī ¡.4.

दô0—िेगिU ुवसर भा§‹गU सगिUि रामय भानय कयरल केरिय। चले `नक मंदिर मयदिि बिदा करावन गेUिय॥ 334॥

tehi avasara bhŒinha sahita rŒmu bhŒnu kula ketu, cale janaka mandira mudita bidŒ karŒvana hetu.334.

चौ0—चारि'U भा§ सयभाय¡ सयगUा० । न»र नारि नर दे„न ˇा०॥ कô'U कगU चलन चगUि गU¤गU ुा`Œ । की‹गU बिदेगU बिदा कर सा`Œ॥ 1॥ लेगयU नयन भरि रूरप निगUारी । पिýय पागयUने भŒप सयि चारी॥ कô `ाना केरगिंU सयकहरि सयानी । नयन ुििथि की‹गेU बिˇि ुानी॥ 2॥ मरनसीलय `िमि पाव पि“रा । सयरिLर लगाU `नम कर भŒ„ा॥ पाव नारकी गUरिपदय `ासेउ । §‹गU कर दरसनय गUम कग¡U िासेउ॥ 3॥ निर„ि राम सôभा 'Uर ˇरगŒU । नि` मन ¨रनि मŒरिि मनि करगŒU॥ ०गिU बिˇि सबगिU नयन ¨रलय देिा । द० कयरु¡र सब रा` निकेरिा॥ 4॥

326 * ŚR’ RMACARITAMNASA* cŒriu bhŒi subhŒya ¡ suhŒe, nagara nŒri nara dekhana dhŒe. kou kaha calana cahata hahi ò Œjµu, kīnha bideha bidŒ kara sŒjµu.1. lehu nayana bhari rµupa nihŒrī, priya pŒhune bhµupa suta cŒrī. ko jŒnai kehi ò sukṛta sayŒnī, nayana atithi kīnhe bidhi Œnī.2. maranasīlu jimi pŒva piµuṣŒ, surataru lahai janama kara bhµukhŒ. pŒva nŒrakī haripadu jaise ¡, inha kara darasanu hama kaha ¡ taise¡.3. nirakhi rŒma sobhŒ ura dharahµu, nija mana phani mµurati mani karahµu. ehi bidhi sabahi nayana phalu d etŒ, dae kua ¡ra saba rŒja niketŒ.4.

दô0—रूरप ¤सˇय सब बंˇय ल„ि गUराि 'U˘Uा रनिवासय। कर¤गU निछावरि ुारिी मगUा मयदिि मन सासय॥ 335॥

rµupa sindhu saba bandhu lakhi haraṣi u¢hŒ ranivŒsu, karahiò nichŒvari Œratī mahŒ mudita mana sŒsu.335.

चौ0—दे„ि राम छबि ुिि ुनयरा»ीउ । पýेमबिबस पयनि पयनि पद ला»ीउ॥ रगUी न ला` पýीिि 'Uर छार्§ । सगU` सनेगयU बरनि किमि `ार्§॥ 1॥ भा§‹गU सगिUि 'UबंिU ु‹गUवा० । छरस ुसन ुिि गेUिय `ेवा¡०॥ बôले रामय सयुवसLर `ानी। सील सनेगU सकयरचमय बानी॥ 2॥ रा'U ुवˇपयर चगUि सिˇा० । बिदा गUôन गUम §गUा¡ प˘Uा०॥ मािय मयदिि मन ुायसय देगŒU । बालक `ानि करब निि नेगŒU॥ 3॥ सयनि बचन बिल„े'U रनिवासŒ । बôलि न सक¤गU पýेमबस सासŒ॥ NUदय¡ ल»ा§ कयरु¡रि सब ली‹गUी । पिि‹गU सौउपि बिनिी ुिि की‹गUी॥ 4॥

dekhi rŒma chabi ati anurŒgī¡, premabibasa puni puni pada lŒgī ¡. rahī na lŒja prīti ura chŒī, sahaja sanehu barani kimi jŒī.1. bhŒinha sahita uba¢i anhavŒe, charasa asana ati hetu jevŒ ¡ e. bole rŒmu suavasaru jŒnī, sīla saneha sakucamaya bŒnī.2. rŒu avadhapura cahata sidhŒe, bidŒ hona hama ihŒ ¡ pa¢hŒe. mŒtu mudita mana Œyasu dehµu, bŒlaka jŒni karaba nita nehµu.3. sunata bacana bilakheu ranivŒsµu, boli na sakahi ò premabasa sŒsµu. hṛdaya¡ lagŒi kua ¡ri saba līnhī, patinha sau ¡pi binatī ati kīnhī.4.

छंU0—करि बिनय सिय रामगिU समरपी `ôरि कर पयनि पयनि कगाU। बलि `ा'¡U िाि सय`ान ियगU कगय¡U बिदिि »िि सब की ुगाU॥ परिवार पयर`न मôगिU रा`गिU पýानपिýय सिय `ानिबी। ियलसीस सीलय सनेगयU ल„ि नि` ¤ककरी करि मानिबी॥

Chaṁ.: kari binaya siya rŒmahi samarapī jori kara puni puni kahai, bali jŒu¡ tŒta sujŒna tumha kahu ¡ bidita gati saba kī ahai. parivŒra purajana mohi rŒjahi prŒnapriya siya jŒnibī, tulasīsa sīlu sanehu lakhi nija kiṅkarī kari mŒnibī.

चौ0—ुस कगिU रगUी चरन »गिU रानी । पýेम पंक `नय »िरा समानी॥ सयनि सनेगUसानी बर बानी । बगयUबिˇि राम सासय सनमानी॥ 1॥ राम बिदा मा»ि कर `ôरी । की‹गU पýनामय बगUôरि बगUôरीU॥ पा§ ुसीस बगयUरि सिLर नार्§ । भा§‹गU सगिUि चले रघायरार्§॥ 2॥ मं`य मˇयर मŒरिि 'Uर ुानी। भ§Z सनेगU सिथिल सब रानी॥ पयनि ˇीर`य ˇरि कयरु¡रि ग¡Uकारीं । बार बार भेंU¤गU मगUिारीउ॥ 3॥ पगय¡Uचाव¤गU ¨िररि मिल¤गU बगUôरी । बÉ‚Uी परSपर पýीिि न थôरी॥ पयनि पयनि मिलि स„ि‹ग U बिल»ार्§ । बाल ब‘छ `िमि ˇेनय लवार्§॥ 4॥

328 * ŚR’ RMACARITAMNASA* asa kahi rahī carana gahi rŒnī, prema paṅka janu girŒ samŒnī. suni sanehasŒnī bara bŒnī, bahubidhi rŒma sŒsu sanamŒnī.1. rŒma bidŒ mŒgata kara jorī, kīnha pranŒmu bahori bahorī. pŒi asīsa bahuri siru nŒī, bhŒinha sahita cale raghurŒī.2. mañju madhura mµurati ura Œnī, bhaī ¡ saneha sithila saba rŒnī. puni dhīraju dhari kua ¡ri ha ¡kŒrī¡, bŒra bŒra bhe¢ahi ò mahatŒrī ¡.3. pahu¡ cŒvahiò phiri milahi ò bahorī, baRhī paraspara prīti na thorī. puni puni milata sakhinha bilagŒī, bŒla baccha jimi dhenu lavŒī.4.

दô0—पýेमबिबस नर नारि सब स„ि‹गU सगिUि रनिवासय। मानगय¡U की‹गU बिदेगUपयर कLरना¡ बिरग¡U निवासय॥ 337॥

premabibasa nara nŒri saba sakhinha sahita ranivŒsu, mŒnahu¡ kīnha bidehapura karunŒ ¡ biraha ¡ nivŒsu.337.

चौ0—सयक सारिका `ानकी या० । कनक ¤प`र‹िगU रा„ि पÉ‚Uा०॥ Žयाकयरल कगU¤गU कगUा¡ बादेगUी । सयनि ˇीर`य परिगUर§ न केरगUी॥ 1॥ भ० बिकल „» मह» ०गिU भा¡िी । मनय` दसा कारसेउ कगिU `ािी॥ बंˇय समेि `नकयर िब ुा० । पýेम 'Uम»ि लôचन `ल छा०॥ 2॥ सीय बिलôकि ˇीरिा भा»ी। रगेU कगUावि परम बिरा»ी॥ ली‹िगU राय¡ 'Uर ला§ `ानकी । मिंUी मगUामर`ाद ‚यान की॥ 3॥ समयÛावि सब सचिव सयाने । की‹गU बिचाLर न ुवसर `ाने॥ बार¤गU बार सयिा 'Uर ला§Z । स`ि सयंदर पालकीउ म»ा§Z॥ 4॥

suka sŒrikŒ jŒnakī jyŒe, kanaka piñjaranhi rŒkhi paRhŒe. byŒkula kahahi ò kahŒ ¡ baidehī, suni dhīraju pariharai na kehī.1. bhae bikala khaga mṛga ehi bhŒ ¡ tī, manuja dasŒ kaise ¡ kahi jŒtī. bandhu sameta janaku taba Œe, prema umagi locana jala chŒe.2. sīya biloki dhīratŒ bhŒgī, rahe kahŒvata parama birŒgī. līnhi rŒya ¡ ura lŒi jŒnakī, mi¢ī mahŒmarajŒda gyŒna kī.3. samujhŒvata saba saciva sayŒne, kīnha bicŒru na avasara jŒne. bŒrahi ò bŒra sutŒ ura lŒī ¡, saji sundara pŒlakī ¡ magŒī ¡.4.

दô0—पýेमबिबस परिवाLर सबय `ानि सयल»न नरेUस। कयरु¡रि चÉ‚Uा§Z पालकि‹गU सयमिरेU सि्ि »नेस॥ 338॥

premabibasa parivŒru sabu jŒni sulagana naresa, kua¡ri caRhŒī ¡ pŒlakinha sumire siddhi ganesa.338.

चौ0—बगयUबिˇि भŒप सयिा समयÛा§Z । नारिˇरमय कयरलरीिि सि„ा§Z॥ दासीउ दास दि० बगयUिेरेU । सयचि सेवक `े पिýय सिय केररेU॥ 1॥ सीय चलि Žयाकयरल पयरबासी । गUô¤गU स»यन सयभ मं»ल रासी॥ भŒसयर सचिव समेि समा`ा। सं» चले पगय¡Uचावन रा`ा॥ 2॥ समय बिलôकि बा`ने बा`े । रथ »` बा`ि बरािि‹गU सा`े॥ दसरथ बिपý बôलि सब ली‹गेU । दान मान परिपŒरन की‹गेU॥ 3॥ चरन सरô` ˇŒरि ˇरि सीसा । मयदिि मगUीपिि पा§ ुसीसा॥ सयमिरि »`ाननय की‹गU पयाना । मं»लमŒल स»यन भ० नाना॥ 4॥

bahubidhi bhµupa sutŒ samujhŒī ¡, nŒridharamu kularīti sikhŒī ¡. dŒsī¡ dŒsa die bahutere, suci sevaka je priya siya kere.1. sīya calata byŒkula purabŒsī, hohiò saguna subha maṅgala rŒsī. bhµusura saciva sameta sam ŒjŒ, saṅga cale pahu ¡ cŒvana rŒjŒ.2. 330 * ŚR’ RMACARITAMNASA* samaya biloki bŒjane bŒje, ratha gaja bŒji barŒtinha sŒje. dasaratha bipra boli saba līnhe, dŒna mŒna paripµurana kīnhe.3. carana saroja dhµuri dhari sīsŒ, mudita mahīpati pŒi asīsŒ. sumiri gajŒnanu kīnha payŒnŒ, maṅgalamµula saguna bhae nŒnŒ.4.

दô0—सयर पýसŒन बरा¤गU गUराि कर¤गU ुपछरा »ान। चले ुवˇपिि ुवˇपयर मयदिि ब`ा§ निसान॥ 339॥

sura prasµuna baraṣahi ò haraṣi karahi ò apacharŒ gŒna, cale avadhapati avadhapura mudita bajŒi nisŒna.339.

चौ0—नहप करि बिनय मगUा`न ¨ेररेU ।सादर सकल मा»ने ंेUरेU॥ भŒान बसन बा`ि »` दी‹गेU । पýेम पôाि ˘UाÉ‚ेU सब की‹गेU॥ 1॥ बार बार बिरिदावलि भाी । ¨िररेU सकल रामगिU 'Uर रा„ी॥ बगयUरि बगयUरि कôसलपिि कगUगUीउ । `नकयर पýेमबस ¨िरराU न चगUगUीउ॥ 2॥ पयनि कगU भŒपिि बचन सयगUा० । ¨िररिु मगUीस दŒरि ब˙ि‚U ुा०॥ रा'U बगUôरि 'Uिरि भ० ˘UाÉ‚ेU । पýेम पýबागU बिलôचन बाÉ‚ेU॥ 3॥ िब बिदेगU बôले कर `ôरी । बचन सनेगUU सयˇा¡ `नय बôरी॥ करौउ कवन बिˇि बिनय बनार्§U । मगUारा` मôगिU दी‹िगU ब˙‚Uार्§॥ 4॥

nṛpa kari binaya mahŒjana phere, sŒdara sakala mŒgane ¢ere. bhµuṣana basana bŒji gaja dīnhe, prema poṣi ¢hŒRhe saba kīnhe.1. bŒra bŒra biridŒvali bhŒṣī, phire sakala rŒmahi ura rŒkhī. bahuri bahuri kosalapati kahahī¡, janaku premabasa phirai na cahahī ¡.2. puni kaha bhµupati bacana suhŒe, phiria mahīsa dµuri baRi Œe. rŒu bahori utari bhae ¢hŒRhe, prema prabŒha bilocana bŒRhe.3. taba bideha bole kara jorī, bacana saneha sudhŒ ¡ janu borī. karau¡ kavana bidhi binaya banŒī, mahŒrŒja mohi dīnhi baRŒī.4.

दô0—कôसलपिि समˇी स`न सनमाने सब भा¡िि। मिलनि परसपर बिनय ुिि पýीिि न NUदय¡ समािि॥ 340॥

kosalapati samadhī sajana sanamŒne saba bhŒ ¡ti, milani parasapara binaya ati prīti na hṛdaya ¡ samŒti.340.

चौ0—मयनि मं˙UलिगिU `नक सिLर नावा । ुासिरबादय सबगिU सन पावा॥ सादर पयनि भेउंेU `ामािा । रूरप सील »यन निˇि सब भýािा॥ 1॥ `ôरि पंकLरग पानि सयगUा० । बôले बचन पýेम `नय `ा०॥ राम करौउ केरगिU भा¡िि पýसंसा । मयनि मगेस मन मानस गंUसा॥ 2॥ कर¤गU `ô» `ô»ी `ेगिU ला»ी। कôगयU मôगUयU ममिा मदय ˆया»ी॥ Žयापकयर बýrाय ुल„य ुबिनासी । चिदानंदय निर»यन »यनरासी॥ 3॥ मन समेि `ेगिU `ान न बानी । िरकि न सक¤गU सकल ुनयमानी॥ मगिUमा नि»मय नेिि कगिU कगUर्§ । `ô ििगय¡U काल ०करस रगUर्§॥ 4॥

muni maṁḍalihi janaka siru nŒvŒ, ŒsirabŒdu sabahi sana pŒvŒ. sŒdara puni bhe¡¢e jŒmŒtŒ, rµupa sīla guna nidhi saba bhrŒtŒ.1. jori paṅkaruha pŒni suhŒe, bole bacana prema janu jŒe. rŒma karau ¡ kehi bhŒ ¡ ti prasaṁsŒ, muni mahesa mana mŒnasa haṁsŒ.2. karahiò joga jogī jehi lŒgī, kohu mohu mamatŒ madu tyŒgī. byŒpaku brahmu alakhu abinŒsī, cidŒnandu niraguna gunarŒsī.3. mana sameta jehi jŒna na bŒnī, taraki na sakahi ò sakala anumŒnī. mahimŒ nigamu neti kahi kahaī, jo tihu ¡ kŒla ekarasa rahaī.4.

दô0—नयन बिाय मô कगय¡U भय'U सô समSि सय„ मŒल। सब§ लाभय `» `ीव कग¡U भ०¡ र्§सय ुनयकŒरल॥ 341॥

nayana biṣaya mo kahu¡ bhayau so samasta sukha mµula, sabai lŒbhu jaga jīva kaha ¡ bhae ¡ īsu anukµula.341.

चौ0—सबगिU भा¡िि मôगिU दी‹िगU ब˙‚Uार्§ । नि` `न `ानि ली‹गU ुपनार्§॥ गUô¤गU सगUस दस सारद सेा । कर¤गU कलप कôंिUक भरि ले„ा॥ 1॥ मôर भा‚य रा'Uर »यन »ाथा। कगिU न सिरा¤गU सयनगयU रघायनाथा॥ माउ कछयU कगU'¡U ०क बल मôरेउU । ियगU रीÛागयU सनेग सय˘िU थôरेउU॥ 2॥ बार बार मा»'¡U कर `ôरेउU । मनय परिगUराU चरन `नि भôरÔउU॥ सयनि बर बचन पýेम `नय पôो । पŒरनकाम रामय परििôो॥ 3॥ करि बर बिनय ससयर सनमाने । पििय कौसिक बसिD्U सम `ाने॥ बिनिी बगयUरि भरि सन की‹गUी । मिलि सपýेमय पयनि ुासिा दी‹गUी॥ 4॥

sabahi bhŒ ¡ ti mohi dīnhi baRŒī, nija jana jŒni līnha apanŒī. hohiò sahasa dasa sŒrada seṣŒ, karahiò kalapa ko¢ika bhari lekhŒ.1. mora bhŒgya rŒura guna gŒthŒ, kahi na sirŒhi ò sunahu raghunŒthŒ. maiò kachu kahau¡ eka bala more ¡, tumha rījhahu saneha su¢hi thore ¡.2. bŒra bŒra mŒgau¡ kara jore ¡, manu pariharai carana jani bhore ¡. suni bara bacana prema janu poṣe, pµuranakŒma rŒmu paritoṣe.3. kari bara binaya sasura sanamŒne, pitu kausika basiṣ¢ha sama jŒne. binatī bahuri bharata sana kīnhī, mili sapremu puni Œsiṣa dīnhī.4.

दô0—मिले ल„न रिपयसŒदनगिU दी‹िगU ुसीस मगUीस। भ० परसपर पýेमबस ¨िररि ¨िररि नाव¤गU सीस॥ 342॥

mile lakhana ripusµudanahi dīnhi asīsa mahīsa, bhae parasapara premabasa phiri phiri nŒvahi ò sīsa.342.

चौ0—बार बार करि बिनय ब˙‚Uार्§ । रघायपिि चले सं» सब भार्§॥ `नक »गेU कौसिक पद `ार्§ । चरन रेUनय सिर नयन‹गU लार्§॥ 1॥ सयनय मयनीस बर दरसन िôरेउU । ु»मय न कछयU पýिीिि मन मôरेउU॥ `ô सय„य सय`सय लôकपिि चगUगUीउ । करि मनôरथ सकयरचि ुगUगUीउ॥ 2॥ सô सय„य सय`सय सयलभ मôगिUSवामी । सब सिˇि िव दरसन ुनय»ामी॥ की‹िगU बिनय पयनि पयनि सिLर नार्§ । ¨िररेU मगUीसय ुासिा पार्§॥ 3॥ चली बराि निसान ब`ार्§ । मयदिि छôं ब˙‚U सब समयदार्§॥ रामगिU निर„ि »ýाम नर नारी । पा§ नयन ¨रलय गUô¤गU सय„ारी॥ 4॥

bŒra bŒra kari binaya baRŒī, raghupati cale saṅga saba bhŒī. janaka gahe kausika pada jŒī, carana renu sira nayananha lŒī.1. sunu munīsa bara darasana tore ¡, agamu na kachu pratīti mana more ¡. jo sukhu sujasu lokapati cahahī¡, karata manoratha sakucata ahahī ¡.2. so sukhu sujasu sulabha mohi svŒmī, saba sidhi tava darasana anugŒmī. kīnhi binaya puni puni siru nŒī, phire mahīsu ŒsiṣŒ pŒī.3. calī barŒta nisŒna bajŒī, mudita cho¢a baRa saba samudŒī. rŒmahi nirakhi grŒma nara nŒrī, pŒi nayana phalu hohi ò sukhŒrī.4.

दô0—बीच बीच बर बास करि म» लô»‹गU सय„ देि। ुवˇ समीप पयनीि दिन पगय¡Uची ुा§ `नेि॥ 343॥

bīca bīca bara bŒsa kari maga loganha sukha deta, avadha samīpa punīta dina pahu ¡cī Œi janeta.343.

चौ0—गUने निसान पनव बर बा`े । भेरि सं„ ˇयनि गUय »य »ा`े॥ Ûा¡Ûिा बिरव ¤˙U˙िUमीउ सयगUार्§ । सरस रा» बा`¤गU सगUनार्§॥ 1॥ पयर `न ुावि ुकनि बरािा । मयदिि सकल पयलकावलि »ािा॥ नि` नि` संयदर सदन स¡वारेU । गUांU बांU चौगUंU पयर mारेU॥ 2॥ »लीउ सकल ुर»`ा¡ ¤सचा§Z । `ग¡U िग¡U चौकेउर चाLर पयरा§Z॥ बना ब`ाLर न `ा§ ब„ाना । िôरन केरिय पिाक बििाना॥ 3॥ स¨रल पŒ»¨रल कदलि रसाला । रôपे बकयरल कदंब िमाला॥ ल»े सयभ» िLर परसि ˇरनी । मनिमय ुालबाल कल करनी॥ 4॥

334 * ŚR’ RMACARITAMNASA* hane nisŒna panava bara bŒje, bheri saṅkha dhuni haya gaya gŒje. jhŒ¡ jhi birava ḍiṁḍimī ¡ suhŒī, sarasa rŒga bŒjahi ò sahanŒī.1. pura jana Œvata akani b arŒtŒ, mudita sakala pulakŒvali gŒtŒ. nija nija sundara sadana sa ¡vŒre, hŒ¢a bŒ¢a cauha¢a pura dvŒre.2. galī¡ sakala aragajŒ¡ siñcŒī ¡, jaha ¡ taha ¡ cauke ¡ cŒru purŒī ¡. banŒ bajŒru na jŒi bakhŒnŒ, torana ketu patŒka bitŒnŒ.3. saphala pµugaphala kadali rasŒlŒ, rope bakula kadamba tamŒlŒ. lage subhaga taru parasata dharanī, manimaya ŒlabŒla kala karanī.4.

दô0—बिबिˇ भा¡िि मं»ल कलस »हगU »हगU रचे स¡वारि। सयर बýrा्ादि सिगUा¤गU सब रघायबर पयरी निगUारि॥ 344॥

bibidha bhŒ¡ ti maṅgala kalasa gṛha gṛha race sa ¡vŒri, sura brahmŒdi sihŒhi ò saba raghubara purī nihŒri.344.

चौ0—भŒप भवनय िेगि ुवसर सôगUा । रचना दे„ि मदन मनय मôगUा॥ मं»ल स»यन मनôगUरिार्§ । रिˇि सिˇि सय„ संपदा सयगUार्§॥ 1॥ `नय 'Uछाग सब सगU` सयगUा० । िनय ˇरि ˇरि दसरथ »हग¡U छा०॥ दे„न गेUिय राम बादेगUी । कगUगयU लालसा गUôगिU न केरगUी॥ 2॥ `Œथ `Œथ मिलि चलीउ सयुासिनि । नि` छबि निदर¤गU मदन बिलासिनि॥ सकल सयमं»ल स`ेउ ुारिी । »ाव¤गU `नय बगयU बेा भारिी॥ 3॥ भŒपिि भवन कôलागUलय गUôर्§ । `ा§ न बरनि सम'U सय„य सôर्§॥ कौस¸यादि राम मगUिारीउ । पýेमबिबस िन दसा बिसारीउ॥ 4॥

bhµupa bhavanu tehi avasara sohŒ, racanŒ dekhi madana manu mohŒ. maṅgala saguna manoharatŒī, ridhi sidhi sukha sampadŒ suhŒī.1. janu uchŒha saba sahaja suhŒe, tanu dhari dhari dasaratha gṛha¡ chŒe. dekhana hetu rŒma baidehī, kahahu lŒlasŒ hohi na kehī.2. jµutha jµutha mili calī ¡ suŒsini, nija chabi nidarahi ò madana bilŒsini. sakala sumaṅgala saje ¡ Œratī, gŒvahiò janu bahu beṣa bhŒratī.3. bhµupati bhavana kolŒhalu hoī, jŒi na barani samau sukhu soī. kausalyŒdi rŒma mahatŒrī¡, premabibasa tana dasŒ bisŒrī ¡.4.

दô0—दि० दान बिपý‹गU बिपयल पŒ`ि »नेस पयरारि। पýमयदिि परम दरि…ý `नय पा§ पदारथ चारि॥ 345॥

die dŒna bipranha bipula pµuji ganesa purŒri, pramudita parama daridra janu pŒi padŒratha cŒri.345.

चौ0—मôद पýमôद बिबस सब मािा । चल¤गU न चरन सिथिल भ० »ािा॥ राम दरस गिUि ुिि ुनयरा»ीउ । परिछनि सा`य स`न सब ला»ीउ॥ 1॥ बिबिˇ बिˇान बा`ने बा`े । मं»ल मयदिि सयमि˜ा¡ सा`े॥ गUरद दŒब दˇि प¸लव ¨Œरला । पान पŒ»¨रल मं»ल मŒला॥ 2॥ ु‘छि ुंकयरर लôचन ला`ा । मं`यल मं`रि ियलसि बिरा`ा॥ छयUगेU पयरंU घांU सगU` सयगUा० । मदन सकयरन `नय नी˙‚U बना०॥ 3॥ स»यन सय»ंˇ न `ा¤गU ब„ानी । मं»ल सकल स`¤गU सब रानी॥ रचीउ ुारिीउ बगयUि बिˇाना । मयदिि कर¤गU कल मं»ल »ाना॥ 4॥

moda pramoda bibasa saba mŒtŒ, calahiò na carana sithila bhae gŒtŒ. rŒma darasa hita ati anurŒgī¡, parichani sŒju sajana saba lŒgī ¡.1. bibidha bidhŒna bŒjane bŒje, maṅgala mudita sumitrŒ ¡ sŒje. harada dµuba dadhi pallava phµulŒ, pŒna pµugaphala maṅgala mµulŒ.2. acchata aṅkura locana lŒjŒ, mañjula mañjari tulasi birŒjŒ. chuhe pura¢a gha¢a sahaja suhŒe, madana sakuna janu nīRa banŒe.3. saguna sugandha na jŒhi ò bakhŒnī, maṅgala sakala sajahi ò saba rŒnī. racī¡ Œratī ¡ bahµuta bidhŒnŒ, mudita karahi ò kala maṅgala gŒnŒ.4. 336 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

दô0—कनक थार भरि मं»ल‹िगU कमल कर‹िगU लि०¡ माि। चलीउ मयदिि परिछनि करन पयलक प¸लविि »ाि॥ 346॥

kanaka thŒra bhari maṅgalanhi kamala karanhi lie ¡ mŒta, calī¡ mudita parichani karana pulaka pallavita gŒta.346.

चौ0—ˇŒप ˇŒम नभय मेचक भय“र । सावन घान घामं˙यU `नय ˘Uय“र॥ सयरिLर सयमन माल सयर बरा¤गU । मनगय¡U बलाक ुवलि मनय करा¤गU॥ 1॥ मं`यल मनिमय बंदनिवारेU । मनगय¡U पाकरिपय चाप स¡वारेU॥ पý»ंU¤गU दयर¤गU ुंU‹गU पर भामिनि । चाLर चपल `नय दमक¤गU दामिनि॥ 2॥ दयंदयभि ˇयनि घान »र`निघाôरा । `ाचक चािक दादयर मôरा॥ सयर सय»ंˇ सयचि बरा¤गU बारी । सय„ी सकल ससि पयर नर नारी॥ 3॥ सम'U `ानि »यर ुायसय दी‹गUा । पयर पýबेसय रघायकयरलमनि की‹गUा॥ सयमिरि संभय »िरि`ा »नरा`ा । मयदिि मगUीपिि सगिUि समा`ा॥ 4॥

dhµupa dhµuma nabhu mecakabhayaµu, sŒvana ghana ghamaṁḍµu janu ¢hayaµu. surataru sumana mŒla sura baraṣahiò, manahu ¡ balŒka avali manu karaṣahi ò.1. mañjula manimaya bandanivŒre, manahu¡ pŒkaripu cŒpa sa ¡ vŒre. praga¢ahiò durahiò a¢anha para bhŒmini, cŒru capala janu damakahi ò dŒmini.2. dundubhi dhunighana garajanighorŒ, jŒcaka cŒtaka dŒdura morŒ. sura sugandha suci baraṣahi ò bŒrī, sukhī sakala sasi pura nara nŒrī.3. samau jŒni gura Œyasu dīnhŒ, pura prabesu raghukulamani kīnhŒ. sumiri sambhµu girija ganarŒjŒ, mudita mahīpati sahita samŒjŒ.4.

दô0—गUô¤गU स»यन बरा¤गU सयमन सयर दंयदयभीउ ब`ा§। बिबयˇ बˇŒ नाच¤गU मयदिि मं`यल मं»ल »ा§॥ 347॥

hohiò saguna baraṣahi ò sumana sura dundubhī ¡ bajŒi, bibudha badhµu nŒcahi ò mudita mañjula maṅgala gŒi.347.

चौ0—मा»ˇ सŒि बंदि नंU ना»र । »ाव¤गU `सय ििगयU लôक 'U`ा»र॥ `य ˇयनि बिमल बेद बर बानी । दस दिसि सयनिु सयमं»ल सानी॥ 1॥ बिपयल बा`ने बा`न ला»े । नभ सयर न»र लô» ुनयरा»े॥ बने बरािी बरनि न `ागUीउ । मगUा मयदिि मन सय„ न समागUीउ॥ 2॥ पयरबासि‹गU िब राय `ôगUारेU । दे„ि रामगिU भ० सय„ारेU॥ कर¤गU निछावरि मनि»न चीरा । बारि बिलôचन पयलक सरीरा॥ 3॥ ुारिि कर¤गU मयदिि पयर नारी । गUरा¤गU निर„ि कयरु¡र बर चारी॥ सिबिका सयभ» ुôगUार 'Uघारी । दे„ि दयलगिUनि‹गU गUô¤गU सय„ारी॥ 4॥

mŒgadha sµuta bandi na¢a nŒgara, gŒvahiò jasu tihu loka ujŒgara. jaya dhuni bimala beda bara bŒnī, dasa disi sunia sumaṅgala sŒnī.1. bipula bŒjane bŒjana lŒge, nabha sura nagara loga anurŒge. bane barŒtī barani na jŒhī ¡, mahŒ mudita mana sukha na samŒhī ¡.2. purabŒsinha taba rŒya johŒre, dekhata rŒmahi bhae sukhŒre. karahi ò nichŒvari manigana cīrŒ, bŒri bilocana pulaka sarīrŒ.3. Œrati karahiò mudita pura nŒrī, haraṣahi ò nirakhi kua ¡ra bara cŒrī. sibikŒ subhaga ohŒra ughŒrī, dekhi dulahininha hohi ò sukhŒrī.4.

दô0—०गिU बिˇि सबगUी देि सय„य ुा० रा`दयुार। मयदिि मािय परिछनि कर¤गU बˇय‹गU समेि कयरमार॥ 348॥

338 * ŚR’ RMACARITAMNASA* ehi bidhi sabahī deta sukhu Œe rŒjaduŒra, mudita mŒtu parichani karahiò badhunha sameta kumŒra.348.

चौ0—कर¤गU ुारिी बार¤गU बारा । पýेमय पýमôदय कगाU कô पारा॥ भŒान मनि पंU नाना `ािी। कर¤गU निछावरि ु»निि भा¡िी॥ 1॥ बˇय‹गU समेि दे„ि सयि चारी । परमानंद म»न मगUिारी॥ पयनि पयनि सीय राम छबि दे„ी । मयदिि स¨रल `» `ीवन ले„ी॥ 2॥ स„ीउ सीय मय„ पयनि पयनिचागUी। »ान कर¤गU नि` सयकहरि सरागUी॥ बरा¤गU सयमन छनगिंU छन देवा । नाच¤गU »ाव¤गU लाव¤गU सेवा॥ 3॥ दे„ि मनôगUर चारि'U `ôरीउ । सारद 'Uपमा सकल É¡UÉUôरीेउ॥ देि न बन¤गU निपंU लघाय ला»ीउ । ०कंUक रगUीउ रूरप ुनयरा»ीउ॥ 4॥

karahiò Œratī bŒrahiò bŒrŒ, premu pramodu kahai ko pŒrŒ. bhµuṣana mani pa¢a nŒnŒ jŒtī, karahi ò nichŒvari aganita bhŒ ¡ tī.1. badhunha sameta dekhi suta cŒrī, paramŒnanda magana mahatŒrī. puni puni sīya rŒma chabi dekhī, mudita saphala jaga jīvana lekhī.2. sakhī¡ sīya mukha puni puni cŒhī, gŒna karahiò nija sukṛta sarŒhī. baraṣahiò sumana chanahiò chanadevŒ, nŒcahiò gŒvahi ò lŒvahi ò sevŒ.3. dekhi manohara cŒriu jorī ¡, sŒrada upamŒ sakala ḍha ¡ḍhorī¡. deta na banahi ò nipa¢a laghu lŒgī ¡, eka¢aka rahī ¡ rµupa anurŒgī ¡.4.

दô0—नि»म नीिि कयरल रीिि करि ुरघा पा¡व˙‚ेU देि। बˇय‹गU सगिUि सयि परिछि सब चलीउ लवा§ निकेरि॥ 349॥

nigama nīti kula rīti kari aragha pŒ ¡ vaRe deta, badhunha sahita suta parichi saba calī ¡ lavŒi niketa.349.

चौ0—चारि ¤सघासन सगU` सयगUा० । `नय मनô` नि` गUाथ बना०॥ िि‹गU पर कयरु¡रि कयरु¡र बा˘UारेU ।सादर पाय पयनीि प„ारेU॥ 1॥ ˇŒप दीप नाबेद बेद बिˇि । पŒ`े बर दयलगिUनि मं»लनिˇि॥ बार¤गU बार ुारिी करगUीउ । Žय`न चाLर चामर सिर ÉUरगUीउ॥ 2॥ बSिय ुनेक निछावरि गUôगUीउ । भरीउ पýमôद मािय सब सôगUीउ॥ पावा परम िˆव `नय `ô»ीउ। ुमहिय लगेU'U `नय संिि रô»ीउ॥ 3॥ `नम रंUक `नय पारस पावा । ुंˇगिU लôचन लाभय सयगUावा॥ मŒक बदन `नय सारद छार्§ । मानगय¡U समर सŒर `य पार्§॥ 4॥

cŒri siṅghŒsana sahaja suhŒe, janu manoja nija hŒtha banŒe. tinha para kua¡ ri kua¡ ra bai¢hŒre, sŒdara pŒya punīta pakhŒre.1. dhµupa dīpa naibeda beda bidhi, pµuje bara dulahini maṅgalanidhi. bŒrahi ò bŒra Œratī karahī¡, byajana cŒru cŒmara sira ḍharahī ¡.2. bastu aneka nichŒvari hohī ¡, bharī ¡ pramoda mŒtu saba sohī ¡. pŒvŒ parama tatva janu jogī ¡, amṛtu laheu janu santata rogī ¡.3. janama raṅka janu pŒrasa pŒvŒ, andhahi locana lŒbhu suhŒvŒ. mµuka badana janu sŒrada chŒī, mŒnahu ¡ samara sµura jaya pŒī.4.

दô0—०गिU सय„ िे सि कôंिU »यन पाव¤गU मािय ुनंदय। भा§‹गU सगिUि बिुागिU घार ुा० रघायकयरलचंदय॥ 350 (क)॥ लôक रीिि `ननीउ कर¤गU बर दयलगिUनि सकयरचा¤गU। मôदय बिनôदय बिलôकि ब˙‚U रामय मन¤गU मयसयका¤गU॥ 350 („)॥

ehi sukha te sata ko¢i guna pŒvahi ò mŒtu anandu, bhŒinha sahita biŒhi ghara Œe raghukulacandu.350(A). loka rīti jananī ¡ karahi ò bara dulahini sakucŒhi ò, modu binodu biloki baRa rŒmu manahi ò musukŒhi ò.350(B).

दô0—दे¤गU ुसीस `ôगUारि सब »ाव¤गU »यन »न »ाथ। िब »यर भŒसयर सगिUि »हग¡U »वनय की‹गU नरनाथ॥ 351॥

dehiò asīsa johŒri saba gŒvahi ò guna gana gŒtha, taba gura bhµusura sahita gṛha¡ gavanu kīnha naranŒtha.351.

चौ0—`ô बसिC्U ुनयसासन दी‹गUी । लôक बेद बिˇि सादर की‹गUी॥ भŒसयर भीर दे„ि सब रानी । सादर 'U˘Uीउ भा‚य ब˙‚U `ानी॥ 1॥ पाय प„ारि सकल ु‹गUवा० । पŒ`ि भली बिˇि भŒप `ेवा¡०॥ ुादर दान पýेम परिपôो । देि ुसीस चले मन िôो॥ 2॥ बगयU बिˇि की‹िगU »ाˇिसयि पŒ`ा । नाथ मôगिU सम ˇ‹य न दŒ`ा॥ की‹िगU पýसंसा भŒपिि भŒरी । रानि‹गU सगिUि ली‹िगU प» ˇŒरी॥ 3॥ भीिर भवन दी‹गU बर बासŒ । मन `ô»वि रगU नहपय रनिवासŒ॥ पŒ`े »यर पद कमल बगUôरी । की‹िगU बिनय 'Uर पýीिि न थôरी॥ 4॥

jo basiṣ¢a anusŒsana dīnhī, loka beda bidhi sŒdara kīnhī. bhµusura bhīra dekhi saba rŒnī, sŒdara u¢hī ¡ bhŒgya baRa jŒnī.1. pŒya pakhŒri sakala anhavŒe, pµuji bhalī bidhi bhµupa jevŒ ¡ e. Œdara dŒna prema paripoṣe, deta asīsa cale mana toṣe.2. bahu bidhi kīnhi gŒdhisuta pµujŒ, nŒtha mohi sama dhanya na dµujŒ. kīnhi prasaṁsŒ bhµupati bhµurī, rŒninha sahita līnhi paga dhµurī.3. bhītara bhavana dīnha bara bŒsµu, mana jogavata raha nṛpu ranivŒsµu. pµuje gura pada kamala bahorī, kīnhi binaya ura prīti na thorī.4.

दô0—बˇय‹गU समेि कयरमार सब रानि‹गU सगिUि मगUीसय। पयनि पयनि बंदि »यर चरन देि ुसीस मयनीसय॥ 352॥

badhunha sameta kumŒra saba rŒninha sahita mahīsu, puni puni bandata gura carana deta asīsa munīsu.352.

चौ0—बिनय की‹िगU 'Uर ुिि ुनयरा»ेउ । सयि संपदा रा„ि सब ुा»ेउ॥ ने»य मा»ि मयनिनायक ली‹गUा । ुासिरबादय बगयUि बिˇि दी‹गUा॥ 1॥ 'Uर ˇरि रामगिU सीय समेिा । गUराि की‹गU »यर »वनय निकेरिा॥ बिपýबˇŒ सब भŒप बôला§Z । चाल चाLर भŒान पगिUरा§Z॥ 2॥ बगयUरि बôला§ सयुासिनि ली‹गUीउ । Lरचि बिचारि पगिUरावनि दी‹गUीउ॥ ने»ी ने» `ô» सब लेगUीउ । Lरचि ुनयरूरप भŒपमनि देगUीउ॥ 3॥ पिýय पागयUने पŒ य `े `ाने । भŒपिि भली भा¡िि सनमाने॥ देव दे„ि रघायबीर बिबागŒU । बराि पýसŒन पýसंसि 'UछागŒU॥ 4॥

binaya kīnhi ura ati anurŒge¡, suta sampadŒ rŒkhi saba Œge ¡. negu mŒgi muninŒyaka līnhŒ, ŒsirabŒdu bahuta bidhi dīnhŒ.1. 342 * ŚR’ RMACARITAMNASA* ura dhari rŒmahi sīya sametŒ, haraṣi kīnha gura gavanu niketŒ. biprabadhµu saba bhµupa bolŒī ¡, caila cŒru bhµuṣana pahirŒī ¡.2. bahuri bolŒi suŒsini līnhī ¡, ruci bicŒri pahirŒvani dīnhī ¡. negī nega joga saba lehī ¡, ruci anurµupa bhµupamani dehī ¡.3. priya pŒhune pµujya je jŒne, bhµupati bhalī bhŒ ¡ ti sanamŒne. deva dekhi raghubīra bibŒhµu, baraṣi prasµuna prasaṁsi uchŒhµu.4.

दô0—चले निसान ब`ा§ सयर नि` नि` पयर सय„ पा§। कगUि परसपर राम `सय पýेम न Nदय¡ समा§॥ 353॥

cale nisŒna bajŒi sura nija nija pura sukha pŒi, kahata parasapara rŒma jasu prema na hṛdaya ¡ samŒi.353.

चौ0—सब बिˇि सबगिU समदि नरनागŒU । रगUा NUदय¡ भरि पŒरि 'UछागŒU॥ `ग¡U रनिवासय िगUा¡ प»य ˇारेU । सगिUि बगŒUंिU‹गU कयरु¡र निगUारेU॥ 1॥ लि० »ôद करि मôद समेिा । कô कगिU सक§ भय'U सय„य `ेिा॥ बˇŒ सपýेम »ôद बा˘Uारीउ । बार बार गिUय¡ गUराि दयलारीउ॥ 2॥ दे„ि समा`य मयदिि रनिवासŒ । सब केउर 'Uर ुनंद कियô बासŒ॥ कगेU'U भŒप `िमि भय'U बिबागŒU । सयनि सयनि गUराय गUôि सब कागŒU॥ 3॥ `नक रा` »यन सीलय ब˙‚Uार्§ । पýीिि रीिि संपदा सयगUार्§॥ बगयUबिˇि भŒप भांU `िमि बरनी । रानीउ सब पýमयदिि सयनि करनी॥ 4॥

saba bidhi sabahi samadi naranŒhµu, rahŒ hṛdaya ¡ bhari pµuri uchŒhµu. jaha¡ ranivŒsu tahŒ ¡ pagu dhŒre, sahita bahµu¢inha kua ¡ra nihŒre.1. lie goda kari moda sametŒ, ko kahi sakai bhayau sukhu jetŒ. badhµu saprema goda bai¢hŒrī¡, bŒra bŒra hiya ¡ haraṣi dulŒrī ¡.2. dekhi samŒju mudita ranivŒsµu, saba ke ¡ ura ananda kiyo bŒsµu. kaheu bhµupa jimi bhayau bibŒhµu, suni suni haraṣu hota saba kŒhµu.3. janaka rŒja guna sīlu baRŒī, prīti rīti sampadŒ suhŒī. bahubidhi bhµupa bhŒ¢a jimi baranī, rŒnī ¡ saba pramudita suni karanī.4.

दô0—सयि‹गU समेि नगUा§ नहप बôलि बिपý »यर ‚यािि। भô`न की‹गU ुनेक बिˇि घारी पंच »§ रािि॥ 354॥

sutanha sameta nahŒi nṛpa boli bipra gura gyŒti, bhojana kīnha aneka bidhi gharī pañca gai rŒti.354.

चौ0—मं»ल»ान कर¤गU बर भामिनि । भा सय„मŒल मनôगUर `ामिनि॥ ु¡च§ पान सब कागŒ¡U पा० । d» सय»ंˇ भŒािि छबि छा०॥ 1॥ रामगिU दे„ि र`ायसय पार्§ । नि` नि` भवन चले सिर नार्§॥ पýेमय पýमôदय बिनôदय ब˙‚Uार्§ । सम'U समा`य मनôगUरिार्§॥ 2॥ कगिU न सक¤गU सि सारद सेसŒ ।बेद बिरंUचि मगेUस »नेसŒ॥ सô माउ कगUौउ कवन बिˇि बरनी ।भŒमिना»य सिर ˇर§ कि ˇरनी॥ 3॥ नहप सब भा¡िि सबगिU सनमानी । कगिU महदय बचन बôला§Z रानी॥ बˇŒ लरिकनीउ पर घार ुा§Z । रा„ेगयU नयन पलक की ना§Z॥ 4॥

maṅgalagŒna karahi ò bara bhŒmini, bhai sukhamµula manohara jŒmini. a¡ cai pŒna saba kŒhµu¡ pŒe, sraga sugandha bhµuṣita chabi chŒe.1. rŒmahi dekhi rajŒyasu pŒī, nija nija bhavana cale sira nŒī. premu pramodu binodu baRŒī, samau samŒju manoharatŒī.2. kahi na sakahi ò sata sŒrada sesµu, beda birañci mahesa ganesµu. so mai ò kahau¡ kavana bidhi baranī, bhµuminŒgu sira dharai ki dharanī.3. nṛpa saba bhŒ ¡ ti sabahi sanamŒnī, kahi mṛdu bacana bolŒī ¡ rŒnī. badhµu larikanī¡ para ghara Œī ¡, rŒkhehu nayana palaka kī nŒī ¡.4.

दô0—लरिका Ÿामिि 'Uनीद बस सयन करावगयU `ा§। ुस कगिU »े बिŸाम»हग¡U राम चरन चििय ला§॥ 355॥

larikŒ śramita unīda basa sayana karŒvahu jŒi, asa kahi ge biśrŒmagṛha ¡ rŒma carana citu lŒi.355.

चौ0—भŒप बचन सयनि सगU` सयगUा० । `रिि कनक मनि पल¡» ˙Uसा०॥ सयभ» सयरभि पय ¨ेरन स माना । कôमल कलिि सयपेिीउ नाना॥ 1॥ 'UपबरगUन बर बरनि न `ागUीउ । d» सय»ंˇ मनिमंदिर मागUीउ॥ रिनदीप सय˘िU चाLर च¡दôवा । कगUि न बन§ `ान `े¤गU `ôवा॥ 2॥ से` Lरचिर रचि रामय 'U˘Uा० । पýेम समेि पल¡» पौÉ‚ा०॥ ु‚या पयनि पयनि भा§‹गU दी‹गUी । नि` नि` से` सयन िि‹गU की‹गUी॥ 3॥ दे„ि Sयाम महदय मं`यल »ािा । कगU¤गU सपýेम बचन सब मािा॥ मार» `ाि भयावनि भारी । केरगिU बिˇि िाि िा˙‚Uका मारी॥ 4॥

bhµupa bacana suni sahaja suhŒe, jarita kanaka mani pala ¡ga ḍasŒe. subhaga surabhi paya phenasamŒnŒ, komala kalita supetī ¡ nŒnŒ.1. upabarahana bara barani na jŒhī ¡, sraga sugandha manimandira mŒhī ¡. ratanadīpa su¢hi cŒru ca ¡ dovŒ, kahata na banai jŒna jehi ò jovŒ.2. seja rucira raci rŒmu u¢hŒe, prema sameta pala ¡ga pauRhŒe. agyŒ puni puni bhŒinha dīnhī, nija nija seja sayana tinha kīnhī.3. dekhi syŒma mṛdu mañjula g ŒtŒ, kahahi ò saprema bacana saba mŒtŒ. mŒraga jŒta bhayŒvani bhŒrī, kehi bidhi tŒta tŒRakŒ mŒrī.4.

दô0—घाôर निसाचर बिकंU भंU समर »न¤गU न¤गU कागयU। मारेU सगिUि सगUाय किमि „ल मारीच सयबागयU॥ 356॥

ghora nisŒcara bika¢a bha¢a samara ganahi ò nahiò kŒhu, mŒre sahita sahŒya kimi khala mŒrīca subŒhu.356.

चौ0—मयनि पýसाद बलि िाि ियगUारी । र्§स ुनेक करवरेउU ंUारी॥ म„ र„वारी करि दयगय¡U भा§Z । »यLर पýसाद सब बिlा पा§Z॥ 1॥ मयनिििय िरी ल»ि प» ˇŒरी । कीरिि रगUी भयवन भरि पŒरी॥ कम˘U पी˘िU पबि कŒरंU क˘Uôरा । नहप समा` मगय¡U सिव ˇनय िôरा॥ 2॥ बिSव बि`य `सय `ानकि पार्§ । ुा० भवन ŽयागिU सब भार्§॥ सकल ुमानया करम ियगUारेU । केरवल कौसिक कहरपा¡ सयˇारेU॥ 3॥ ुा`य सय¨रल `» `नमय गUमारा । दे„ि िाि बिˇयबदन ियगUारा॥ `े दिन »० ियगगिU बिनय दे„ेउ । िे बिरंUचि `नि पार¤गU ले„ें॥ 4॥

muni prasŒda bali tŒta tumhŒrī, īsa aneka karavare ¡ ¢Œrī. makha rakhavŒrī kari duhu ¡ bhŒī¡, guru prasŒda saba bidyŒ pŒī ¡.1. munitiya tarī lagata paga dhµurī, kīrati rahī bhuvana bhari pµurī. kama¢ha pī¢hi pabi kµu¢a ka¢horŒ, nṛpa samŒja mahu ¡ siva dhanu torŒ.2. bisva bijaya jasu jŒnaki pŒī, Œe bhavana byŒhi saba bhŒī. sakala amŒnuṣa karama tumhŒre, kevala kausika kṛpŒ ¡ sudhŒre.3. Œju suphala jaga janamu hamŒrŒ, dekhi tŒta bidhubadana tumhŒrŒ. je dina gae tumhahi binu dekhe¡, te birañci jani pŒrahi ò lekhe ¡.4.

दô0—राम पýिôाीं मािय सब कगिU बिनीि बर बान। सयमिरि संभय »यर बिपý पद कि० नीदबस नान॥ 357॥

rŒma pratoṣī ¡ mŒtu saba kahi binīta bara baina, sumiri sambhu gura bipra pada kie nīdabasa naina.357.

चौ0—नीद'¡U बदन सôगU सय˘िU लôना । मनगय¡U सा¡Ûा सरसीLरगU सôना॥ घार घार कर¤गU `ा»रन नारीउ । दे¤गU परसपर मं»ल »ारीउ॥ 1॥ पयरी बिरा`िि रा`िि र`नी । रानीउ कगU¤गU बिलôकगयU स`नी॥ सयंदर बˇय‹गU सासय ला सô§Z । ¨रनिक‹गU `नय सिरमनि 'Uर »ô§Z॥ 2॥ पýाि पयनीि काल पýभय `ा»े । ुLरनचŒ˙‚U बर बôलन ला»े॥ बंदि मा»ˇ‹िगU »यन»न »ा० । पयर`न mार `ôगUारन ुा०॥ 3॥ बंदि बिपý सयर »यर पििय मािा । पा§ ुसीस मयदिि सब भýािा॥ `ननि‹गU सादर बदन निगUारेU । भŒपिि सं» mार प»य ˇारेU॥ 4॥

346 * ŚR’ RMACARITAMNASA* nīdau¡ badana soha su¢hi lonŒ, manahu ¡ s Œ ¡ jha sarasīruha sonŒ. ghara ghara karahiò jŒgarana nŒrī ¡, dehi ò parasapara maṅgala gŒrī ¡.1. purī birŒjati rŒjati rajanī, rŒnī ¡ kahahi ò bilokahu sajanī. sundara badhunha sŒsu lai soī ¡, phanikanha janu siramani ura goī ¡.2. prŒta punīta kŒla prabhu jŒge, arunacµuRa bara bolana lŒge. bandi mŒgadhanhi gunagana gŒe, purajana dvŒra johŒrana Œe.3. bandi bipra sura gura pitu mŒtŒ, pŒi asīsa mudita saba bhrŒtŒ. jananinha sŒdara badana nihŒre, bhµupati saṅga dvŒra pagu dhŒre.4.

दô0—की‹िगU सौच सब सगU` सयचि सरिि पयनीि नगUा§। पýािकिýरया करि िाि प¤गU ुा० चारि'U भा§॥ 358॥

kīnhi sauca saba sahaja suci sarita punīta nahŒi, prŒtakriyŒ kari tŒta pahi ò Œe cŒriu bhŒi.358.

चौ0—भŒप बिलôकि लि० 'Uर लार्§ । बा˘ेU गUराि र`ायसय पार्§॥ दे„ि रामय सब सभा `य˙‚Uानी । लôचन लाभ ुवˇि ुनयमानी॥ 1॥ पयनि बसिcंयU मयनि कौसिकयर ुा० । सयभ» ुासन‹िगU मयनि बा˘Uा०॥ सयि‹गU समेि पŒ`ि पद ला»े । निर„ि रामय दô'U »यर ुनयरा»े॥ 2॥ कगU¤गU बसिcंयU ˇरम §ििगUासा । सयन¤गU मगUीसय सगिUि रनिवासा॥ मयनि मन ु»म »ाˇिसयि करनी । मयदिि बसिC्U बिपयल बिˇि बरनी॥ 3॥ बôले बामदे'U सब सा¡ची । कीरिि कलिि लôक ििगय¡U माची॥ सयनि ुानंदय भय'U सब कागŒU । राम ल„न 'Uर ुˇिक 'UछागŒU॥ 4॥

bhµupa biloki lie ura lŒī, bai¢he haraṣi rajŒyasu pŒī. dekhi rŒmu saba sabhŒ juRŒnī, locana lŒbha avadhi anumŒnī.1. puni basiṣ¢u muni kausiku Œe, subhaga Œsananhi muni bai¢hŒe. sutanha sameta pµuji pada lŒge, nirakhi rŒmu dou gura anurŒge.2. kahahi ò basiṣ¢u dharama itihŒsŒ, sunahiò mahīsu sahita ranivŒsŒ. muni mana agama gŒdhisuta karanī, mudita basiṣ¢a bipula bidhi baranī.3. bole bŒmadeu saba sŒ ¡ cī, kīrati kalita loka tihu ¡ mŒcī. suni Œnandu bhayau saba kŒhµu, rŒma lakhana ura adhika uchŒhµu.4.

दô0—मं»ल मôद 'UछागU निि `ा¤गU दिवस ०गिU भा¡िि। 'Uम»ी ुवˇ ुनंद भरि ुˇिक ुˇिक ुˇिकािि॥ 359॥

maṅgala moda uchŒha nita jŒhi ò divasa ehi bhŒ ¡ti, umagī avadha ananda bhari adhika adhika adhikŒti.359.

चौ0—सयदिन सôˇि कल कंरकन छôरेU । मं»ल मôद बिनôद न थôरेU॥ निि नव सय„य सयर दे„ि सिगUागUीउ । ुवˇ `‹म `ाच¤गU बिˇि पागUीउ॥ 1॥ बिSवामि˜ाय चलन निि चगUगUीउ । राम सपýेम बिनय बस रगUगUीउ॥ दिन दिन सय»यन भŒपिि भा“र । दे„ि सरागU मगUामयनिरा“र॥ 2॥ मा»ि बिदा रा'U ुनयरा»े । सयि‹गU समेि ˘UाÉ‚U भे ुा»े॥ नाथ सकल संपदा ियगUारी । मां सेवकयर समेि सयि नारी॥ 3॥ करब सदा लरिक‹गU पर छôगŒU । दरसनय देि रगUब मयनि मôगŒU॥ ुस कगिU रा'U सगिUि सयि रानी । परेU'U चरन मय„ ुाव न बानी॥ 4॥ दी‹िगU ुसीस बिपý बगयU भा¡िी । चले न पýीिि रीिि कगिU `ािी॥ रामय सपýेम सं» सब भार्§ । ुायसय पा§ ¨िररेU पगय¡Uचार्§॥ 5॥

348 * ŚR’ RMACARITAMNASA* sudina sodhi kala kaṅkana chore, maṅgala moda binoda na thore. nita nava sukhu sura dekhi sihŒhī ¡, avadha janma jŒcahi ò bidhi pŒhī ¡.1. bisvŒmitru calana nita cahahī¡, rŒma saprema binaya basa rahahī ¡. dina dina sayaguna bhµupati bhŒµu, dekhi sarŒha mahŒmunirŒµu.2. mŒgata bidŒ rŒu anurŒge, sutanha sameta ¢hŒRha bhe Œge. nŒtha sakala sampadŒ tumhŒrī, mai ò sevaku sameta suta nŒrī.3. karaba sadŒ larikanha para chohµu, darasanu deta rahaba muni mohµu. asa kahi rŒu sahita suta rŒnī, pareu carana mukha Œva na bŒnī.4. dīnhi asīsa bipra bahu bhŒ ¡ tī, cale na prīti rīti kahi jŒtī. rŒmu saprema saṅga saba bhŒī, Œyasu pŒi phire pahu ¡ cŒī.5.

दô0—राम रूरपय भŒपिि भ»िि ŽयागयU 'UछागयU ुनंदय। `ाि सरागUि मन¤गU मन मयदिि »ाˇिकयरलचंदय॥ 360॥

rŒma rµupu bhµupati bhagati byŒhu uchŒhu anandu, jŒta sarŒhata manahi ò mana mudita gŒdhikulacandu.360.

चौ0—बामदेव रघायकयरल »यर‚यानी । बगयUरि »ाˇिसयि कथा ब„ानी॥ सयनि मयनि सय`सय मन¤गU मन रा“र । बरनि ुापन पय‹य पýभा“र॥ 1॥ बगयUरेU लô» र`ायसय भय“र । सयि‹गU समेि नहपिि »हग¡U »य“र॥ `ग¡U िग¡U राम ŽयागयU सबय »ावा । सय`सय पयनीि लôक ििगय¡U छावा॥ 2॥ ुा० ŽयागिU रामय घार `ब िेउ । बस§ ुनंद ुवˇ सब िब िेउ॥ पýभय बिबाग¡U `स भय'U 'UछागŒU । सक¤गU न बरनि »िरा ुगिUनागŒU॥ 3॥ कबिकयरल `ीवनय पावन `ानी। राम सीय `सय मं»ल „ानी॥ िेगिU िे माउ कछयU कगUा ब„ानी । करन पयनीि गेUिय नि` बानी॥ 4॥

bŒmadeva raghukula gura gyŒnī, bahuri gŒdhisuta kathŒ bakhŒnī. suni muni sujasu manahi ò mana rŒµu, baranata Œpana punya prabhŒµu.1. bahure loga rajŒyasu bhayaµu, sutanha sameta nṛpati gṛha ¡ gayaµu. jaha¡ taha¡ rŒma byŒhu sabu gŒvŒ, sujasu punīta loka tihu ¡ chŒvŒ.2. Œe byŒhi rŒmu ghara jaba te ¡, basai ananda avadha saba taba te ¡. prabhu bibŒha¡ jasa bhayau uchŒhµu, sakahiò na barani girŒ ahinŒhµu.3. kabikula jīvanu pŒvana jŒnī, rŒma sīya jasu maṅgala khŒnī. tehi te maiò kachu kahŒ bakhŒnī, karana punīta hetu nija bŒnī.4.

छंU0—नि` »िरा पावनि करन कारन राम `सय ियलसीउ कs्ô। रघायबीर चरिि ुपार बारिˇि पाLर कबि कौनेउ लs्ô॥ 'Uपबीि Žयाग 'UछागU मं»ल सयनि `े सादर »ावगUीउ। बादेगिU राम पýसाद िे `न सर्बदा सय„य पावगUीउ॥

Chaṁ.: nija girŒ pŒvani karana kŒrana rŒma jasu tulasī ¡ kahyo, raghubīra carita apŒra bŒridhi pŒru kabi kaune ¡ lahyo. upabīta byŒha uchŒha maṅgala suni je sŒdara gŒvahī ¡, baidehi rŒma prasŒda te jana sarbadŒ sukhu pŒvahī ¡.

केरवंUकेर भा‚य ुिि ुानंद 'Uम»ि ुनयरा»ा । चरन सरो` प„ारन ला»ा॥

œ Śrī RŒmacaritamŒnasa