लङ्काकाण्ड

श्लôक रामं कामारिसेीयं भवभयगUरणां कालमžोभ¤सगंU यô»ी‹…ýं ™ान»यं »यणानिˇिम`ििं नि»र्यणां निíवकारम÷। मायािीिं सयरेUश्ां „लवˇनिरिं बýrा्वह‹दाकदेवं व‹दे क‹दावदािं सरसि`नयनं देवमयवर्ीश्ारूरपम÷॥ 1॥

rŒmaṁ kŒmŒrisevyaṁ bhavabhayaharaṇaṁ kŒlamattebhasiṁhaṁ yogīndraṁ jñŒnagamyaṁ guṇanidhimajitaṁ nirguṇaṁ nirvikŒram, mŒyŒtītaṁ sureśaṁ khalavadhanirataṁ brahmavṛndaikadevaṁ vande kandŒvadŒtaṁ sarasijanayanaṁ devamurvīśarµupam.1.

श्ाW्ेU‹mाभमिीवसय‹दरिनयं श्ादर्Œलचर्माबरंU कालीयालकरालभŒाणाˇरंU »ङ्गाश्ाश्ाV्Uपिýयम÷। काश्ाीश्ां कलिक¸माौघाश्ामनं क¸याणाक¸प…ýयमं नौमी˙Kं »िरि`ापििं »यणानिˇिं क‹दर्पगंU श्ाV्Uरम÷॥ 2॥

śa˘khendvŒbhamatīvasundaratanuṁ śŒrdµulacarmŒmbaraṁ kŒlavyŒlakarŒlabhµuṣaṇadharaṁ ga˘gŒśaśŒ˘kapriyam, kŒśīśaṁ kalikalmaṣaughaśamanaṁ kalyŒṇakalpadrumaṁ naumīḍyaṁ girijŒpatiṁ guṇanidhiṁ kandarpahaṁ śa˘karam.2. 806 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

यô ददािि सिां श्ाभयः कारव¸यमपि दयर्लभम÷। „लानां दण˙Uकहरlôøसौ श्ाV्Uरः श्ां िनôिय मे॥ 3॥

yo dadŒti satŒṁ śambhu‹ kaivalyamapi durlabham, khalŒnŒṁ danḍakṛdyo’sau śa˘kara‹ śaṁ tanotu me.3.

दô0—लव निमेा परमानय `य» बरा कलप सर चं˙U। भ`सि न मन िेगिU राम कô कालय `ासय कôदं˙U॥

lava nimeṣa paramŒnu juga baraṣa kalapa sara caṁḍa, bhajasi na mana tehi rŒma ko kŒlu jŒsu kodaṁḍa.

चौ0—यगU लघाय `लˇि िरि किि बारा । ुस सयनि पयनि कगU पवनकयरमारा॥ पýभय पýिाप ब˙‚Uवानल भारी । सôो'U पýथम पयôनिˇि बारी॥ 1॥ िव रिपय नारि Lरदन `ल ˇारा । भरेU'U बगUôरि भय'U िेगिंU „ारा॥ सयनि ुिि 'Uकयरिि पवनसयि केररी । गUरो कपि रघायपिि िन गेUरी॥ 2॥ `ामवंि बôले दô'U भार्§ । नल नीलगिU सब कथा सयनार्§॥ राम पýिाप सयमिरि मन मागUीउ । करगयU सेिय पýयास कछयU नागUीउ॥ 3॥ बôलि लि० कपि निकर बगUôरी । सकल सयनगयU बिनिी कछयU मôरी॥ राम चरन पंक` 'Uर ˇरगŒ U। कौियक ०क भालय कपि करगŒU॥ 4॥ ˇावगय U मर्करंU बिकंU बरूरथा । ुानगयU बिंUप »िरि‹गU केर `Œथा॥ सयनि कपि भालय चले करि गŒUगUा । `य रघायबीर पýिाप समŒगUा॥ 5॥

yaha laghu jaladhi tarata kati bŒrŒ, asa suni puni kaha pavanakumŒrŒ. prabhu pratŒpa baRavŒnala bhŒrī, soṣeu prathama payonidhi bŒrī.1. tava ripu nŒri rudana jala dhŒrŒ, bhareu bahori bhayau tehi ò khŒrŒ. suni ati ukuti pavanasuta kerī, haraṣe kapi raghupati tana herī.2. jŒmavanta bole dou bhŒī, nala nīlahi saba kathŒ sunŒī. rŒma pratŒpa sumiri mana mŒhī ¡, karahu setu prayŒsa kachu nŒhī ¡.3. boli lie kapi nikara bahorī, sakala sunahu binatī kachu morī. rŒma carana paṅkaja ura dharahµu, kautuka eka bhŒlu kapi karahµu.4. dhŒvahu marka¢a bika¢a barµuthŒ, Œnahu bi¢apa girinha ke jµuthŒ. suni kapi bhŒlu cale kari hµuhŒ, jaya raghubīra pratŒpa samµuhŒ.5.

दô0—ुिि 'Uिं» »िरि पादप लीलगिंU लेगिंU 'U˘Uा§। ुानि देगिंU नल नीलगिU रचगिंU िे सेिय बना§॥ 1॥

ati utaṅga giri pŒdapa līlahi ò lehi ò u¢hŒi, Œni dehi ò nala nīlahi racahi ò te setu banŒi.1.

चौ0—साल बिसाल ुानि कपि देगUीउ । कंरदयक §व नल नील िे लेगUीउ॥ दे„ि सेिय ुिि सयंदर रचना । बिगUसि कहरपानिˇि बôले बचना॥ 1॥ परम रय 'Užाम यगU ˇरनी । मगिUमा ुमिि `ा§ नगिंU बरनी॥ करिगU'¡U §गUा¡ संभय थापना । मôरेU NUदय¡ परम कलपना॥ 2॥ सयनि कपीस बगयU दŒिप˘Uा० । मयनिबर सकल बôलि ला ुा०॥ लिं» थापि बिˇिवि करि पŒ`ा । सिव समान पिýय मôगिU न दŒ`ा॥ 3॥ सिव …ýôगUी मम भ»ि कगUावा । सô नर सपनेगय¡U मôगिU न पावा॥ संकर बिमय„ भ»िि चगU मôरी । सô नारकी मŒÉ‚U मिि थôरी॥ 4॥

808 * ŚR’ RMACARITAMNASA* saila bisŒla Œni kapi dehī ¡, kanduka iva nala nīla te lehī ¡. dekhi setu ati sundara racanŒ, bihasi kṛpŒnidhi bole bacanŒ.1. parama ramya uttama yaha dharanī, mahimŒ amita jŒi nahi ò baranī. karihau¡ ihŒ¡ sambhu thŒpanŒ, more hṛdaya ¡ parama kalapanŒ.2. suni kapīsa bahu dµuta p a¢hŒe, munibara sakala boli lai Œe. liṅga thŒpi bidhivata kari pµujŒ, siva samŒna priya mohi na dµujŒ.3. siva drohī mama bhagata kah ŒvŒ, so nara sapanehu ¡ mohi na pŒvŒ. saṅkara bimukha bhagati caha morī, so nŒrakī mµuRha mati thorī.4.

दô0—संकरपिýय मम …ýôगUी सिव …ýôगUी मम दास। िे नर करगिंU कलप भरि घाôर नरक मगय¡U बास॥ 2॥

saṅkarapriya mama drohī siva drohī mama dŒsa, te nara karahi ò kalapa bhari ghora naraka mahu ¡ bŒsa.2.

चौ0—`े रामेSवर दरसनय करिगUगिं U। िे िनय ि`ि मम लôक सिˇरिगUगिंU॥ `ô »ं»ा`लय ुानि चÉ‚Uा§गिU । सô सा`य य मयQिर नर पा§गिU॥ 1॥ गUô§ ुकाम `ô छल ि`ि से§गिU । भ»िि मôरि िेगिU संकर दे§गिU॥ मम कहरि सेिय `ô दरसनय करिगUी । सô बिनय Ÿाम भवसा»र िरिगUी॥ 2॥ राम बचन सब केर `िय भा० । मयनिबर नि` नि` ुाŸाम ुा०॥ »िरि`ा रघायपिि कार यगU रीिी । संिि करगिंU पýनि पर पýीिी॥ 3॥ बा¡ˇा सेिय नील नल ना»र । राम कहरपा¡ `सय भय'U 'U`ा»र॥ बŒ˙‚UगिंU ुानगिU बôरगिंU `ेर्§ । भ० 'Uपल बôगिUि सम िेर्§॥ 4॥ मगिUमा यगU न `लˇि क§ बरनी । पागUन »यन न कपि‹गU क§ करनी॥ 5॥

je rŒmesvara darasanu karihahi ò, te tanu taji mama loka sidharihahi ò. jo gaṅgŒjalu Œni caRhŒihi, so sŒjujya mukti nara pŒihi.1. hoi akŒma jo chala taji seihi, bhagati mori tehi saṅkara deihi. mama kṛta setu jo darasanu karihī, so binu śrama bhavasŒgara tarihī.2. rŒma bacana saba ke jiya bhŒe, munibara nija nija Œśrama Œe. girijŒ raghupati kai yaha rītī, santata karahi ò pranata para prītī.3. bŒ¡ dhŒ setu nīla nala nŒgara, rŒma kṛpŒ ¡ jasu bhayau ujŒgara. bµuRahiò Œnahi borahiò jeī, bhae upala bohita sama teī.4. mahimŒ yaha na jaladhi kai baranī, pŒhana guna na kapinha kai karanī.5.

दô0—Ÿाी रघायबीर पýिाप िे सिंˇय िरेU पाान। िे मििमंद `े राम ि`ि भ`गिंU `ा§ पýभय ुान॥ 3॥

śrī raghubīra pratŒpa te sindhu tare pŒṣŒna, te matimanda je rŒma taji bhajahi ò jŒi prabhu Œna.3.

चौ0—बा¡ˇि सेिय ुिि सयदहÉ‚U बनावा । दे„ि कहरपानिˇि केर मन भावा॥ चली सेन कछयU बरनि न `ार्§ । »र्`गिंU मर्करंU भंU समयदार्§॥ 1॥ सेियबंˇ ÉिU» चÉि‚U रघायरार्§ । चििव कहरपाल सिंˇय बगयUिार्§॥ दे„न कगय¡U पýभय कLरना कंरदा । पý»ंU भ० सब `लचर बहंदा॥ 2॥ मकर नकýर नाना Ûा Žयाला । सि `ô`न िन परम बिसाला॥ ु§से'U ०क िि‹गUगिU `े „ागUीउ । ०क‹गU केउर ˙Uर िेपि ˙ेUरागUीउ॥ 3॥ पýभयगिU बिलôकगिंU ंUरगिंU न ंUारेU । मन गUरािि सब भ० सय„ारेU॥ िि‹गU की ुôंU न दे„िु बारी । म»न भ० गUरि रूरप निगUारी॥ 4॥ चला कंUकयर पýभय ुायसय पार्§। कô कगिU सक कपि दल बिपयलार्§॥ 5॥

810 * ŚR’ RMACARITAMNASA* bŒ¡ dhi setu ati sudṛRha banŒvŒ, dekhi kṛpŒnidhi ke mana bhŒvŒ. calī sena kachu barani na jŒī, garjahi ò marka¢a bha¢a samudŒī.1. setubandha ḍhiga caRhi raghurŒī, citava kṛpŒla sindhu bahutŒī. dekhana kahu¡ prabhu karunŒ kandŒ, praga¢a bhae saba jalacara bṛndŒ.2. makara nakra nŒnŒ jhaṣa byŒlŒ, sata jojana tana parama bisŒlŒ. aiseu eka tinhahi je khŒhī¡, ekanha ke ¡ ḍara tepi ḍerŒhī ¡.3. prabhuhi bilokahiò ¢arahiò na ¢Œre, m ana haraṣita saba bhae sukhŒre. tinha kī o¢a na dekhia bŒrī, magana bhae hari rµupa nihŒrī.4. calŒ ka¢aku prabhu Œyasu pŒī, ko kahi saka kapi dala bipulŒī.5.

दô0—सेियबंˇ भ§ भीर ुिि कपि नभ पंथ 'U˙‚UागिंU। ुपर `लचर‹िगU “रपर चÉि‚U चÉि‚U पारगिU `ागिंU॥ 4॥

setubandha bhai bhīra ati kapi nabha pantha uRŒhi ò, apara jalacaranhi µupara caRhi caRhi pŒrahi jŒhi ò.4.

चौ0—ुस कौियक बिलôकि mौ भार्§ । बिग¡Uसि चले कहरपाल रघायरार्§॥ सेन सगिUि 'UिरेU रघायबीरा । कगिU न `ा§ कपि `Œथप भीरा॥ 1॥ ¤सˇय पार पýभय ˙ेUरा की‹गUा । सकल कपि‹गU कगय¡U ुायसय दी‹गUा॥ „ागयU `ा§ ¨रल मŒल सयगUा० । सयनि भालय कपि `ग¡U िग¡U ˇा०॥ 2॥ सब िLर ¨ररेU राम गिUि ला»ी। रििय ुLर कयररििय काल »िि ˆया»ी॥ „ागिंU मˇयर ¨रल बिंUप गUलावगिंU । लंका स‹मय„ सि„र चलावगिंU॥ 3॥ `ग¡U कगय¡U ¨िररि निसाचर पावगिंU । घोरि सकल बगयU नाच नचावगिंU॥ दसन‹िगU कांिU नासिका काना । कगिU पýभय सय`सय देगिंU िब `ाना॥ 4॥ `ि‹गU कर नासा कान निपािा । िि‹गU रावनगिU कगUी सब बािा॥ सयनि Ÿावन बारिˇि बंˇाना । दस मय„ बôलि 'U˘Uा ुकयरलाना॥ 5॥

asa kautuka biloki dvau bhŒī, biha ¡si cale kṛpŒla raghurŒī. sena sahita utare raghubīrŒ, kahi na jŒi kapi jµuthapa bhīrŒ.1. sindhu pŒra prabhu ḍerŒ kīnhŒ, sakala kapinha kahu ¡ Œyasu dīnhŒ. khŒhu jŒi phala mµula suhŒe, sunata bhŒlu kapi jaha ¡ taha ¡ dhŒe.2. saba taru phare rŒma hita lŒgī, ritu aru kuritu kŒla gati tyŒgī. khŒhiò madhura phala bi¢apa halŒvahiò, laṅkŒ sanmukha sikhara calŒvahi ò.3. jaha¡ kahu¡ phirata nisŒcara pŒvahiò, gheri sakala bahu nŒca nacŒvahi ò. dasananhi kŒ¢i nŒsikŒ kŒnŒ, kahi prabhu sujasu dehi ò taba jŒnŒ.4. jinha kara nŒsŒ kŒna nipŒtŒ, tinha rŒvanahi kahī saba bŒtŒ. sunata śravana bŒridhi bandhŒnŒ, dasa mukha boli u¢hŒ akulŒnŒ.5.

दô0—बा¡Šयô बननिˇि नीरनिˇि `लˇि सिंˇय बारीस। सˆय िôयनिˇि कंरपिि 'Uदˇि पयôˇि नदीस॥ 5॥

bŒ¡dhyo bananidhi nīranidhi jaladhi sindhu bŒrīsa, satya toyanidhi kampati udadhi payodhi nadīsa.5.

चौ0—नि` बिकलिा बिचारि बगUôरी । बिग¡Uसि »य'U »हगU करि भय भôरी॥ मंदôदरीउ सय‹यô पýभय ुायô । कौियकगUीउ पाथôˇि ब¡ˇायô॥ 1॥ कर »गिU पििगिU भवन नि` ुानी। बôली परम मनôगUर बानी॥ चरन ना§ सिLर ुंचलय रôपा । सयनगयU बचन पिय परिगUरि कôपा॥ 2॥ नाथ बयLर की`े िागUी सôउ । बयˇि बल सकिु `ीिि `ागUी सôउ॥ ियगUगिU रघायपििगिU ुंिर कारसा । „लय „lôि दिनकरगिU `ासा॥ 3॥ ुििबल मˇय कारंUभ `ेगिंU मारेU । मगUाबीर दिििसयि संघारेU॥ `ेगिंU बलि बा¡ˇि सगUसभय` मारा । सô§ ुविरेU'U गUरन मगिU भारा॥ 4॥ िासय बिरôˇ न की`िु नाथा । काल करम `िव `ाकेउर गUाथा॥ 5॥

nija bikalatŒ bicŒri bahorī, biha ¡si gayau gṛha kari bhaya bhorī. mandodarī ¡ sunyo prabhu Œyo, kautukahī¡ pŒthodhi ba ¡dhŒyo.1. kara gahi patihi bhavana nija Œnī, bolī parama manohara bŒnī. carana nŒi siru añcalu ropŒ, sunahu bacana piya parihari kopŒ.2. 812 * ŚR’ RMACARITAMNASA* nŒtha bayaru kīje tŒhī so ¡, budhi bala sakia jīti jŒhī so ¡. tumhahi raghupatihi antara kaisŒ, khalu khadyota dinakarahi jaisŒ.3. atibala madhu kai¢abha jehi ò mŒre, mahŒbīra ditisuta saṅghŒre. jehiò bali bŒ ¡ dhi sahasabhuja mŒrŒ, soi avatareu harana mahi bhŒrŒ.4. tŒsu birodha na kījia nŒthŒ, kŒla karama jiva jŒke ¡ hŒthŒ.5.

दô0—रामगिU सौउपि `ानकी ना§ कमल पद माथ। सयि कगय¡U रा` समर्पि बन `ा§ भ`िु रघायनाथ॥ 6॥

rŒmahi sau ¡ pi jŒnakī nŒi kamala pada mŒtha, suta kahu ¡ rŒja samarpi bana jŒi bhajia raghunŒtha.6.

चौ0—नाथ दीनदयाल रघायरार्§ । बाघा'U सनमय„ »०¡ न „ार्§॥ चागिUु करन सô सब करि बीिे । ियगU सयर ुसयर चराचर `ीिे॥ 1॥ संि कगUगिंU ुसि नीिि दसानन । चौथेउपन `ा§गिU नहप कानन॥ िासय भ`नय की`िु िग¡U भर्िा । `ô कर्िा पालक संगUर्िा॥ 2॥ सô§ रघायबीर पýनि ुनयरा»ी । भ`गयU नाथ ममिा सब ˆया»ी॥ मयनिबर `िनय करगिंU `ेगिU ला»ी। भŒप रा`य ि`ि गUôगिंU बिरा»ी॥ 3॥ सô§ कôसलाˇीस रघायराया । ुाय'U करन िôगिU पर दाया॥ `ौउ पिय मानगयU मôर सि„ावन । सय`सय गUô§ ििगय¡U पयर ुिि पावन॥ 4॥

nŒtha dīnadayŒla raghurŒī, bŒghau sanamukha gae ¡ na khŒī. cŒhia karana so saba kari bīte, tumha sura asura carŒcara jīte.1. santa kahahi ò asi nīti dasŒnana, cauthe¡pana jŒihi nṛpa kŒnana. tŒsu bhajanu kījia taha¡ bhartŒ, jo kartŒ pŒlaka saṁhartŒ.2. soi raghubīra pranata anurŒgī, bhajahu nŒtha mamatŒ saba tyŒgī. munibara jatanu karahiò jehi lŒgī, bhµupa rŒju taji hohi ò birŒgī.3. soi kosalŒdhīsa raghurŒyŒ, Œyau karana tohi para dŒyŒ. jau¡ piya mŒnahu mora sikhŒvana, sujasu hoi tihu ¡ pura ati pŒvana.4.

दô0—ुस कगिU नयन नीर भरि »गिU पद कंरपिि »ाि। नाथ भ`गयU रघायनाथगिU ुचल गUô§ ुगिUवाि॥ 7 ॥

asa kahi nayana nīra bhari gahi pada kampita gŒta, nŒtha bhajahu raghunŒthahi acala hoi ahivŒta.7.

चौ0—िब रावन मयसयिा 'U˘Uार्§ । कगाU ला» „ल नि` पýभयिार्§॥ सयनय िाउ पिýया बहथा भय माना । `» `ôˇा कô मôगिU समाना॥ 1॥ बLरन कयरबेर पवन `म काला । भय` बल `ििे'¡U सकल दि»पाला॥ देव दनय` नर सब बस मôरेउU । कवन गेUिय 'Uप`ा भय िôरेउU॥ 2॥ नाना बिˇि िेगिU कगेUसि बयÛार्§ । सभा¡ बगUôरि बा˘U सô `ार्§॥ मंदôदरीउ NUदय¡ ुस `ाना। काल बSय 'Uप`ा ुभिमाना॥ 3॥ सभा¡ ुा§ मं˜िा‹गU िेगिंU बŒÛा । करब कवन बिˇि रिपय साउ `ŒÛा॥ कगUगिंU सचिव सयनय निसिचरनागUा । बार बार पýभय पŒछगयU कागUा॥ 4॥ कगUगयU कवन भय करिु बिचारा । नर कपि भालय ुगUार गUमारा॥ 5॥

taba rŒvana mayasutŒ u¢hŒī, kahai lŒga khala nija prabhutŒī. sunu taiò priyŒ bṛthŒ bhaya mŒnŒ, jaga jodhŒ ko mohi samŒnŒ.1. baruna kubera pavana jama kŒlŒ, bhuja bala jiteu ¡ sakala digapŒlŒ. deva danuja nara saba basa more ¡ , kavana hetu upajŒ bhaya tore ¡.2. nŒnŒ bidhi tehi kahesi bujhŒī, sabhŒ ¡ bahori bai¢ha so jŒī. mandodarī ¡ hṛdaya¡ asa jŒnŒ, kŒla basya upajŒ abhimŒnŒ.3. sabhŒ¡ Œi mantrinha tehi ò bµujhŒ, karaba kavana bidhi ripu sai ò jµujhŒ. kahahiò saciva sunu nisicara nŒhŒ, bŒra bŒra pra bhu pµuchahu kŒhŒ.4. kahahu kavana bhaya karia bicŒrŒ, nara kapi bhŒlu ahŒra hamŒrŒ.5.

दô0—सब केर बचन Ÿावन सयनि कगU पýगUSि कर `ôरि। नीिि बिरôˇ न करिु पýभय मं˜िा‹गU मिि ुिि थôरि॥ 8॥

saba ke bacana śravana suni kaha prahasta kara jori, nīti birodha na karia prabhu mantrinha mati ati thori.8.

चौ0—कगUगिंU सचिव स˘U ˘UकयररसôगUािी । नाथ न पŒर ुाव ०गिU भा¡िी॥ बारिˇि नाघिा ०क कपि ुावा । िासय चरिि मन मगय¡U सबय »ावा॥ 1॥ छयUˇा न रगUी ियगUगिU िब कागŒU । `ारि न»Lर कस न ˇरि „ागŒU॥ सयनि नीक ुा»ेउ दय„ पावा । सचिवन ुस मि पýभयगिU सयनावा॥ 2॥ `ेगिंU बारीस ब¡ˇाय'U गेUला । 'UिरेU'U सेन समेि सयबेला॥ सô भनय मनय` „ाब गUम भार्§ । बचन कगUगिंU सब »ाल ¨यरलार्§॥ 3॥ िाि बचन मम सयनय ुिि ुादर U। `नि मन »यनगयU मôगिU करि कादर॥ पिýय बानी `े सयनगिंU `े कगUगUीउ । ०ेसे नर निकाय `» ुगUगUीउ॥ 4॥ बचन परम गिUि सयनि क˘UôरेU । सयनगिंU `े कगUगिंU िे नर पýभय थôरेU॥ पýथम बसी˘U प˘U'U सयनय नीिी । सीिा दे§ करगयU पयनि पýीिी॥ 5॥

kahahiò saciva sa¢ha ¢hakurasohŒtī, nŒtha na pµura Œva ehi bhŒ ¡ tī. bŒridhi nŒghi eka kapi ŒvŒ, tŒsu carita mana mahu ¡ sabu gŒvŒ.1. chudhŒ na rahī tumhahi taba kŒhµu, jŒrata nagaru kasa na dhari khŒhµu. sunata nīka Œge ¡ dukha pŒvŒ, sacivana asa mata prabhuhi sunŒvŒ.2. jehiò bŒrīsa ba¡dhŒyau helŒ, utareu sena sameta subelŒ. so bhanu manuja khŒba hama bhŒī, bacana kahahi ò saba gŒla phulŒī.3. tŒta bacana mama sunu ati Œdara, jani mana gunahu mohi kari kŒdara. priya bŒnī je sunahi ò je kahahī ¡, aise nara nikŒya jaga ahahī ¡.4. bacana parama hita sunata ka¢hore, sunahiò je kahahiò te nara prabhu thore. prathama basī¢ha pa¢hau sunu nītī, sītŒ dei karahu puni prītī.5.

दô0—नारि पा§ ¨िररि `ागिंU `ौउ िौ न बÉ‚Uा§ु रारि। नागिंU ि स‹मय„ समर मगिU िाि करिु गU˘िU मारि॥ 9॥

nŒri pŒi phiri jŒhi ò jau ¡ tau na baRhŒia rŒri, nŒhiò ta sanmukha samara mahi tŒta karia ha¢hi mŒri.9.

चौ0—यगU मि `ौउ मानगयU पýभय मôरा । 'Uभय पýकार सय`सय `» िôरा॥ सयि सन कगU दसकंर˘U रिसार्§ । ुसि मिि स˘U केरगिंU िôगिU सि„ार्§॥ 1॥ ुबगUीउ िे 'Uर संसय गUôर्§ । बेनयमŒल सयि भयगयU घामôर्§॥ सयनि पििय »िरा पLरा ुिि घाôरा । चला भवन कगिU बचन क˘Uôरा॥ 2॥ गिUि मि िôगिU न ला»ि कारसेउ । काल बिबस कगय¡U भेा` `ासेउ॥ संŠया समय `ानि दससीसा । भवन चले'U निर„ि भय` बीसा॥ 3॥ लंका सि„र 'Uपर ुा»ारा । ुिि बिचि˜ा िग¡U गUô§ ु„ारा॥ बा˘U `ा§ िेगिंU मंदिर रावन । ला»े किंरनर »यन »न »ावन॥ 4॥ बा`गिंU िाल प„ा'U` बीना । नहˆय करगिंU ुपछरा पýबीना॥ 5॥

yaha mata jau¡ mŒnahu prabhu morŒ, ubhaya prakŒra sujasu jaga torŒ. suta sana kaha dasakaṁ¢ha risŒī, asi mati sa¢ha kehi ò tohi sikhŒī.1. abahī¡ te ura saṁsaya hoī, benumµula suta bhayahu ghamoī. suni pitu girŒ paruṣa ati ghorŒ, calŒ bhavana kahi bacana ka¢horŒ.2. hita mata tohi na lŒgata kaise¡, kŒla bibasa kahu ¡ bheṣaja jaise ¡. sandhyŒ samaya jŒni dasasīsŒ, bhavana caleu nirakhata bhuja bīsŒ.3. laṅkŒ sikhara upara ŒgŒrŒ, ati bicitra taha ¡ hoi akhŒrŒ. bai¢ha jŒi tehi ò mandira rŒvana, lŒge kiṁnara guna gana gŒvana.4. bŒjahiò tŒla pakhŒuja bīnŒ, nṛtya karahi ò apacharŒ prabīnŒ.5.

दô0—सयनासीर सि सरिस सô संिि कर§ बिलास। परम पýबल रिपय सीस पर िlपि सôच न ˜ास॥ 10॥

sunŒsīra sata sarisa so santata karai bilŒsa, parama prabala ripu sīsa para tadyapi soca na trŒsa.10.

चौ0—§गUा¡ सयबेल साल रघायबीरा । 'UिरेU सेन सगिUि ुिि भीरा॥ सि„र ०क 'Uिं» ुिि दे„ी । परम रय सम सयभý बिसेाी॥ 1॥ िग¡U िLर किसलय सयमन सयगUा० । लछिमन रचि नि` गUाथ ˙Uसा०॥ िा पर Lरचिर महदयल मह»छाला । िेगिंU ुासन ुासीन कहरपाला॥ 2॥ पýभय कहरि सीस कपीस 'UछंU»ा । बाम दगिUन दिसि चाप निां»ा॥ दयगय¡U कर कमल सयˇारि बाना । कगU लंकेरस मं˜ा ल»ि काना॥ 3॥ ब˙‚Uभा»ी ुं»द गUनयमाना । चरन कमल चापि बिˇि नाना॥ पýभय पाछेउU लछिमन बीरासन । कंिU निां» कर बान सरासन॥ 4॥

ihŒ¡ subela saila raghubīrŒ, utare sena sahita ati bhīrŒ. sikhara eka utaṅga ati dekhī, parama ramya sama subhra biseṣī.1. taha¡ taru kisalaya sumana suhŒe, lachimana raci nija hŒtha ḍasŒe. tŒ para rucira mṛdula mṛgachŒlŒ, tehiò Œsana Œsīna kṛpŒlŒ.2. prabhu kṛta sīsa kapīsa uchaṅgŒ, bŒma dahina disi cŒpa niṣaṅgŒ. duhu¡ kara kamala sudhŒrata bŒnŒ, kaha laṅkesa mantra lagi kŒnŒ.3. baRabhŒgī aṅgada hanumŒnŒ, carana kamala cŒpata bidhi nŒnŒ. prabhu pŒche¡ lachimana bīrŒsana, ka¢i niṣaṅga kara bŒna sarŒsana.4.

दô0—०गिU बिˇि कहरपा रूरप »यन ˇाम रामय ुासीन। ˇ‹य िे नर ०गिंU Šयान `े रगUि सदा लयलीन॥ 11 (क)॥ पŒरब दिसा बिलôकि पýभय दे„ा 'Uदिि मयंक। कगUि सबगिU दे„गयU ससिगिU मह»पिि सरिस ुसंक॥ 11 („)॥

ehi bidhi kṛpŒ rµupa guna dhŒma rŒmu Œsīna, dhanya te nara ehi ò dhyŒna je rahata sadŒ layalīna.11(A). pµuraba disŒ biloki prabhu dekhŒ udita mayaṅka, kahata sabahi dekhahu sasihi mṛgapati sarisa asaṅka.11(B).

चौ0—पŒरब दिसि »िरि»यगUा निवासी । परम पýिाप िे` बल रासी॥ मžा ना» िम कयंरभ बिदारी । ससि केरसरी »»न बन चारी॥ 1॥ बिथयरेU नभ मयकयरिागUल िारा । निसि सयंदरी केरर सिं»ारा॥ कगU पýभय ससि मगय¡U मेचकिार्§ । कगUगयU कागU नि` नि` मिि भार्§॥ 2॥ कगU सय»ýीव सयनगयU रघायरार्§ । ससि मगय¡U पý»ंU भŒमि कार Ûा¡र्§॥ मारेU'U रागयU ससिगिU कगU कôर्§ । 'Uर मग¡U परी Sयामिा सôर्§॥ 3॥ कô'U कगU `ब बिˇि रिि मय„ की‹गUा । सार भा» ससि कर गUरि ली‹गUा॥ छि…ý सô पý»ंU §ंदय 'Uर मागUीउ । िेगिU म» दे„िु नभ परिछागUीउ॥ 4॥ पýभय कगU »रल बंˇय ससि केररा । ुिि पिýय नि` 'Uर दी‹गU बसेरा॥ बिा सं`यि कर निकर पसारी । `ारि बिरगUवंि नर नारी॥ 5॥

pµuraba disi giriguhŒ nivŒsī, parama pratŒpa teja bala rŒsī. matta nŒga tama kumbha bidŒrī, sasi kesarī gagana bana cŒrī.1. bithure nabha mukutŒhala tŒrŒ, nisi sundarī kera siṅgŒrŒ. kaha prabhu sasi mahu¡ mecakatŒī, kahahu kŒha nija nija mati bhŒī.2. kaha sugrīva sunahu raghurŒī, sasi mahu ¡ praga¢a bhµumi kai jhŒ ¡ ī. mŒreu rŒhu sasihi kaha koī, ura maha ¡ parī syŒmatŒ soī.3. kou kaha jaba bidhi rati mukha kīnhŒ, sŒra bhŒga sasi kara hari līnhŒ. chidra so praga¢a indu ura mŒhī ¡, tehi maga dekhia nabha parichŒhī ¡.4. prabhu kaha garala bandhu sasi kerŒ, ati priya nija ura dīnha baserŒ. biṣa sañjuta kara nikara pasŒrī, jŒrata birahavanta nara nŒrī.5.

दô0—कगU गUनयमंि सयनगयU पýभय ससि ियगUार पिýय दास। िव मŒरिि बिˇय 'Uर बसिि सô§ Sयामिा ुभास॥ 12 (क)॥

kaha hanumanta sunahu prabhu sasi tumhŒra priya dŒsa , tava mµurati bidhu ura basati soi syŒmatŒ abhŒsa.12(A).

दô0—पवन िनय केर बचन सयनि बिग¡से रामय सय`ान। द‘िछन दिसि ुवलोकि पýभय बोले कहरपानिˇान॥ 12 („)॥

pavana tanaya ke bacana suni biha ¡se rŒmu sujŒna, dacchina disi avaloki prabhu bole kṛpŒnidhŒna.12(B).

चौ0—दे„य बिभीान द‘िछन ुासा । घान घामं˙U दामिनी बिलासा॥ मˇयर मˇयर »र`§ घान घाôरा । गUô§ बहCि्U `नि 'Uपल क˘Uôरा॥ 1॥ कगUि बिभीान सयनगयU कहरपाला । गUô§ न ि˙ि‚Uि न बारिद माला॥ लंका सि„र 'Uपर ुा»ारा । िग¡U दसकंरˇर दे„ ु„ारा॥ 2॥ छ˜ा मेघा˙ंUबUर सिर ˇारी । सô§ `नय `लद घांUा ुिि कारी॥ मंदôदरी Ÿावन िांंUका । सô§ पýभय `नय दामिनी दमंका॥ 3॥ बा`गिंU िाल महदं» ुनŒपा । सô§ रव मˇयर सयनगयU सयरभŒपा॥ पýभय मयसयकान समयÛिाुभिमाना। चाप चÉ‚Uा§ बान संˇाना॥ 4॥

dekhu bibhīṣana dacchina ŒsŒ, ghana ghamaṁḍa dŒminī bilŒsŒ. madhura madhura garajai ghana ghorŒ, hoi bṛṣ¢i jani upala ka¢horŒ.1. kahata bibhīṣana sunahu kṛpŒlŒ, hoi na taRita na bŒrida mŒlŒ. laṅkŒ sikhara upara ŒgŒrŒ, taha¡ dasakandhara dekha akhŒrŒ.2. chatra meghaḍambara sira dhŒrī, soi janu jalada gha¢Œ ati kŒrī. mandodarī śravana tŒ¢aṅkŒ, soi prabhu janu dŒminī damaṅkŒ.3. bŒjahiò tŒla mṛdaṅga anµupŒ, soi rava madhura sunahu surabhµupŒ. prabhu musukŒna samujhi abhimŒnŒ, cŒpa caRhŒi bŒna sandhŒnŒ.4.

दô0—छ˜ा मयकयरंU िांंUक िब गUिे ०कगUीउ बान। सब केउर दे„ि मगिU परेU मरमय न कô“र `ान॥ 13 (क)॥ ुस कौियक करि राम सर पýबिसे'U ुा§ निां»। रावन सभा ससंक सब दे„ि मगUा रसभं»॥ 13 („)॥

chatra muku¢a tŒ¢aṅka taba hate ekahī ¡ bŒna, saba ke ¡ dekhata mahi pare maramu na koµu jŒna.13(A). asa kautuka kari rŒma sara prabiseu Œi niṣaṅga, rŒvana sabhŒ sasaṅka saba dekhi mahŒ rasabhaṅga.13(B).

चौ0—कंरप न भŒमि न मLरि बिसेा । ुS˜ा सS˜ा कछयU नयन न दे„ा॥ सôचगिंU सब नि` NUदय मÛारी । ुस»यन भय'U भयंकर भारी॥ 1॥ दसमय„ दे„ि सभा भय पार्§ । बिगUसि बचन कगU `य»यिि बनार्§॥ सिर'U »िरेU संिि सयभ `ागUी। मयकयरंU परेU कस ुस»यन िागUी॥ 2॥ सयन करगयU नि` नि` »हगU `ार्§ । »वने भवन सकल सिर नार्§॥ मंदôदरी सôच 'Uर बसे“र । `ब िे ŸावनपŒर मगिU „से“र॥ 3॥ स`ल नयन कगU `य» कर `ôरी । सयनगयU पýानपिि बिनिी मôरी॥ कंरि राम बिरôˇ परिगUरगŒU । `ानि मनय` `नि गU˘U मन ˇरगŒU॥ 4॥

kampa na bhµumi na maruta biseṣŒ, astra sastra kachu nayana na dekhŒ. socahiò saba nija hṛdaya majhŒrī, asaguna bhayau bhayaṅkara bhŒrī.1. dasamukha dekhi sabhŒ bhaya pŒī, bihasi bacana kaha juguti banŒī. sirau gire santata subha jŒhī, muku¢a pare kasa asaguna tŒhī.2. sayana karahu nija nija gṛha jŒī, gavane bhavana sakala sira nŒī. mandodarī soca ura baseµu, jaba te śravanapµura mahi khaseµu.3. 820 * ŚR’ RMACARITAMNASA* sajala nayana kaha juga kara jorī, sunahu prŒnapati binatī morī, kanta rŒma birodha pariharahµu, jŒni manuja jani ha¢ha mana dharahµu.4.

दô0—बिSवरूरप रघायबंस मनि करगयU बचन बिSवासय। लôक क¸पना बेद कर ुं» ुं» पýिि `ासय॥ 14॥

bisvarµupa raghubaṁsa mani karahu bacana bisvŒsu, loka kalpanŒ beda kara aṅga aṅga prati jŒsu.14.

चौ0—पद पािाल सीस ु` ˇामा। ुपर लôक ु¡» ु¡» बिŸामा॥ भहकयरंिU बिलास भयंकर काला । नयन दिवाकर कच घान माला॥ 1॥ `ासय घाýान ुSिवनीकयरमारा । निसि ुLर दिवस निमेा ुपारा॥ Ÿावन दिसा दस बेद ब„ानी । माLरि Sवास नि»म नि` बानी॥ 2॥ ुˇर लôभ `म दसन कराला । माया गUास बागयU दि»पाला॥ ुानन ुनल ुंबयपिि `ीगUा । 'Uिपिि पालन पýलय समीगUा॥ 3॥ रôम रा`ि ुC्Uादस भारा । ुSिथ साल सरििा नस `ारा॥ 'Uदर 'Uदˇि ुˇ»ô `ािना । `»मय पýभय का बगयU कलपना॥ 4॥

pada pŒtŒla sīsa aja dhŒmŒ, apara loka a ¡ga a ¡ga biśrŒmŒ. bhṛku¢i bilŒsa bhayaṅkara kŒlŒ, nayana divŒkara kaca ghana mŒlŒ.1. jŒsu ghrŒna asvinīkumŒrŒ, nisi aru divasa nimeṣa apŒrŒ. śravana disŒ dasa beda bakhŒnī, mŒruta svŒsa nigama nija bŒnī.2. adhara lobha jama dasana karŒlŒ, mŒyŒ hŒsa bŒhu digapŒlŒ. Œnana anala ambupati jīhŒ, utapati pŒlana pralaya samīhŒ.3. roma rŒji aṣ¢Œdasa bhŒrŒ, asthi saila saritŒ nasa jŒrŒ. udara udadhi adhago jŒtanŒ, jagamaya prabhu kŒ bahu kalapanŒ.4.

दô0—ुगंUकार सिव बय्ि ु` मन ससि चिžा मगUान। मनय` बास सचराचर रूरप राम भ»वान॥ 15 (क)॥ ुस बिचारि सयनय पýानपिि पýभय सन बयLर बिगUा§। पýीिि करगयU रघायबीर पद मम ुगिUवाि न `ा§॥ 15 („)॥

ahaṅkŒra siva buddhi aja mana sasi citta mahŒna, manuja bŒsa sacarŒcara rµupa rŒma bhagavŒna.15(A). asa bicŒri sunu prŒnapati prabhu sana bayaru bihŒi, prīti karahu raghubīra pada mama ahivŒta na jŒi.15(B).

दô0—०गिU बिˇि करि बिनôद बगयU पýाि पý»ंU दसकंरˇ। सगU` ुसंक लंकपिि सभा¡ »य'U मद ुंˇ॥ 16 (क)॥ सô0—¨Œरल§ ¨रर§ न बेि `दपि सयˇा बरागिंU `लद। मŒLर„ NUदय¡ न चेि `ौउ »यर मिलगिंU बिरंUचि सम॥ 16 („)॥

ehi bidhi karata binoda bahu prŒta praga¢a dasakandha, sahaja asaṅka laṅkapati sabhŒ ¡ gayau mada andha.16(A).

चौ0—§गUा¡ पýाि `ा»े रघायरार्§ । पŒछा मि सब सचिव बôलार्§॥ कगUगयU बे»ि का करिु 'Uपार्§ । `ामवंि कगU पद सिLर नार्§॥ 1॥ सयनय सर्ब‚य सकल 'Uर बासी । बयˇि बल िे` ˇर्म »यन रासी॥ मं˜ा कगU'¡U नि` मिि ुनयसारा । दŒि प˘Uा§ु बालिकयरमारा॥ 2॥ नीक मं˜ा सब केर मन माना । ुं»द सन कगU कहरपानिˇाना॥ बालििनय बयˇि बल »यन ˇामा। लंका `ागयU िाि मम कामा॥ 3॥ बगयUि बयÛा§ ियगUगिU का कगU“¡र । परम चियर माउ `ानि ुगU“¡र॥ का`य गUमार िासय गिUि गUôर्§ । रिपय सन करेUगयU बिकगUी सôर्§॥ 4॥

IhŒ¡ prŒta jŒge raghurŒī, pµuchŒ mata saba saciva bolŒī. kahahu begi kŒ karia upŒī, jŒmavanta kaha pada siru nŒī.1. sunu sarbagya sakala ura bŒsī, budhi bala teja dharma guna rŒsī. mantra kahau ¡ nija mati anusŒrŒ, dµuta pa¢hŒia bŒlikumŒrŒ.2. nīka mantra saba ke mana m ŒnŒ, aṅgada sana kaha kṛpŒnidhŒnŒ. bŒlitanaya budhi bala guna dhŒmŒ, laṅkŒ jŒhu tŒta mama kŒmŒ.3. bahuta bujhŒi tumhahi kŒ kahaµu¡, parama catura mai ò jŒnata ahaµu ¡ . kŒju hamŒra tŒsu hita hoī, ripu sana karehu batakahī soī.4.

चौ0—बंदि चरन 'Uर ˇरि पýभयिार्§ । ुं»द चले'U सबगिU सिLर नार्§॥ पýभय पýिाप 'Uर सगU` ुसंका । रन बा¡कयररा बालिसयि बंका॥ 1॥ पयर पा˘Uि रावन कर बेंUा । „ेलि रगUा सô गUô§ »ा भेंUा॥ बािगिंU बाि करा बÉि‚U ुार्§ । `य»ल ुियल बल पयनि िLरनार्§॥ 2॥ िेगिंU ुं»द कगय¡U लाि '˘Uार्§ । »गिU पद पंUकेर'U भŒमि भवा¡र्§॥ निसिचर निकर दे„ि भंU भारी । `ग¡U िग¡U चले न सकगिंU पयकारी॥ 3॥ ०क ०क सन मरमय न कगUगUीउ । समयÛिा िासय बˇ चयप करि रगUगUीउ॥ भय'U कôलागUल न»र मÛारी । ुावा कपि लंका `ेगिंU `ारी॥ 4॥ ुब ˇौउ कगUा करिगिU करिारा । ुिि सभीि सब करगिंU बिचारा॥ बिनय पŒछेउU म»य देगिंU दि„ार्§ । `ेगिU बिलôक सô§ `ा§ सय„ार्§॥ 5॥

824 * ŚR’ RMACARITAMNASA* bandi carana ura dhari prabhutŒī, aṅgada caleu sabahi siru nŒī. prabhu pratŒpa ura sahaja asaṅkŒ, rana bŒ ¡ kurŒ bŒlisuta baṅkŒ.1. pura pai¢hata rŒvana kara b e¢Œ, khelata rahŒ so hoi gai bhe¢Œ. bŒtahiò bŒta karaṣa baRhi Œī, jugala atula bala puni tarunŒī.2. tehiò aṅgada kahu ¡ lŒta u¢hŒī, gahi pada pa¢akeu bhµumi bhavŒ ¡ ī. nisicara nikara dekhi bha¢a bhŒrī, jaha ¡ taha ¡ cale na sakahi ò pukŒrī.3. eka eka sana maramu na kahahī¡, samujhi tŒsu badha cupa kari rahahī ¡. bhayau kolŒhala nagara majhŒrī, ŒvŒ kapi laṅkŒ jehi ò jŒrī.4. aba dhau¡ kahŒ karihi karatŒrŒ, ati sabhīta saba karahi ò bicŒrŒ. binu pµuche ¡ magu dehi ò dikhŒī, jehi biloka soi jŒi sukhŒī.5.

दô0—»य'U सभा दरबार िब सयमिरि राम पद कंर`। सिंगU ˘Uवनि §ि 'Uि चििव ˇीर बीर बल पयं`॥ 18॥

gayau sabhŒ darabŒra taba sumiri rŒma pada kañja, siṁha ¢havani ita uta citava dhīra bīra bala puñja.18.

चौ0—ियरि निसाचर ०क प˘Uावा । समाचार रावनगिU `नावा॥ सयनि बिग¡Uसि बôला दससीसा । ुानगयU बôलि कगUा¡ कर कीसा॥ 1॥ ुायसय पा§ दŒि बगय U ˇा० । कपिकयंर`रगिU बôलि ला ुा०॥ ुं»द दी„ दसानन बासेउ ।सगिUि पýान क”ाल»िरि `ासेउ॥ 2॥ भय`ा बिंUप सिर सहं» समाना । रôमावली लिा `नय नाना॥ मय„ नासिका नयन ुLर काना । »िरि कंरदरा „ôगU ुनयमाना॥ 3॥ »य'U सभा¡ मन नेकयर न मयरा । बालििनय ुििबल बा¡कयररा॥ 'U˘ेU सभासद कपि कगय¡U दे„ी । रावन 'Uर भा कýरôˇ बिसेाी॥ 4॥

turata nisŒcara eka pa¢hŒvŒ, samŒcŒra rŒvanahi janŒvŒ. sunata biha¡si bolŒ dasasīsŒ, Œnahu boli kahŒ ¡ kara kīsŒ.1. Œyasu pŒi dµuta bahu dhŒe, kapikuñjarahi boli lai Œe. aṅgada dīkha dasŒnana baise¡, sahita prŒna kajjalagiri jaise ¡ .2. bhujŒ bi¢apa sira sṛṅga samŒnŒ, romŒvalī latŒ janu nŒnŒ. mukha nŒsikŒ nayana aru kŒnŒ, giri kandarŒ khoha anumŒnŒ.3. gayau sabhŒ¡ mana neku na murŒ, bŒlitanaya atibala bŒ ¡ kurŒ. u¢he sabhŒsada kapi kahu¡ dekhī, rŒvana ura bhŒ krodha biseṣī.4.

दô0—`था मžा »` `Œथ मगय¡U पंचानन चलि `ा§। राम पýिाप सयमिरि मन बा˘U सभा¡ सिLर ना§॥ 19॥

jathŒ matta gaja jµutha mahu ¡ pañcŒnana cali jŒi, rŒma pratŒpa sumiri mana bai¢ha sabhŒ ¡ siru nŒi.19.

चौ0—कगU दसकंर˘U कवन िाउबंदर ।माउ रघायबीर दŒि दसकंरˇर॥ मम `नकगिU िôगिU रगUी मििार्§ । िव गिUि कारन ुाय'¡U भार्§॥ 1॥ 'Užाम कयरल पयलSिि कर नािी । सिव बिरंUचि पŒ`ेगयU बगयU भा¡िी॥ बर पायगयU की‹गेUगयU सब का`ा । `ीिेगयU लôकपाल सब रा`ा॥ 2॥ नहप ुभिमान मôगU बस किंरबा । गUरि ुानिगयU सीिा `»दंबा॥ ुब सयभ कगUा सयनगयU ियगU मôरा । सब ुपराˇ छमिगिU पýभय िôरा॥ 3॥ दसन »गUगयU िहन कंर˘U कयर˘Uारी । परि`न सगिUि सं» नि` नारी॥ सादर `नकसयिा करि ुा»ेउ । ०गिU बिˇि चलगयU सकल भय ˆया»ेउ॥ 4॥

kaha dasakaṁ¢ha kavana tai ò bandara, mai ò raghubīra dµuta dasakandhara. mama janakahi tohi rahī mitŒī, tava hita kŒrana Œyau ¡ bhŒī.1. uttama kula pulasti kara nŒtī, siva birañci pµujehu bahu bhŒ ¡ tī. bara pŒyahu kīnhehu saba kŒjŒ, jītehu lokapŒla saba rŒjŒ.2. 826 * ŚR’ RMACARITAMNASA* nṛpa abhimŒna moha basa kimbŒ, hari Œnihu sītŒ jagadambŒ. aba subha kahŒ sunahu tumha morŒ, saba aparŒdha chamihi prabhu torŒ.3. dasana gahahu tṛna kaṁ¢ha ku¢hŒrī, parijana sahita saṅga nija nŒrī. sŒdara janakasutŒ kari Œge ¡ , ehi bidhi calahu sakala bhaya tyŒge ¡.4.

दô0—पýनिपाल रघायबंसमनि ˜ागिU ˜ागिU ुब मôगिU। ुारि »िरा सयनि पýभय ुभय कराU»ô िôगिU॥ 20॥

Do: pranatapŒla raghubaṁsamani trŒhi trŒhi aba mohi, Œrata girŒ sunata prabhu abhaya karaigo tohi.20.

चौ0—रेU कपिपôि बôलय संभारी । मŒÉ‚U न `ानेगिU मôगिU सयरारी॥ कगयU नि` नाम `नक कर भार्§ । केरगिU नािेउ मानि०े मििार्§॥ 1॥ ुं»द नाम बालि कर बेंUा । िासôउ कबगय¡U भर्§ गUी भेंUा॥ ुं»द बचन सयनि सकयरचाना । रगUा बालि बानर माउ `ाना॥ 2॥ ुं»द िगUीउ बालि कर बालक । 'Uप`ेगयU बंस ुनल कयरल घालक॥ »र्भ न »यगयU Žयर्थ ियगU `ायगयU । नि` मय„ िापस दŒि कगUायगयU॥ 3॥ ुब कगयU कयरसल बालि कग¡U ुगUर्§ । बिग¡Uसि बचन िब ुं»द कगUर्§॥ दिन दस »०¡ बालि पगिंU `ार्§ । बŒÛोगयU कयरसल स„ा 'Uर लार्§॥ 4॥ राम बिरôˇ कयरसल `सि गUôर्§ । सô सब िôगिU सयना§गिU सôर्§॥ सयनय स˘U भेद गô§ मन िाकेउर । Ÿाीरघायबीर NUदय नगिंU `ाकेउर॥ 5॥

re kapipota bolu sambhŒrī, muRha na jŒnehi mohi surŒrī. kahu nija nŒma janaka kara bhŒī, kehi nŒte ¡ mŒniai mitŒī.1. aṅgada nŒma bŒli kara b e¢Œ, tŒso¡ kabahu ¡ bhai hī bhe¢Œ. aṅgada bacana sunata sakucŒnŒ, rahŒ bŒli bŒnara mai ò jŒnŒ.2. aṅgada tahī ¡ bŒli kara bŒlaka, upajehu baṁsa anala kula ghŒlaka. garbha na gayahu byartha tumha jŒyahu, nija mukha tŒpasa dµuta kahŒyahu.3. aba kahu kusala bŒli kaha¡ ahaī, biha ¡si bacana taba aṅgada kahaī. dina dasa gae ¡ bŒli pahi ò jŒī, bµujhehu kusala sakhŒ ura lŒī.4. rŒma birodha kusala jasi hoī, so saba tohi sunŒihi soī. sunu sa¢ha bheda hoi mana tŒke ¡ , śrīraghubīra hṛdaya nahi ò jŒke ¡.4.

दô0—गUम कयरल घालक सˆय ियगU कयरल पालक दससीस। ुंˇ'U बˇिर न ुस कगUगिंU नयन कान िव बीस॥ 21॥

hama kula ghŒlaka satya tumha kula pŒlaka dasasīsa, andhau badhira na asa kahahi ò nayana kŒna tava bīsa.21.

चौ0—सिव बिरंUचि सयर मयनि समयदार्§ । चागUि `ासय चरन सेवकार्§॥ िासय दŒि गUô§ गUम कयरल बôरा । ु§सिगय¡U मिि 'Uर बिगUर न िôरा॥ 1॥ सयनि क˘Uôर बानी कपि केररी । कगUि दसानन नयन िरेUरी॥ „ल िव क˘िUन बचन सब सगU“¡र । नीिि ˇर्म माउ `ानि ुगU“¡र॥ 2॥ कगU कपि ˇर्मसीलिा िôरी । गUमगय¡U सयनी कहरि पर ˜िाय चôरी॥ दे„ी नयन दŒि र„वारी । बŒ˙ि‚U न मरगयU ˇर्म बýिˇारी॥ 3॥ कान नाक बिनय भ»िनि निगUारी । छमा की‹िगU ियगU ˇर्म बिचारी॥ ˇर्मसीलिा िव `» `ा»ी। पावा दरसय गUमगय¡U ब˙‚Uभा»ी॥ 4॥

siva birañci sura muni samudŒī, cŒhata jŒsu carana sevakŒī. tŒsu dµuta hoi hama kula borŒ, aisihu¡ mati ura bihara na torŒ.1. suni ka¢hora bŒnī kapi kerī, kahata dasŒnana nayana tarerī. khala tava ka¢hina bacana saba sahaµu¡ , nīti dharma mai ò jŒnata ahaµu ¡ .2. kaha kapi dharmasīlatŒ torī, hamahu ¡ sunī kṛta para triya corī. dekhī nayana dµuta rakhavŒrī, bµuRi na marahu dharma bratadhŒrī.3. kŒna nŒka binu bhagini nihŒrī, chamŒ kīnhi tumha dharma bicŒrī. dharmasīlatŒ tava jaga jŒgī, pŒvŒ darasu hamahu ¡ baRabhŒgī.4.

दô0—`नि `¸पसि `˙‚U `ंिय कपि स˘U बिलôकयर मम बागयU। लôकपाल बल बिपयल ससि »ýसन गेUिय सब रागयU॥ 22 (क)॥ पयनि नभ सर मम कर निकर कमल‹िगU पर करि बास। सôभि भय'U मराल §व संभय सगिUि कारलास॥ 22 („)॥

jani jalpasi jaRa jantu kapi sa¢ha biloku mama bŒhµu, lokapŒla bala bipula sasi grasana hetu saba rŒhu.22(A). puni nabha sara mama kara nikara kamalanhi para kari bŒsa , sobhata bhayau marŒla iva sambhu sahita kailŒsa.22(B).

चौ0—ियगUरेU कंUक माÛा सयनय ुं»द । मô सन भिरिगिU कवन `ôˇा बद॥ िव पýभय नारि बिरग¡ बलगUीना । ुनय` िासय दय„ दय„ी मलीना॥ 1॥ ियगU सय»ýीव कŒरल…ýयम दô“र । ुनय` गUमार भीLर ुिि सô“र॥ `ामवंि मं˜ाी ुिि बŒÉ‚Uा । सô कि गUô§ ुब समरारूरÉ‚Uा॥ 2॥ सि¸िप कर्म `ानगिंU नल नीला । गाU कपि ०क मगUा बलसीला॥ ुावा पýथम न»Lर `ेगिंU `ारा । सयनि बचन कगU बालिकयरमारा॥ 3॥ सˆय बचन कगयU निसिचर नागUा । सा¡चेगय¡U कीस की‹गU पयर दागUा॥ रावन न»र ु¸प कपि दगUर्§ । सयनि ुस बचन सˆय कô कगUर्§॥ 4॥ `ô ुिि सयभंU सरागेUगयU रावन । सô सय»ýीव केरर लघाय ˇावन॥ चल§ बगयUि सô बीर न गUôर्§ । प˘Uवा „बरि लेन गUम सôर्§॥ 5॥

tumhare ka¢aka mŒjha sunuaṅgada, mo sana bhirihi kavana jodhŒ bada. tava prabhu nŒri biraha¡ balahīnŒ, anuja tŒsu dukha dukhī malīnŒ.1. tumha sugrīva kµuladruma doµu, anuja hamŒra bhīru ati soµu. jŒmavanta mantrī ati bµ uRhŒ, so ki hoi aba samarŒrµuRhŒ.2. silpi karma jŒnahi ò nala nīlŒ, hai kapi eka mahŒ balasīlŒ. ŒvŒ prathama nagaru jehi ò jŒrŒ, sunata bacana kaha bŒlikumŒrŒ.3. satya bacana kahu nisicara nŒhŒ, sŒ¡ cehu¡ kīsa kīnha pura dŒhŒ. rŒvana nagara alpa kapi dahaī, suni asa bacana satya ko kahaī.4. jo ati subha¢a sarŒhehu rŒvana, so sugrīva kera laghu dhŒvana. calai bahuta so bīra na hoī, pa¢havŒ khabari lena hama soī.5.

दô0—सˆय न»Lर कपि `ारेU'U बिनय पýभय ुायसय पा§। ¨िररि न »य'U सय»ýीव पगिंU िेगिंU भय रगUा लयका§॥ 23(क)॥ सˆय कगUगिU दसकंर˘U सब मôगिU न सयनि कछयU कôगU। कô'U न गUमारेउU कंUक ुस िô सन लरि `ô सôगU॥ 23 („)॥ पýीिि बिरôˇ समान सन करिु नीिि ुसि ुागिU। `ौउ मह»पिि बˇ मे˙Uयक‹िगU भल कि कगU§ कô'U िागिU॥ 23 (»)॥ `lपि लघायिा राम कगय¡U िôगिU बˇेउ ब˙‚U दôा। िदपि क˘िUन दसकंर˘U सयनय छ˜ा `ािि कर रôा॥ 23(घा)॥ बकýर 'UQिर ˇनय बचन सर NUदय दगेU'U रिपय कीस। पýिि'Užार स˙‚Uसि‹गU मनगय¡U काÉ‚Uि भंU दससीस॥ 23(¾U)॥ ग¡Uसि बôले'U दसमौलि िब कपि कर ब˙‚U »यन ०क। `ô पýििपाल§ िासय गिUि कर§ 'Uपाय ुनेक॥ 23 (च)॥

satya nagaru kapi jŒreu binu prabhu Œyasu pŒi, phiri na gayau sugrīva pahi ò tehi ò bhaya rahŒ lukŒi.23(A). satya kahahi dasakaṁ¢ha saba mohi na suni kachu koha,

चौ0—ˇ‹य कीस `ô नि` पýभय का`ा । `ग¡U िग¡U नाच§ परिगUरि ला`ा॥ नाचि कŒरदि करि लô» रिÛार्§ । पिि गिUि कर§ ˇर्म निपयनार्§॥ 1॥ ुं»द SवामिभQर िव `ािी । पýभय »यन कस न कगUसि ०गिU भा¡िी॥ माउ »यन »ागUक र परम सय`ाना । िव कंयU रंUनि कर'¡U नगिंU काना॥ 2॥ कगU कपि िव »यन »ागUकिार्§ । सˆय पवनसयि मôगिU सयनार्§॥ बन बिˇंसि सयि बˇि पयर `ारा । िदपि न िेगिंU कछयU कहरि ुपकारा॥ 3॥ सô§ बिचारि िव पýकहरिि सयगUार्§ । दसकंरˇर माउ की‹िगU ÉिU˘Uार्§॥ दे„े'¡U ुा§ `ô कछयU कपि भाा । ियगUरेउU ला` न रôा न मा„ा॥ 4॥ `ौउ ुसि मिि पििय „ा० कीसा । कगिU ुस बचन ग¡Uसा दससीसा॥ पििगिU „ा§ „ािे'¡U पयनि िôगUी । ुबगUीउ समयÛिा परा कछयU मôगUी॥ 5॥ बालि बिमल `स भा`न `ानी। गUि'¡U न िôगिU ुˇम ुभिमानी॥ कगयU रावन रावन `» केरिे । माउ नि` Ÿावन सयने सयनय `ेिे॥ 6॥ बलिगिU `ििन ०क »य'U पिाला । रा„े'U बा¡ˇि सिसय‹गU गUयसाला॥ „ेलगिंU बालक मारगिंU `ार्§ । दया ला»ि बलि दी‹गU छô˙‚Uार्§॥ 7॥ ०क बगUôरि सगUसभय` दे„ा । ˇा§ ˇरा `िमि `ंिय बिसेा॥ कौियक ला»ि भवन लाुावा । सô पयलSिि मयनि `ा§ छô˙‚Uावा॥ 8॥

dhanya kīsa jo nija prabhu kŒjŒ, jaha ¡ taha ¡ nŒcai parihari lŒjŒ. nŒci kµudi kari loga rijhŒī, pati hita karai dharma nipunŒī.1. aṅgada svŒmibhakta tava jŒtī, prabhu guna kasa na kahasi ehi bhŒ ¡ tī. maiò guna gŒhaka parama sujŒnŒ, tava ka¢u ra¢ani karau ¡ nahi ò kŒnŒ.2. kaha kapi tava guna gŒhakatŒī, satya pavanasuta mohi sunŒī. bana bidhaṁsi suta badhi pura jŒrŒ, tadapi na tehi ò kachu kṛta apakŒrŒ.3. soi bicŒri tava prakṛti suhŒī, dasakandhara mai ò kīnhi ḍhi¢hŒī. dekheu¡ Œi jo kachu kapi bhŒṣŒ, tumhare¡ lŒja na roṣa na mŒkhŒ.4. jau¡ asi mati pitu khŒe kīsŒ, kahi asa bacana ha ¡sŒ dasasīsŒ. pitahi khŒi khŒteu¡ puni tohī, abahī ¡ samujhi parŒ kachu mohī.5. bŒli bimala jasa bhŒjana jŒnī, hatau ¡ na tohi adhama abhimŒnī. kahu rŒvana rŒvana jaga kete, mai ò nija śravana sune sunu jete.6. balihi jitana eka gayau patŒlŒ, rŒkheu bŒ ¡ dhi sisunha hayasŒlŒ. khelahiò bŒlaka mŒrahi ò jŒī, dayŒ lŒgi bali dīnha choRŒī.7. eka bahori sahasabhuja dekhŒ, dhŒi dharŒ jimi jantu biseṣŒ. kautuka lŒgi bhavana lai ŒvŒ, so pulasti muni jŒi choRŒvŒ.8.

दô0—०क कगUि मôगिU सकयरच ुिि रगUा बालि कीउ का¡„।

eka kahata mohi sakuca ati rahŒ bŒli kī ¡ kŒ ¡kha, inha mahu ¡ rŒvana tai ò kavana satya badahi taji mŒkha.24.

चौ0—सयनय स˘U सô§ रावन बलसीला । गUर»िरि `ान `ासय भय` लीला॥ `ान 'Uमापिि `ासय सयरार्§ । पŒ`े'¡U `ेगिU सिर सयमन चÉ‚Uार्§॥ 1॥ सिर सरô` नि` कर‹िगU 'Uिारी । पŒ`े'¡U ुमिि बार ˜िापयरारी॥ भय` बिकýरम `ानगिंU दि»पाला । स˘U ु`गŒ¡U `ि‹गU केउर 'Uर साला॥ 2॥ `ानगिंU दि‚»` 'Uर क˘िUनार्§ । `ब `ब भिर'¡U `ा§ बरिुार्§॥ `ि‹गU केर दसन कराल न ¨ŒरंेU ।'Uर ला»ि मŒलक §व ंŒUंेU॥ 3॥ `ासय चलि ˙Uôलिि §मि ˇरनी । चÉ‚Uि मžा »` `िमि लघाय िरनी॥ सô§ रावन `» बिदिि पýिापी । सयनेगिU न Ÿावन ुलीक पýलापी॥ 4॥

832 * ŚR’ RMACARITAMNASA* sunu sa¢ha soi rŒvana balasīlŒ, haragiri jŒna jŒsu bhuja līlŒ. jŒna umŒpati jŒsu surŒī, pµujeu ¡ jehi sira sumana caRhŒī.1. sira saroja nija karanhi utŒrī, pµujeu ¡ amita bŒra tripurŒrī. bhuja bikrama jŒnahi ò digapŒlŒ, sa¢ha ajahµu ¡ jinha ke ¡ ura sŒlŒ.2. jŒnahiò diggaja ura ka¢hinŒī, jaba jaba bhirau ¡ jŒi bariŒī. jinha ke dasana karŒla na phµu¢e, ura lŒgata mµulaka iva ¢µu¢e.3. jŒsu calata ḍolati imi dharanī, caRhata matta gaja jimi laghu taranī. soi rŒvana jaga bidita pratŒpī, sunehi na śravana alīka pralŒpī.4.

दô0—िेगिU रावन कग¡U लघाय कगUसि नर कर करसि ब„ान। रेU कपि बर्बर „र्ब „ल ुब `ाना िव ‚यान॥ 25॥

tehi rŒvana kaha¡ laghu kahasi nara kara karasi bakhŒna, re kapi barbara kharba khala aba jŒnŒ tava gyŒna.25.

चौ0—सयनि ुं»द सकôप कग बानी । बôलय स¡भारि ुˇम ुभिमानी॥ सगUसबागयU भय` »गUन ुपारा । दगUन ुनल सम `ासय कयर˘Uारा॥ 1॥ `ासय परसय सा»र „र ˇारा । बŒ˙‚ेU नहप ु»निि बगयU बारा॥ िासय »र्ब `ेगिU दे„ि भा»ा। सô नर Äयôउ दससीस ुभा»ा॥ 2॥ राम मनय` कस रेU स˘U बं»ा । ˇ‹वी कामय नदी पयनि »ं»ा॥ पसय सयरˇेनय क¸पिLर रूर„ा । ुóा दान ुLर रस पीयŒा॥ 3॥ बानिेय „» ुगिU सगUसानन । चिंिामनि पयनि 'Uपल दसानन॥ सयनय मििमंद लôक बाकयंर˘Uा। लाभ कि रघायपिि भ»िि ुकयंर˘Uा॥ 4॥

suni aṅgada sakopa kaha bŒnī, bolu sa ¡bhŒri adhama abhimŒnī. sahasabŒhu bhuja gahana apŒrŒ, dahana anala sama jŒsu ku¢hŒrŒ.1. jŒsu parasu sŒgara khara dhŒrŒ, bµuRe nṛpa aganita bahu bŒrŒ. tŒsu garba jehi dekhata bhŒgŒ, so nara kyo ¡ dasasīsa abhŒgŒ.2. rŒma manuja kasa re sa¢ha baṅgŒ, dhanvī kŒmu nadī puni gaṅgŒ. pasu suradhenu kalpataru rµukhŒ, anna dŒna aru rasa pīyµuṣŒ.3. bainateya khaga ahi sahasŒnana, cintŒmani puni upala dasŒnana. sunu matimanda loka baikuṁ¢hŒ, lŒbha ki raghupati bhagati akuṁ¢hŒ.4.

दô0—सेन सगिUि िव मान मथि बन 'U`ारि पयर `ारि। कस रेU स˘U गUनयमान कपि »य'U `ô िव सयि मारि॥ 26॥

sena sahita tava mŒna mathi bana ujŒri pura jŒri, kasa re sa¢ha hanumŒna kapi gayau jo tava suta mŒri.26.

चौ0—सयनय रावन परिगUरि चियरार्§ । भ`सि न कहरपासिंˇय रघायरार्§॥ `ौउ „ल भ०सि राम कर …ýôगUी । बýrा् Lर…ý सक रा„ि न िôगUी॥ 1॥ मŒÉ‚U बहथा `नि मारसि »ाला। राम बयर ुस गUô§गिU गUाला॥ िव सिर निकर कपि‹गU केर ुा»ेउ । परिगUगिंU ˇरनि राम सर ला»ेउ॥ 2॥ िे िव सिर कंरदयक सम नाना । „ेलिगUगिंU भालय कीस चौ»ाना॥ `बगिंU समर कôपिगिU रघायनायक । छयUंिUगUगिंU ुिि कराल बगयU सायक॥ 3॥ िब कि चलिगिU ुस »ाल ियगUारा । ुस बिचारि भ`य राम 'Uदारा॥ सयनि बचन रावन पर`रा । `रि मगUानल `नय घाहि परा॥ 4॥

sunu rŒvana parihari caturŒī, bhajasi na kṛpŒsindhu raghurŒī. jau¡ khala bhaesi rŒma kara drohī, brahma rudra saka rŒkhi na tohī.1. mµuRha bṛthŒ jani mŒrasi gŒlŒ, rŒma bayara asa hoihi hŒlŒ. tava sira nikara kapinha ke Œge ¡, parihahi ò dharani rŒma sara lŒge ¡.2. te tava sira kanduka sama nŒnŒ, khelihahiò bhŒlu kīsa caugŒnŒ. jabahiò samara kopihi raghunŒyaka, chu¢ihahiò ati karŒla bahu sŒyaka.3. taba ki calihi asa gŒla tumhŒrŒ, asa bicŒri bhaju rŒma udŒrŒ. sunata bacana rŒvana parajarŒ, jarata mahŒnala janu ghṛta parŒ.4.

दô0—कयंरभकरन ुस बंˇय मम सयि पýसि् सकýरारि। मôेर पराकýरम नगिंU सयनेगिU `ििे'¡U चराचर Ûारि॥ 27॥

kumbhakarana asa bandhu mama suta prasiddha sakrŒri, mora parŒkrama nahi ò sunehi jiteu ¡ carŒcara jhŒri.27.

चौ0—स˘U सा„ामह» `ôरि सगUार्§ । बा¡ˇा सिंˇय §गU§ पýभयिार्§॥ नाघागिंU „» ुनेक बारीसा । सŒर न गUôगिंU िे सयनय सब कीसा॥ 1॥ मम भय` सा»र बल `ल पŒरा । `ग¡U बŒ˙‚ेU बगयU सयर नर सŒरा॥ बीस पयôˇि ु»ाˇ ुपारा । कô ुस बीर `ô पा§गिU पारा॥ 2॥ दि»पाल‹गU माउ नीर भरावा । भŒप सय`स „ल मôगिU सयनावा॥ `ौउ पा समर सयभंU िव नाथा । पयनि पयनि कगUसि `ासय »यन »ाथा॥ 3॥ िौ बसी˘U प˘Uवि केरगिU का`ा । रिपय सन पýीिि करि नगिंU ला`ा॥ गUर»िरि मथन निर„य मम बागŒU । पयनि स˘U कपि नि` पýभयगिU सरागŒU॥ 4॥

sa¢ha sŒkhŒmṛga jori sahŒī, bŒ¡ dhŒ sindhu ihai prabhutŒī. nŒghahiò khaga aneka bŒrīsŒ, sµura na hohi ò te sunu saba kīsŒ.1. mama bhuja sŒgara bala jala pµurŒ, jaha ¡ bµuRe bahu sura nara sµurŒ. bīsa payodhi agŒdha apŒrŒ, ko asa bīra jo pŒihi pŒrŒ.2. digapŒlanha maiò nīra bharŒvŒ, bhµupa sujasa khala mohi sunŒvŒ. jau¡ pai samara subha¢a tava nŒthŒ, puni puni kahasi jŒsu guna gŒthŒ.3. tau basī¢ha pa¢havata kehi kŒjŒ, ripu sana prīti karata nahi ò lŒjŒ. haragiri mathana nirakhu mama bŒhµu, puni sa¢ha kapi nija prabhuhi sarŒhµu.4.

दô0—सŒर कवन रावन सरिस Sवकर कांिU `ेगिंU सीस। गयUने ुनल ुिि गUरा बगयU बार सा„ि »ौरीस॥ 28॥

sµura kavana rŒvana sarisa svakara kŒti jehi ò sīsa, hune anala ati haraṣa bahu bŒra sŒkhi gaurīsa.28.

चौ0—`रि बिलôकेर'¡U `बगिंU कपाला । बिˇि केर लि„े ुंक नि` भाला॥ नर केउर कर ुापन बˇ बा¡ची । गUसे'¡U `ानि बिˇि »िरा ुसा¡ची॥ 1॥ सô'U मन समयÛिा ˜ास नगिंU मôरेउU । लि„ा बिरंUचि `र˘U मिि भôरेउU॥ ुान बीर बल स˘U मम ुा»ेउ । पयनि पयनि कगUसि ला` पिि ˆया»ेउ॥ 2॥ कगUU ुं»द सल”ा `» मागUीउ । रावन िôगिU समान कô'U नागUीउ॥ ला`वंि िव सगU` सयभा“र । नि` मय„ नि` »यन कगUसि न का“र॥ 3॥ सिर ुLर साल कथा चिि रगUी । िािे बार बीस िाउ कगUी॥ सô भय`बल रा„ेगयU 'Uर घ ाली ।`ीिेगयU सगUसबागयU बलि बाली॥ 4॥ सयनय मििमंद देगिU ुब पŒरा । कांेउU सीस कि गUô§ु सŒरा॥

jarata bilokeu¡ jabahiò kapŒlŒ, bidhi ke likhe aṅka nija bhŒlŒ. nara ke¡ kara Œpana badha bŒ ¡ cī, haseu ¡ jŒni bidhi girŒ asŒ ¡ cī.1. sou mana samujhi trŒsa nahi ò more¡, likhŒ birañci jara¢ha mati bhore ¡. Œna bīra bala sa¢ha mama Œge ¡, puni puni kahasi lŒja pati tyŒge ¡.2. kaha aṅgada salajja jaga mŒhī ¡, rŒvana tohi samŒna kou nŒhī ¡. lŒjavanta tava sahaja subhŒµu, nija mukha nija guna kahasi na kŒµu.3. sira aru saila kathŒ cita rahī, tŒte bŒra bīsa tai ò kahī. so bhujabala rŒkhehu ura ghŒlī, jītehu sahasabŒhu bali bŒlī.4. sunu matimanda dehi aba pµurŒ, kŒte ¡ sīsa ki hoia sµurŒ. indrajŒli kahu ¡ kahia na bīrŒ, kŒ¢ai nija kara sakala sarīrŒ.5.

दô0—`रगिंU पिं» मôगU बस भार बगUगिंU „र बहंद। िे नगिंU सŒर कगUावगिंU समयÛिा दे„य मििमंद॥ 29॥

jarahi ò pataṅga moha basa bhŒra bahahi ò khara bṛnda, te nahi ò sµura kahŒvahi ò samujhi dekhu matimanda.29.

चौ0—ुब `नि बिबÉ‚Uाव „ल करगUी । सयनय मम बचन मान परिगUरगUी॥ दसमय„ माउ न बसी˘Uीउ ुाय'¡U । ुस बिचारि रघायबीर प˘Uाय'¡U॥ 1॥ बार बार ुस कगU§ कहरपाला । नगिंU »`ारि `सय बˇेउ सहकाला॥ मन मगय¡U समयÛिा बचन पýभय केररेU ।सगेU'¡U क˘Uôर बचन स˘U िेरेU॥ 2॥ नागिंU ि करि मय„ भं`न िôरा । ला `ािे'¡U सीिगिU बर`ôरा॥ `ाने'¡U िव बल ुˇम सयरारी । सŒनेउ गUरि ुानिगिU परनारी॥ 3॥ िाउ निसिचर पिि »र्ब बगŒUिा । माउ रघायपिि सेवक कर दŒिा॥ `ौउ न राम ुपमानगिU ˙Uर“¡र । िôगिU दे„ि ुस कौियक कर“¡र॥ 4॥

aba jani batabaRhŒva khala karahī, sunu mama bacana mŒna pariharahī. dasamukha mai ò na basī¢hī¡ Œyau¡ , asa bicŒri raghubīra pa¢hŒyau ¡ .1. bŒra bŒra asa kahai kṛpŒlŒ, nahiò gajŒri jasu badhe ¡ sṛkŒlŒ. mana mahu¡ samujhi bacana prabhukere, saheu¡ ka¢hora bacana sa¢ha tere.2. nŒhiò ta kari mukha bhañjana torŒ, lai jŒteu ¡ sītahi barajorŒ. jŒneu¡ tava bala adhama surŒrī, sµune ¡ hari Œnihi paranŒrī.3. taiò nisicara pati garba bahµutŒ, mai ò raghupati sevaka kara dµutŒ. jau¡ na rŒma apamŒnahi ḍaraµu ¡, tohi dekhata asa kautuka karaµu ¡ .4.

दô0—िôगिU पंUकि मगिU सेन गUिि चौपंU करि िव »ा'¡U। िव `यबिि‹गU समेि स˘U `नकसयिगिU ला `ा'¡U॥ 30॥

tohi pa¢aki mahi sena hati caupa¢a kari tava gŒu ¡, tava jubatinha sameta sa¢ha janakasutahi lai jŒu ¡.30.

चौ0—`ौउ ुस करौउ िदपि न ब˙‚Uार्§ । मय०गिU बˇेउ नगिंU कछयU मनयसार्§॥ कौल कामबस कहरपिन बिमŒÉ‚Uा । ुिि दरि…ý ु`सी ुिि बŒÉ‚Uा॥ 1॥ सदा रô»बस संिि कýरôˇी । बिcनय बिमय„ Ÿायिि संि बिरôˇी॥ िनय पôाक निंदक ुघा„ानी । `ीवि सव सम चौदगU पýानी॥ 2॥ ुस बिचारि „ल बˇ'¡U न िôगUी । ुब `नि रिस 'Uप`ावसि मôगUी॥ सयनि सकôप कगU निसिचर नाथा । ुˇर दसन दसि मी`ि गUाथा॥ 3॥ रेU कपि ुˇम मरन ुब चगUसी । छôंेU बदन बाि ब˙ि‚U कगUसी॥ कंयU `¸पसि `˙‚U कपि बल `ाकेउर । बल पýिाप बयˇि िे` न िाकेउर॥ 4॥

jau¡ asa karau¡ tadapi na baRŒī, muehi badhe ¡ nahi ò kachu manusŒī. kaula kŒmabasa kṛpina bimµuRhŒ, ati daridra ajasī ati bµuRhŒ.1. sadŒ rogabasa santata krodhī, biṣnu bimukha śruti santa birodhī. tanu poṣaka nindaka agha khŒnī, jīvata sava sama caudaha prŒnī.2. asa bicŒri khala badhau¡ na tohī, aba jani risa upajŒvasi mohī. suni sakopa kaha nisicara nŒthŒ, adhara dasana dasi mījata hŒthŒ.3. re kapi adhama marana aba cahasī, chote badana bŒta baRi kahasī. ka¢u jalpasi jaRa kapi bala jŒke ¡ , bala pratŒpa budhi teja na tŒke ¡.4.

दô0—ु»यन ुमान `ानि िेगिU दी‹गU पििा बनबास। सô दय„ ुLर `यबिी बिरगU पयनि निसि दिन मम ˜ास॥ 31 (क)॥ `ि‹गU केर बल कर »र्ब िôगिU ु§से मनय` ुनेक। „ागिंU निसाचर दिवस निसि मŒÉ‚U समयÛाय ि`ि ंेUक॥ 31 („)॥

aguna amŒna jŒni tehi dīnha pitŒ banabŒsa. so dukha aru jubatī biraha puni nisi dina mama trŒsa.31(A). jinha ke bala kara garba tohi aise manuja aneka, khŒhiò nisŒcara divasa nisi mµuRha samujhu taji ¢eka.31(B).

चौ0—`ब िेगिंU की‹िगU राम कार निंदा । कýरôˇवंि ुिि भय'U कपिंदा॥ गUरि गUर निंदा सयन§ `ô काना । गUô§ पाप »ôघाि समाना॥ 1॥ कंUकंUान कपिकयंर`र भारी । दयगयU भय`दं˙U िमकि मगिU मारी॥ ˙Uôलि ˇरनि सभासद „से । चले भा`ि भय माLरि »ýसे॥ 2॥ »िरि स¡भारि 'U˘Uा दसकंरˇर । भŒिल परेU मयकयरंU ुिि सयंदर॥ कछयU िेगिंU ला नि` सिर‹िगU स¡वारेU । कछयU ुं»द पýभय पास पबारेU॥ 3॥ ुावि मयकयरंU दे„ि कपि भा»े । दिनगUीउ लŒक परन बिˇि ला»े॥ की रावन करि कôप चला० । कयरलिस चारि ुावि ुिि ˇा०॥ 4॥ कगU पýभय ग¡Uसि `नि NUदय¡ ˙ेUरागŒU । लŒक न ुसनि केरिय नगिंU रागŒU॥ ० किरींU दसकंरˇर केररेU । ुावि बालििनय केर पýेरेU॥ 5॥

jaba tehiò kīnhi rŒma kai nindŒ, krodhavanta ati bhayau kapindŒ. hari hara nindŒ sunai jo kŒnŒ, hoi pŒpa goghŒta samŒnŒ.1. ka¢aka¢Œna kapikuñjara bhŒrī, duhu bhujadaṁḍa tamaki mahi mŒrī. ḍolata dharani sabhŒsada khase, cale bhŒji bhaya mŒruta grase.2. girata sa¡bhŒri u¢hŒ dasakandhara, bhµutala pare muku¢a ati sundara. kachu tehi ò lai nija siranhi sa¡vŒre, kachu aṅgada prabhu pŒsa pabŒre.3. Œvata muku¢a dekhi kapi bhŒge, dinahī¡ lµuka parana bidhi lŒge. kī rŒvana kari kopa calŒe, kulisa cŒri Œvata ati dhŒe.4. kaha prabhu ha¡si jani hṛdaya¡ ḍerŒhµu, lµuka na asani ketu nahi ò rŒhµu. e kirī¢a dasakandhara kere, Œvata bŒlitanaya ke prere.5.

दô0—िरकि पवनसयि कर »गेU ुानि ˇरेU पýभय पास। कौियक दे„गिंU भालय कपि दिनकर सरिस पýकास॥र32 (क)॥ 'UगUा¡ सकôपि दसानन सब सन कगUि रिसा§। ˇरगयU कपिगिU ˇरि मारगयU सयनि ुं»द मयसयका§॥ 32(„)॥

taraki pavanasuta kara gahe Œni dhare prabhu pŒsa, kautuka dekhahiò bhŒlu kapi dinakara sarisa prakŒsa.32(A). uhŒ¡ sakopi dasŒnana saba sana kahata risŒi, dharahu kapihi dhari mŒrahu suni aṅgada musukŒi.32(B).

चौ0—०गिU बˇि बे»ि सयभंU सब ˇावगयU । „ागयU भालय कपि `ग¡U `ग¡U पावगयU॥ मर्करंUगUीन करगयU मगिU `ार्§ । `िुि ˇरगयU िापस mौ भार्§॥ 1॥ पयनि सकôप बôले'U `यबरा`ा । »ाल ब`ावि िôगिU न ला`ा॥ मLर »र कांिU निल` कयरलघािी । बल बिलôकि बिगUरिि नगिंU छािी॥ 2॥ रेU ˜िाय चôर कयरमार» »ामी। „ल मल रासि मंदमिि कामी॥ स‹यपाि `¸पसि दयर्बादा । भ०सि कालबस „ल मनय`ादा॥ 3॥ याकô ¨रलय पावगिU»ô ुा»ेउ । बानर भालय चपेंU‹िगU ला»ेउ॥ रामय मनय` बôलि ुसि बानी । »िरगिंU न िव रसना ुभिमानी॥ 4॥ »िरिगUगिंU रसना संसय नागUीउ । सिर‹िगU समेि समर मगिU मागUीउ॥ 5॥

ehi badhi begi subha¢a sabadhŒvahu, khŒhu bhŒlu kapi jaha¡ jaha¡ pŒvahu. marka¢ahīna karahu mahi jŒī, jiata dharahu tŒpasa dvau bhŒī.1. puni sakopa boleu jubarŒjŒ, gŒla bajŒvata tohi na lŒjŒ. maru gara kŒ¢i nilaja kulaghŒtī, bala biloki biharati nahi ò chŒtī.2. re triya cora kumŒraga gŒmī, khala mala rŒsi mandamati kŒmī. sanyapŒta jalpasi durbŒdŒ, bhaesi kŒlabasa khala manujŒdŒ.3. yŒko phalu pŒvahigo Œge ¡ , bŒnara bhŒlu cape¢anhi lŒge ¡. rŒmu manuja bolata asi bŒnī, girahi ò na tava rasanŒ abhimŒnī.4. girihahiò rasanŒ saṁsaya nŒhī ¡, siranhi sameta samara mahi mŒhī ¡.5.

सô0—सô नर Äयôउ दसकंरˇ बालि बŠयô `ेगिंU ०क सर। बीसगय¡U लôचन ुंˇ ˇि» िव `‹म कयर`ािि `˙‚U॥ 33 (क)॥ िव सôनिि कीउ Œयास िहािि राम सायक निकर। ि`'¡U िôगिU िेगिU ˜ास कंयU `¸पक निसिचर ुˇम॥ 33 („)॥

840 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

चौ0—माउ िव दसन िôरिबे लायक । ुायसय मôगिU न दी‹गU रघायनायक॥ ुसि रिस गUôिि दस'U मय„ िôरौउ । लंका »गिU समय…ý मग¡U बôरौउ॥ 1॥ »Œलरि ¨रल समान िव लंका । बसगयU मŠय ियगU `ंिय ुसंका॥ माउ बानर ¨रल „ाि न बारा । ुायसय दी‹गU न राम 'Uदारा॥ 2॥ `य»यिि सयनि रावन मयसयकार्§ । मŒÉ‚U सि„िगिU कग¡U बगयUि Ûाय˘Uार्§॥ बालि न कबगय¡U »ाल ुस मारा । मिलि िपसि‹गU िाउ भ०सि लबारा॥ 3॥ सा¡चेगय¡U माउ लबार भय` बीगUा । `ौउ न 'Uपारि'¡U िव दस `ीगUा॥ समयÛिा राम पýिाप कपि कôपा । सभा माÛा पन करि पद रôपा॥ 4॥ `ौउ मम चरन सकसि स˘U ंUारी । ¨िररगिंU रामय सीिा माउ गUारी॥ सयनगयU सयभंU सब कगU दससीसा । पद »गिU ˇरनि पछारगयU कीसा॥ 5॥ ÛापंUगिंU करि बल बिपयल 'Uपार्§ । पद न ंUर§ बा˘UगिंU सिLर नार्§॥ 6॥ पयनि 'U˘िU ÛापंUगिंU सयर ुारािी । ंUर§ न कीस चरन ०गिU भा¡िी॥ पयLरा कयर`ô»ी `िमि 'Uर»ारी । मôगU बिंUप नगिंU सकगिंU 'Uपारी॥ 7॥

maiò tava dasana toribe lŒyaka, Œyasu mohi na dīnha raghunŒyaka. asi risa hoti dasau mukha torau¡ , laṅkŒ gahi samudra maha ¡ borau ¡.1. gµulari phala samŒna tava laṅkŒ, basahu madhya tumha jantu asaṅkŒ. maiò bŒnara phala khŒta na b ŒrŒ, Œyasu dīnha na rŒma udŒrŒ.2. juguti sunata rŒvana musukŒī, mµuRha sikhihi kaha ¡ bahuta jhu¢hŒī. bŒli na kabahu¡ gŒla asa mŒrŒ, mili tapasinha tai ò bhaesi labŒrŒ.3. sŒ¡cehu¡ mai ò labŒra bhuja bīhŒ, jau ¡ na upŒriu ¡ tava dasa jīhŒ. samujhi rŒma pratŒpa kapi kopŒ, sabhŒ mŒjha pana kari pada ropŒ.4. jau¡ mama carana sakasi sa¢ha ¢Œrī, phirahi ò rŒmu sītŒ mai ò hŒrī. sunahu subha¢a saba kaha dasasīsŒ, pada gahi dharani pachŒrahu kīsŒ.5. indrajīta Œdika balavŒnŒ, haraṣi u¢he jaha ¡ taha ¡ bha¢a nŒnŒ. jhapa¢ahiò kari bala bipula upŒī, pada na ¢arai bai¢hahi ò siru nŒī.6. puni u¢hi jhapa¢ahi ò sura ŒrŒtī, ¢arai na kīsa carana ehi bhŒ ¡ tī. puruṣa kujogī jimi uragŒrī, moha bi¢apa nahi ò sakahi ò upŒrī.7.

दô0—कôंिU‹गU मेघानाद सम सयभंU 'U˘ेU गUरा§। ÛापंUगिंU ंUराU न कपि चरन पयनि बा˘UगिंU सिर ना§॥ 34 (क)॥ भŒमि न छा¡˙‚Uि कपि चरन दे„ि रिपय मद भा»। कôंिU बिघाA िे संि कर मन `िमि नीिि न ˆया»॥ 34 („)॥

ko¢inha meghanŒda sama subha¢a u¢he haraṣŒi, jhapa¢ahiò ¢arai na kapi carana puni bai¢hahi ò sira nŒi.34(A). bhµumi na chŒ¡Rata kapi carana dekhata ripu mada bhŒga, ko¢i bighna te santa kara mana jimi nīti na tyŒga.34(B).

चौ0—कपि बल दे„ि सकल गिUय¡ गUारे U। 'U˘Uा ुापय कपि केउर परचारेU॥ »गि चरन कगU बालिकयरमारा । मम पद »गेउU न िôर 'Uबारा॥ 1॥ »गUसि न राम चरन स˘U `ार्§ । सयनि ¨िररा मन ुिि सकयरचार्§॥ भय' U िे`गUि Ÿाी सब »र्§ । मŠय दिवस `िमि ससि सôगUर्§॥ 2॥ सिंघासन बा˘ेU'U सिर नार्§ । मानगय¡U संपिि सकल »¡वार्§॥ `»दािमा पýानपिि रामा । िासय बिमय„ किमि लगU बिŸामा॥ 3॥ 'Uमा राम की भहकयरंिU बिलासा । गUô§ बिSव पयनि पाव§ नासा॥ िहन िे कयरलिस कयरलिस िहन करर्§ । िासय दŒि पन कगयU किमि ंUरर्§॥ 4॥ पयनि कपि कगUी नीिि बिˇि नाना । मान न िागिU कालय निुराना॥ रिपय मद मथि पýभय सय`सय सयनायô । यगU कगिU च¸यô बालि नहप `ायô॥ 5॥ गUिौउ न „ेि „ेला§ „ेलार्§ । िôगिU ुबगिंU का करौउ ब˙‚Uार्§॥ पýथमगिंU िासय िनय कपि मारा । सô सयनि रावन भय'U दय„ारा॥ 6॥ `ाियˇान ुं»द पन दे„ी । भय Žयाकयरल सब भ० बिसेाी॥ 7॥

842 * ŚR’ RMACARITAMNASA* kapi bala dekhi sakala hiya¡ hŒre, u¢hŒ Œpu kapi ke ¡ paracŒre. gahata carana kaha bŒlikumŒrŒ, mama pada gahe ¡ na tora ubŒrŒ.1. gahasi na rŒma carana sa¢ha jŒī, sunata phirŒ mana ati sakucŒī. bhayau tejahata śrī saba gaī, madhya divasa jimi sasi sohaī.2. siṅghŒsana bai¢heu sira nŒī, mŒnahu ¡ sampati sakala ga ¡vŒī. jagadŒtamŒ prŒnapati rŒmŒ, tŒsu bimukha kimi laha biśrŒmŒ.3. umŒ rŒma kī bhṛku¢i bilŒsŒ, hoi bisva puni pŒvai nŒsŒ. tṛna te kulisa kulisa tṛna karaī, tŒsu dµuta pana kahu kimi ¢araī.4. puni kapi kahī nīti bidhi nŒnŒ, mŒna na tŒhi kŒlu niarŒnŒ. ripu mada mathi prabhu sujasu sunŒyo, yaha kahi calyo bŒli nṛpa jŒyo.5. hatau¡ na kheta khelŒi khelŒī, tohi abahi ò kŒ karau ¡ baRŒī. prathamahiò tŒsu tanaya kapi mŒrŒ, so suni rŒvana bhayau dukhŒrŒ.6. jŒtudhŒna aṅgada pana dekhī, bhaya byŒkula saba bhae biseṣī.7.

दô0—रिपय बल ˇराि गUराि कपि बालििनय बल पयं`। पयलक सरीर नयन `ल »गेU राम पद कंर`॥ 35 (क)॥ सा¡Ûा `ानि दसकंरˇर भवन »य'U बिल„ा§। मंदôदरीउ रावनगिU बगयUरि कगUा समयÛा§॥ 35 („)॥

ripu bala dharaṣi haraṣi kapi bŒlitanaya bala puñja, pulaka sarīra nayana jala gahe rŒma pada kañja.35(A). sŒ¡jha jŒni dasakandhara bhavana gayau bilakhŒi, mandodarī ¡ rŒvaṇahi bahuri kahŒ samujhŒi.35(B).

चौ0—कंरि समयÛिा मन ि`गयU कयरमििगUी । सôगU न समर ियगUगिU रघायपििगUी॥ रामानय` लघाय रेU„ „चार्§ । सô'U नगिंU नाघोगयU ुसि मनयसार्§॥ 1॥ पिय ियगU िागिU `ििब सं»ýामा । `ाकेर दŒि केरर यगU कामा॥ कौियक सिंˇय नाघिा िव लंका । ुाय'U कपि केरगUरी ुसंका॥ 2॥ र„वारेU गUिि बिपिन '`ारा । दे„ि िôगिU ु‘छ िेगिंU मारा॥ `ारि सकल पयर की‹गेUसि छारा । कगUा¡ रगUा बल »र्ब ियगUारा॥ 3॥ ुब पिि महा »ाल `नि मारगयU । मôर कगUा कछयU NUदय¡ बिचारगयU॥ पिि रघायपििगिU नहपिि `नि मानगय U। ु» `» नाथ ुियल बल `ानगयU॥ 4॥ बान पýिाप `ान मारीचा । िासय कगUा नगिंU मानेगिU नीचा॥ `नक सभा¡ ु»निि भŒपाला । रगेU ियगU'U बल ुियल बिसाला॥ 5॥ भं`ि ˇनया `ानकी बिुागUी । िब सं»ýाम `ििेगयU किन िागUी॥ सयरपिि सयि `ान§ बल थôरा । रा„ा `िुि ुा¡„ि »गिU ¨रôरा॥ 6॥ सŒपन„ा कार »िि ियगU दे„ी । िदपि NUदय¡ नगिंU ला` बिसेाी॥ 7॥

kanta samujhi mana tajahu kumatihī , soha na samara tumhahi raghupatihī. rŒmŒnuja laghu rekha khacŒī, sou nahi ò nŒghehu asi manusŒī.1. piya tumha tŒhi jitaba saṁ grŒmŒ, jŒke dµuta kera yaha kŒmŒ. kautuka sindhu nŒghi tava laṅkŒ, Œyau kapi keharī asaṅkŒ.2. rakhavŒre hati bipina ujŒrŒ, dekhata tohi accha tehi ò mŒrŒ. jŒri sakala pura kīnhesi chŒrŒ, kahŒ¡ rahŒ bala garba tumhŒrŒ.3. aba pati mṛṣŒ gŒla jani mŒrahu, mora kahŒ ka chu hṛdaya¡ bicŒrahu. pati raghupatihi nṛpati jani mŒnahu, aga jaga nŒtha atula bala jŒnahu.4. bŒna pratŒpa jŒna mŒrīcŒ, tŒsu kahŒ nahi ò mŒnehi nīcŒ. janaka sabhŒ¡ aganita bhµupŒlŒ, rahe tumhau bala atula bisŒlŒ.5. bhañji dhanuṣa jŒnakī biŒhī, taba saṅgrŒma jitehu kina tŒhī. surapati suta jŒnai bala thorŒ, rŒkhŒ jiata Œ ¡khi gahi phorŒ.6. sµupanakhŒ kai gati tumha dekhī, tadapi hṛdaya ¡ nahi ò lŒja biseṣī.7.

दô0—बˇि बिराˇ „र दŒानगिU लीला¡ गUˆयô कबंˇ। बालि ०क सर मारKô िेगिU `ानगयU दसकंरˇ॥ 36॥

badhi birŒdha khara dµuṣanahi līlŒ ¡ hatyo kabandha, bŒli eka sara mŒryo tehi jŒnahu dasakandha.36.

चौ0—`ेगिंU `लनाथ ब¡ˇाय' U गेUला । 'UिरेU पýभय दल सगिUि सयबेला॥ काLरनीक दिनकर कयरल केरिŒ । दŒि प˘Uाय'U िव गिUि गेUिŒ॥ 1॥ सभा माÛा `ेगिंU िव बल मथा । करि बरूरथ मगय¡U मह»पिि `था॥ ुं»द गUनयमि ुनयचर `ाकेर । रन बा¡कयररेU बीर ुिि बा¡केर॥ 2॥ िेगिU कग¡U पिय पयनि पयनि नर कगUगŒU । मयˇा मान ममिा मद बगUगŒU॥ ुगUगU कंरि कहरि राम बिरôˇा । काल बिबस मन 'Uप` न बôˇा॥ 3॥ काल दं˙U »गिU कागयU न मारा । गUर§ ˇर्म बल बय्ि बिचारा॥ निकंU काल `ेगिU ुावि सा§Z । िेगिU भýम गUô§ ियगUारिगिU ना§Z॥ 4॥

jehiò jalanŒtha ba¡ dhŒyau helŒ, utare prabhu dala sahita subelŒ. kŒrunīka dinakara kula ketµu, dµuta pa¢hŒyau tava hita hetµu.1. sabhŒ mŒjha jehiò tava bala mathŒ, kari barµutha mahu ¡ mṛgapati jathŒ. aṅgada hanumata anucara jŒke, rana bŒ ¡kure bīra ati bŒ ¡ ke.2. tehi kaha¡ piya puni puni nara kahahµu, mudhŒ mŒna mamatŒ mada bahahµu. ahaha kanta kṛta rŒma birodhŒ, kŒla bibasa mana upaja na bodhŒ.3. kŒla daṁḍa gahi kŒhu na mŒrŒ, harai dharma bala buddhi bicŒrŒ. nika¢a kŒla jehi Œvata sŒī ¡, tehi bhrama hoi tumhŒrihi nŒī ¡.4.

दô0—दय§ सयि मरेU दगे'U पयर ु`गय¡U पŒर पिय देगयU। कहरपासिंˇय रघायनाथ भ`ि नाथ बिमल `सय लेगयU॥ 37॥

dui suta mare daheu pura ajahu ¡ pµura piya dehu, kṛpŒsindhu raghunŒtha bhaji nŒtha bimala jasu lehu.37.

चौ0—नारि बचन सयनि बिसि„ समाना । सभा¡ »य'U 'U˘िU गUôि बिगUाना॥ बा˘U `ा§ सिंघासन ¨Œरली । ुिि ुभिमान ˜ास सब भŒली॥ 1॥ ुिि ुादर समीप बा˘Uारी । बôले बिग¡Uसि कहरपाल „रारी॥ 2॥ बालििनय कौियक ुििमôगUी ।िाि सˆय कगयU पŒछ'¡U िôगUी॥ रावनय `ाियˇान कयरल ंUीका । भय` बल ुियल `ासय `» लीका॥ 3॥ िासय मयकयरंU ियगU चारि चला० । कगUगयU िाि कवनी बिˇि पा०॥ सयनय सर्ब‚य पýनि सय„कारी । मयकयरंU न गUôगिंU भŒप »यन चारी॥ 4॥ साम दान ुLर दं˙U बिभेदा । नहप 'Uर बसगिंU नाथ कगU बेदा॥ नीिि ˇर्म केर चरन सयगUा० । ुस `िय¡ `ानि नाथ पगिंU ुा०॥ 5॥

nŒri bacana suni bisikha samŒnŒ, sabhŒ¡ gayau u¢hi hota bihŒnŒ. bai¢ha jŒi siṅghŒsana phµulī, ati abhimŒna trŒsa saba bhµulī.1. ihŒ¡ rŒma aṅgadahi bolŒvŒ, Œi carana paṅkaja siru nŒvŒ. ati Œdara samīpa bai¢hŒrī, bole biha ¡si kṛpŒla kharŒrī.2. bŒlitanaya kautuka ati mohī, tŒta satya kahu pµuchau ¡ tohī. rŒvanu jŒtudhŒna kula ¢īkŒ, bhuja bala atula jŒsu jaga līkŒ.3. tŒsu muku¢a tumha cŒri calŒe, kahahu tŒta kavanī bidhi pŒe. sunu sarbagya pranata sukhakŒrī, muku¢a na hohi ò bhµupa guna cŒrī.4. sŒma dŒna aru daṁḍa bibhedŒ, nṛpa ura basahi ò nŒtha kaha bedŒ. nīti dharma ke carana suhŒe, asa jiya ¡ jŒni nŒtha pahi ò Œe.5.

दô0—ˇर्मगUीन पýभय पद बिमय„ काल बिबस दससीस। िेगिU परिगUरि »यन ुा० सयनगयU कôसलाˇीस॥ 38 (क)॥ परम चियरिा Ÿावन सयनि बिग¡Uसे रामय 'Uदार। समाचार पयनि सब कगेU »É‚U केर बालिकयरमार॥ 38 („)॥

dharmahīna prabhu pada bimukha kŒla bibasa dasasīsa, tehi parihari guna Œe sunahu kosalŒdhīsa.38(A). parama caturatŒ śravana suni biha ¡se rŒmu udŒra, samŒcŒra puni saba kahe gaRha ke bŒlikumŒra.38(B).

चौ0—रिपय केर समाचार `ब पा० । राम सचिव सब निकंU बôला०॥ लंका बा¡केर चारि दयुारा । केरगिU बिˇि ला»िु करगयU बिचारा॥ 1॥ िब कपीस रि‘छेस बिभीान । सयमिरि NUदय¡ दिनकर कयरल भŒान॥. करि बिचार िि‹गU मंG दहÉ‚Uावा । चारि ुनी कपि कंUकयर बनावा॥ 2॥ `था`ô» सेनापिि की‹गेU । `Œथप सकल बôलि िब ली‹गेU॥ पýभय पýिाप कगिU सब समयÛा० । सयनि कपि सिंघानाद करि ˇा०॥ 3॥ गUरािि राम चरन सिर नावगिंU । »गिU »िरि सि„र बीर सब ˇावगिंU॥ »र्`गिंU िर्`गिंU भालय कपीसा । `य रघायबीर कôसलाˇीसा॥ 4॥ `ानि परम दयर्» ुिि लंका । पýभय पýिाप कपि चले ुसंका॥ घांUांUUôप करि चगय¡U दिसि घोरी । मय„गिंU निसान ब`ावगिंU भेरी॥ 5॥

ripu ke samŒcŒra jaba pŒe, rŒma saciva saba nika¢a bolŒe. laṅkŒ bŒ ¡ ke cŒri duŒrŒ, kehi bidhi lŒgia karahu bicŒrŒ.1. taba kapīsa ricchesa bibhīṣana, sumiri hṛdaya ¡ dinakara kula bhµuṣana. kari bicŒra tinha mantra dṛRhŒvŒ, cŒri anī kapi ka¢aku banŒvŒ.2. jathŒjoga senŒpati kīnhe, jµuthapa sakala boli taba līnhe. prabhu pratŒpa kahi sabasamujhŒe, suni kapi siṅghanŒda kari dhŒe.3. haraṣita rŒma carana sira nŒvahiò, gahi giri sikhara bīra saba dhŒvahi ò. garjahiò tarjahiò bhŒlu kapīsŒ, jaya raghubīra kosalŒdhīsŒ.4. jŒnata parama durga ati laṅkŒ, prabhu pratŒpa kapi cale asaṅkŒ. gha¢Œ¢opa kari cahu¡ disi gherī, mukhahi ò nisŒna bajŒvahi ò bherī.5.

दô0—`यिि राम `य लछिमन `य कपीस सय»ýीव। »र्`गिंU सिंघानाद कपि भालय मगUा बल सीउव॥ 39॥

jayati rŒma jaya lachimana jaya kapīsa sugrīva, garjahiò siṅghanŒda kapi bhŒlu mahŒ bala sī ¡va.39.

चौ0—लंका¡ भय'U कôलागUल भारी । सयना दसानन ुिि ुग¡Uकारी॥ दे„गयU बनर‹ग केररि ÉिU˘UUार्§ । बिग¡Uसि निसाचर सेन बôलार्§॥ 1॥ ुा० कीस काल केर पýेरेU । छयUˇावंि सब निसिचर मेरेU॥ ुस कगि ु^्UगUास स˘U की‹गUा । »हगU बा˘ेउU ुगUार बिˇि दी‹गUा॥ 2॥ सयभंU सकल चारिगय¡U दिसि `ागŒU । ˇरि ˇरि भालय कीस सब „ागŒU॥ 'Uमा रावनगिU ुस ुभिमाना। `िमि ंिU^ि्Uभ „» सŒि 'Uिाना॥ 3॥ चले निसाचर ुायसय मा»ी। »गिU कर भिं˙िUपाल बर सा¡»ी॥ िôमर मयeर परसय पýचं˙Uा । सŒल कहरपान परिघा »िरि„ं˙Uा॥ 4॥ `िमि ुLरनôपल निकर निगUारी । ˇावगिंU स˘U „» मांस ुगUारी॥ चôउच भं» दय„ िि‹गUगि U न सŒÛा । ििमि ˇा० मनय`ाद ुबŒÛा॥ 5॥

laṅkŒ ¡ bhayau kolŒhala bhŒrī, sunŒ dasŒnana ati aha ¡kŒrī. dekhahu banaranha keri ḍhi¢hŒī, biha ¡si nisŒcara sena bolŒī.1. Œe kīsa kŒla ke prere, chudhŒvanta saba nisicara mere. asa kahi a¢¢ahŒsa sa¢ha kīnhŒ, gṛha bai¢he ¡ ahŒra bidhi dīnhŒ.2. 848 * ŚR’ RMACARITAMNASA* subha¢a sakala cŒrihu¡ disi jŒhµu, dhari dhari bhŒlu kīsa saba khŒhµu. umŒ rŒvanahi asa abhimŒnŒ, jimi ¢i¢¢ibha khaga sµuta utŒnŒ.3. cale nisŒcara Œyasu mŒgī, gahi kara bhiṁḍipŒla bara sŒ ¡gī. tomara mudgara parasu pracaṁḍŒ, sµula kṛpŒna parigha girikhaṁḍŒ.4. jimi arunopala nikara nihŒrī, dhŒvahi ò sa¢ha khaga mŒṁsa ahŒrī. coñca bhaṅga dukha tinhahi nasµujhŒ, timi dhŒe manujŒda abµujhŒ.5.

दô0—नानाययˇ सर चाप ˇर `ाियˇान बल बीर। कôंU क¡र»Œर‹िगU चÉि‚U »० कôंिU कôंिU रनˇीर॥ 40॥

nŒnŒyudha sara cŒpa dhara jŒtudhŒna bala bīra, ko¢a ka ¡gµuranhi caRhi gae ko¢i ko¢i ranadhīra.40.

चौ0—कôंU क¡र»Œर‹िगU सôगUगिंU कारसे । मेLर केर संह»नि `नय घान बासे॥ बा`गिंU ÉUôल निसान `यÛा“र । सयनि ˇयनि गUô§ भंU‹िगU मन चा“र॥ 1॥ बा`गिंU भेरि न¨रीरि ुपारा । सयनि कादर 'Uर `ागिंU दरारा॥ दे„ि‹गU `ा§ कपि‹गU केर ˘U^्Uा । ुिि बिसाल िनय भालय सयभ^्Uा॥ 2॥ ˇावगिंU »नगिंU न ुवघांU घांUा । पर्बि ¨रôरि करगिंU »गिU बांUा॥ कंUकंUागिंU कôंिU‹गU भंU »र्`गिंU । दसन ुô˘U कांUगिंU ुिि िर्`गिंU॥ 3॥ 'Uि रावन §ि राम दôगUार्§ । `यिि `यिि `य परी लरार्§॥ निसिचर U सि„र समŒगU ÉUगUावगिंU । कŒरदि ˇरगिंU कपि ¨ेररि चलावगिंU॥ 4॥

ko¢a ka¡gµuranhi sohahiò kaise, meru ke sṛṅgani janu ghana baise. bŒjahiò ḍhola nisŒna jujhŒµu, suni dhuni hoi bha¢anhi mana cŒµu.1. bŒjahiò bheri naphīri apŒrŒ, suni kŒdara ura jŒhi ò darŒrŒ. dekhinha jŒi kapinha ke ¢ha¢¢Œ, ati bisŒla tanu bhŒlu subha¢¢Œ.2. dhŒvahiò ganahiò na avagha¢a ghŒ¢Œ, parbata phori karahi ò gahi bŒ¢Œ. ka¢aka¢Œhiò ko¢inha bha¢a garjahi ò, dasana o¢ha kŒ¢ahi ò ati tarjahi ò.3. uta rŒvana ita rŒma dohŒī, jayati jayati jaya parī larŒī. nisicara sikhara samµuha ḍhahŒvahiò, kµudi dharahi ò kapi pheri calŒvahi ò.4.

छंU0—ˇरि कयरˇर „ं˙U पýचं˙U मर्करंU भालय »É‚U पर ˙UारगUीं। ÛापंUगिंU चरन »गिU पंUकि मगिU भ`ि चलि बगयUरि पचारगUीउ॥ ुिि िरल िLरन पýिाप िरपगिंU िमकि »É‚U चÉि‚U चÉि‚U »०। कपि भालय चÉि‚U मंदिर‹गU `ग¡U िग¡U राम `सय »ावि भ०॥

Chaṁ.: dhari kudhara khaṁḍa pracaṁḍa marka¢a bhŒlu gaRha para ḍŒrahī ¡, jhapa¢ahiò carana gahi pa¢aki mahi bhaji calata bahuri pacŒrahī ¡. ati tarala taruna pratŒpa tarapahi ò tamaki gaRha caRhi gae, kapi bhŒlu caRhi mandiranha jaha ¡ taha¡ rŒma jasu gŒvata bhae.

दô0—०कयर ०कयर निसिचर »गिU पयनि कपि चले परा§। “रपर ुापय गेU˘U भंU »िरगिंU ˇरनि पर ुा§॥ 41॥

eku eku nisicara gahi puni kapi cale parŒi, µupara Œpu he¢ha bha¢a girahi ò dharani para Œi.41.

चौ0—राम पýिाप पýबल कपि`Œथा । मर्दगिंU निसिचर सयभंU बरूरथा॥ चÉ‚ेU दयर्» पयनि `ग¡U िग¡U बानर । `य रघायबीर पýिाप दिवाकर॥ 1॥ चले निसाचर निकर परार्§ । पýबल पवन `िमि घान समयदार्§॥ गUागUाकार भय'U पयर भारी । रôवगिंU बालक ुाियर नारी॥ 2॥ सब मिलि देगिंU रावन¤गU »ारी । रा` करि ०गिंU महˆयय ग¡Uकारी॥ नि` दल बिचल सयनी िेगिंU काना । ¨ेररि सयभंU लंकेरस रिसाना॥ 3॥ `ô रन बिमय„ सयना माउ काना । सô माउ गUिब कराल कहरपाना॥ सर्बसय „ा§ भô» करि नाना । समर भŒमि भ० ब„भ पýाना॥ 4॥ 'U»ý बचन सयनि सकल ˙ेUराने । चले कýरôˇ करि सयभंU ल`ाने॥ स‹मय„ मरन बीर कार सôभा । िब िि‹गU ि`ा पýान कर लôभा॥ 5॥

850 * ŚR’ RMACARITAMNASA* rŒma pratŒpa prabala kapijµuthŒ, mardahiò nisicara subha¢a barµuthŒ. caRhe durga puni jaha¡ taha¡ bŒnara, jaya raghubīra pratŒpa divŒkara.1. cale nisŒcara nikara parŒī, prabala pavana jimi ghana samudŒī. hŒhŒkŒra bhayau pura bhŒrī, rovahi ò bŒlaka Œtura nŒrī.2. saba mili dehiò rŒvanahiò gŒrī, rŒja karata ehi ò mṛtyu ha ¡kŒrī. nija dala bicala sunī tehiò kŒnŒ, pheri subha¢a laṅkesa risŒnŒ.3. jo rana bimukha sunŒ mai ò kŒnŒ, so mai ò hataba karŒla kṛpŒnŒ. sarbasu khŒi bhoga kari nŒnŒ, samara bhµumi bhae ballabha prŒnŒ.4. ugra bacana suni sakala ḍerŒne, cale krodha kari subha¢a lajŒne. sanmukha marana bīra kai sobhŒ, taba tinha tajŒ prŒna kara lobhŒ.5.

दô0—बगयU ुाययˇ ˇर सयभंU सब भिरगिंU पचारि पचारि। Žयाकयरल कि० भालय कपि परिघा ˜िासŒल‹िगU मारि॥ 42॥

bahu Œyudha dhara subha¢a saba bhirahi ò pacŒri pacŒri, byŒkula kie bhŒlu kapi parigha trisµulanhi mŒri.42.

चौ0—भय ुाियर कपि भा»न ला»े । `lपि 'Uमा `ीििगUगिंU ुा»े॥ कô'U कगU कग¡U ुं»द गUनयमंिा । कग¡U नल नील दयबिद बलवंिा॥ 1॥ नि` दल बिकल सयना गUनयमाना । प‘िछम mार रगUा बलवाना॥ मेघानाद िग¡U कर§ लरार्§ । ंŒUंU न mार परम क˘िUनार्§॥ 2॥ पवनिनय मन भा ुिि कýरोˇा । »र्`े'U पýबल काल सम `ôˇा॥ कŒरदि लंक »É‚U “रपर ुावा । »गिU »िरि मेघानाद कगय¡U ˇावा॥ 3॥ भं`े'U रथ सारथी निपािा । िागिU NUदय मगय¡U मारेUसि लािा॥ दयसरेउU सŒि बिकल िेगिU`ाना। Sयंदन घालि ियरि »हगU ुाना॥ 4॥

bhaya Œtura kapi bhŒgana lŒge, jadyapi umŒ jītihahi ò Œge. kou kaha kaha¡ aṅgada hanumantŒ, kaha ¡ nala nīla dubida balavantŒ.1. nija dala bikala sunŒ hanumŒnŒ, pacchima dvŒra rahŒ balavŒnŒ. meghanŒda taha¡ karai larŒī, ¢µu¢a na dvŒra parama ka¢hinŒī.2. pavanatanaya mana bhŒ ati krodhŒ, garjeu prabala kŒla sama jodhŒ. kµudi laṅka gaRha µupara ŒvŒ, gahi giri meghanŒda kahu ¡ dhŒvŒ.3. bhañjeu ratha sŒrathī nipŒtŒ, tŒhi hṛdaya mahu ¡ mŒresi lŒtŒ. dusare¡ sµuta bikala tehi jŒnŒ, syandana ghŒli turata gṛha ŒnŒ.4.

दô0—ुं»द सयना पवनसयि »É‚U पर »य'U ुकेरल। रन बा¡कयररा बालिसयि िरकि चÉ‚ेU'U कपि „ेल॥ 43॥

aṅgada sunŒ pavanasuta gaRha para gayau akela, rana bŒ ¡ kurŒ bŒlisuta taraki caRheu kapi khela.43.

चौ0—`य् बिLर् कýयर् mौ बंदर ।राम पýिाप सयमिरि 'Uर ुंिर॥ रावन भवन चÉ‚ेU mौ ˇार्§ । करगिंU कôसलाˇीस दôगUार्§॥ 1॥ कलस सगिUि »गिU भवनय ÉUगUावा । दे„ि निसाचरपिि भय पावा॥ नारि बहंद कर पींUगिंU छािी । ुब दय§ कपि ुा० 'Uिपािी॥ 2॥ कपिलीला करि िि‹गUगिU ˙ेUरावगिंU । रामचं…ý कर सय`सय सयनावगिंU॥ पयनि कर »गिU कंरचन केर „ंभा । कगेU‹िगU करिु 'Uिपाि ुरंUभा॥ 3॥ »र्`ि परेU रिपय कंUक मÛारी । ला»े मर्दा भय` बल भारी॥ कागयUUगिU लाि चपेंU‹िगU केरगŒU । भ`गयU न रामगिU सô ¨रल लेगŒU॥ 4॥

juddha biruddha kruddha dvaubandara, rŒma pratŒpa sumiri ura antara. rŒvana bhavana caRhe dvau dhŒī, karahi ò kosalŒdhīsa dohŒī.1. kalasa sahita gahi bhavanu ḍhahŒvŒ, dekhi nisŒcarapati bhaya pŒvŒ. nŒri bṛnda kara pī¢ahi ò chŒtī, aba dui kapi Œe utapŒtī.2. 852 * ŚR’ RMACARITAMNASA* kapilīlŒ kari tinhahi ḍerŒvahiò, rŒmacandra kara sujasu sunŒvahi ò. puni kara gahi kañcana ke khambhŒ, kahenhi karia utapŒta arambhŒ.3. garji pare ripu ka¢aka majhŒrī, lŒge mardai bhuja bala bhŒrī. kŒhuhi lŒta cape¢anhi kehµu, bhajahu na rŒmahi so phala lehµu.4.

दô0—०क ०क सôउ मर्दगिंU िôरि चलावगिंU मयं˙U। रावन ुा»ेउ परगिंU िे `नय ¨ŒरंUगिंU दˇि कयंर˙U॥ 44॥

eka eka so ¡ mardahi ò tori calŒvahi ò muṁḍa, rŒvana Œge ¡ parahi ò te janu phµu¢ahi ò dadhi kuṁḍa.44.

चौ0—मगUा मगUा मय„िुा `े पावगिंU । िे पद »गिU पýभय पास चलावगिंU॥ कगU§ बिभीानय िि‹गU केर नामा । देगिंU राम िि‹गUगŒU नि` ˇामा॥ 1॥ „ल मनय`ाद mि`ामिा भô»ी। पावगिंU »िि `ô `ाचि `ô»ी॥ 'Uमा राम महदयचिि कLरनाकर । बयर भाव सयमिरि मôगिU निसिचर॥ 2॥ देगिंU परम »िि सô `िय¡ `ानी। ुस कहरपाल कô कगUगयU भवानी॥ ुस पýभय सयनि न भ`गिंU भýम ˆया»ी । नर मििमंद िे परम ुभा»ी॥ 3॥ ुं»द ुLर गUनयमंि पýबेसा । की‹गU दयर्» ुस कगU ुवˇेसा॥ लंका¡ mौ कपि सôगUगिंU कारसेउ । मथगिंU सिंˇय दय§ मंदर `ासेउ॥ 4॥

mahŒ mahŒ mukhiŒ je pŒvahiò, te pada gahi prabhu pŒsa calŒvahi ò. kahai bibhīṣanu tinha ke nŒmŒ, dehi ò rŒma tinhahµu nija dhŒmŒ.1. khala manujŒda dvijŒmiṣa bhogī, pŒvahi ò gati jo jŒcata jogī. umŒ rŒma mṛducita karunŒkara, bayara bhŒva sumirata mohi nisicara.2. dehiò parama gati so jiya ¡ jŒnī, asa kṛpŒla ko kahahu bhavŒnī. asa prabhusuninabhajahiò bhrama tyŒgī, nara matimanda te parama abhŒgī.3. aṅgada aru hanumanta prabesŒ, kīnha durga asa kaha avadhesŒ. laṅkŒ ¡ dvau kapi sohahi ò kaise¡ , mathahi ò sindhu dui mandara jaise ¡.4.

दô0—भय` बल रिपय दल दलमलि दे„ि दिवस कर ुंि। कŒरदे `य»ल बि»ि Ÿाम ुा० `ग¡U भ»वंि॥ 45॥

bhuja bala ripu dala dalamali dekhi divasa kara anta, kµude jugala bigata śrama Œe jaha ¡ bhagavanta.45.

चौ0—पýभय पद कमल सीस िि‹गU ना० । दे„ि सयभंU रघायपिि मन भा०॥ राम कहरपा करि `य»ल निगUारेU । भ० बि»िŸाम परम सय„ारेU॥ 1॥ »० `ानि ुं»द गUनयमाना । ¨िररेU भालय मर्करंU भंU नाना॥ `ाियˇान पýदôा बल पार्§ । ˇा० करि दससीस दôगUार्§॥ 2॥ निसिचर ुनी दे„ि कपि ¨िररेU । `ग¡U िग¡U कंUकंUा§ भंU भिरेU॥ mौ दल पýबल पचारि पचारी । लरि सयभंU नगिंU मानगिंU गUारी॥ 3॥ मगUाबीर निसिचर सब कारेU । नाना बरन बलीमय„ भारेU॥ सबल `य»ल दल समबल `ôˇा। कौियक करि लरि करि कýरôˇा॥ 4॥ पýाबिं सरद पयôद घानेरेU । लरि मनगय¡U माLरि केर पýेरेU॥ ुनिप ुकंरपन ुLर ुििकाया । बिचलि सेन की‹िगU §‹गU माया॥ 5॥ भय'U निमिा मग¡U ुिि ु¡ˇिुारा। बहCि्U गUô§ Lरˇिरôपल छारा॥ 6॥

prabhu pada kamala sīsa tinha nŒe, dekhi subha¢a raghupati mana bhŒe. rŒma kṛpŒ kari jugala nihŒre, bhae bigataśrama parama sukhŒre.1. gae jŒni aṅgada hanumŒnŒ, phire bhŒlu marka¢a bha¢a nŒnŒ. jŒtudhŒna pradoṣa bala pŒī, dhŒe kari dasasīsa dohŒī.2. nisicara anī dekhi kapi phire, jaha ¡ taha ¡ ka¢aka¢Œi bha¢a bhire. dvau dala prabala pacŒri pacŒrī, larata subha¢a nahi ò mŒnahi ò hŒrī.3. mahŒbīra nisicara saba kŒre, nŒnŒ barana balīmukha bhŒre. sabala jugala dala samabala jodhŒ, kautuka karata larata kari krodhŒ.4. prŒbi¢a sarada payoda ghanere, larata manahu ¡ mŒruta ke prere. anipa akampana aru atikŒyŒ, bicalata sena kīnhi inha mŒyŒ.5. bhayau nimiṣa maha¡ ati a ¡dhiŒrŒ, bṛṣ¢i hoi rudhiropala chŒrŒ.6. 854 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

दô0—दे„ि निबि˙‚U िम दसगय¡U दिसि कपिदल भय'U „भार। ०कगिU ०क न दे„र्§ `ग¡U िग¡U करगिंU पयकार॥ 46॥

dekhi nibiRa tama dasahu¡ disi kapidala bhayau khabhŒra, ekahi eka na dekhaī jaha ¡ taha ¡ karahi ò pukŒra.46.

चौ0—सकल मरमय रघायनायक`ाना। लि० बôलि ुं»द गUनयमाना॥ समाचार सब कगिU समयÛा० । सयनि कôपि कपिकयंर`र ˇा०॥ 1॥ पयनि कहरपाल ग¡Uसि चाप चÉ‚Uावा । पावक सायक सपदि चलावा॥ भय'U पýकास किगय¡U िम नागUीउ । ‚यान 'Uदय¡ `िमि संसय `ागUीउ॥ 2॥ भालय बलीमय„ पा§ पýकासा । ˇा० गUरा बि»ि Ÿाम ˜ासा॥ गUनŒमान ुं»द रन »ा`े । गUा¡क सयनि र`नीचर भा`े॥ 3॥ भा»ि भंU पंUकगिंU ˇरि ˇरनी । करगिंU भालय कपि ुjयि करनी॥ »गिU पद ˙UारगिंU सा»र मागUीउ । मकर 'Uर» Ûा ˇरि ˇरि „ागUीउ॥ 4॥

sakala maramu raghunŒyaka jŒnŒ, lie boli aṅgada hanumŒnŒ. samŒcŒra saba kahi samujhŒe, sunata kopi kapikuñjara dhŒe.1. puni kṛpŒla ha ¡si cŒpa ca⁄RhŒvŒ,pŒvaka sŒyaka sapadi calŒvŒ. bhayau prakŒsa katahu¡ tama nŒhī¡, gyŒna udaya ¡ jimi saṁsaya jŒhī ¡.2. bhŒlu balīmukha pŒi prakŒsŒ, dhŒe haraṣa bigata śrama trŒsŒ. hanµumŒna aṅgada rana gŒje, hŒ ¡ka sunata rajanīcara bhŒje.3. bhŒgata bha¢a pa¢akahiò dhari dharanī, karahi ò bhŒlu kapi adbhuta karanī. gahi pada ḍŒrahiò sŒgara mŒhī ¡, makara uraga jhaṣa dhari dhari khŒhī¡.4.

दô0—कछयU मारेU कछयU घायल कछयU »É‚U चÉ‚ेU परा§। »र्`गिंU भालय बलीमय„ रिपय दल बल बिचला§॥ 47॥

kachu mŒre kachu ghŒyala kachu gaRha caRhe parŒi, garjahiò bhŒlu balīmukha ripu dala bala bicalŒi.47.

चौ0—निसा `ानि कपि चारि'U ुनी । ुा० `गUा¡ कôसला ˇनी॥ राम कहरपा करि चििवा सबगUी । भ० बि»िŸाम बानर िबगUी॥ 1॥ 'UगUा¡ दसानन सचिव ग¡UकारेU । सब सन कगेUसि सयभंU `े मारेU॥ ुाˇा कंUकयर कपि‹गU संघारा । कगUगयU बे»ि का करिु बिचारा॥ 2॥ मा¸यवंि ुिि `र˘U निसाचर । रावन मािय पििा मंGी बर॥ बôला बचन नीिि ुिि पावन । सयनगयU िाि कछयU मôर सि„ावन॥ 3॥ `ब िे ियगU सीिा गUरि ुानी। ुस»यन गUôगिंU न `ागिंU ब„ानी॥ बेद पयरान `ासय `सय »ायô । राम बिमय„ कागय¡U न सय„ पायô॥ 4॥

nisŒ jŒni kapi cŒriu anī, Œe jahŒ ¡ kosalŒ dhanī. rŒma kṛpŒ kari citavŒ sabahī, bhae bigataśrama bŒnara tabahī.1. uhŒ¡ dasŒnana saciva ha ¡kŒre, saba sana kahesi subha¢a je mŒre. ŒdhŒ ka¢aku kapinha saṅghŒrŒ, kahahu begi kŒ karia bicŒrŒ.2. mŒlyavanta ati jara¢ha nisŒcara, rŒvana mŒtu pitŒ mantrī bara. bolŒ bacana nīti ati pŒvana, sunahu tŒta kachu mora sikhŒvana.3. jaba te tumha sītŒ hari Œnī, asaguna hohi ò na jŒhi ò bakhŒnī. beda purŒna jŒsu jasu gŒyo, rŒma bimukha kŒhu¡ na sukha pŒyo.4.

दô0—गिUर‹या‘छ भýािा सगिUि मˇय कारंUभ बलवान। `ेगिंU मारेU सô§ ुविरेU'U कहरपासिंˇय भ»वान॥ 48 (क)॥

hiranyŒccha bhrŒtŒ sahita madhu kai¢abha balavŒna, jehiò mŒre soi avatareu kṛpŒsindhu bhagavŒna.48(A).

कालरूरप „ल बन दगUन »यना»ार घानबôˇ। सिव बिरंUचि `ेगिU सेवगिंU िासôउ कवन बिरôˇ॥ 48 („)॥

kŒlarµupa khala bana dahana gunŒgŒra ghanabodha, siva birañci jehi sevahi ò tŒso ¡ kavana birodha.48(B).

चौ0—परिगUरि बयLर देगयU बादेगUी । भ`गयU कहरपानिˇि परम सनेगUी॥ िाकेर बचन बान सम ला»े । करिुा मयगU करि `ागिU ुभा»े॥ 1॥ बŒÉ‚U भ०सि न ि मरिे'¡U िôगUी । ुब `नि नयन दे„ावसि मôगUी॥ िेगिंU ुपने मन ुस ुनयमाना । बŠयô चगUि ०गिU कहरपानिˇाना॥ 2॥ सô 'U˘िU »य' कगUि दयर्बादा । िब सकôप बôले'U घाननादा॥ कौियक पýाि दे„िुगयU मôरा । करिगU'¡U बगयUि कगUौउ का थôरा॥ 3॥ सयनि सयि बचन भरôसा ुावा । पýीिि समेि ुंक बा˘Uावा॥ करि बिचार भय'U भिनयसारा । ला»े कपि पयनि चगŒ¡U दयुारा॥ 4॥ कôपि कपि‹गU दयर्घांU »É‚äU घोरा । न»र कôलागUलय भय'U घानेरा॥ बिबिˇाययˇ ˇर निसिचर ˇा० । »É‚U िे पर्बि सि„र ÉUगUा०॥ 5॥

parihari bayaru dehu baidehī, bhajahu kṛpŒnidhi parama sanehī. tŒke bacana bŒna sama lŒge, kariŒ muha kari jŒhi abhŒge.1. bµuRha bhaesi na ta marateu¡ tohī, aba jani nayana dekhŒvasi mohi ò. tehiò apane mana asa anumŒnŒ, badhyo cahata ehi kṛpŒnidhŒnŒ.2. so u¢hi gayau kahata durbŒdŒ, taba sakopa boleu ghananŒdŒ. kautuka prŒta dekhiahu morŒ, karihau ¡ bahuta kahau ¡ kŒ thorŒ.3. suni suta bacana bharosŒ ŒvŒ, prīti sameta aṅka bai¢hŒvŒ. karata bicŒra bhayau bhinusŒrŒ, lŒge kapi puni cahµu ¡ duŒrŒ.4. kopi kapinha durgha¢a gaRhu gherŒ, nagara kolŒhalu bhayau ghanerŒ. bibidhŒyudha dhara nisicara dhŒe, gaRha te parbata sikhara ḍhahŒe.5.

छंU0—ÉUागेU मगUीˇर सि„र कôंिU‹गU बिबिˇ बिˇि »ôला चले। घागUराि `िमि पबिपाि »र्`ि `नय पýलय केर बादले॥ मर्करंU बिकंU भंU `यंUि कंUि न लंUि िन `र्`र भ०। »गिU साल िेगिU »É‚U पर चलाव¤गU `ग¡U सô िग¡U निसिचर गU०॥

Chaṁ.: ḍhŒhe mahīdhara sikhara ko¢inha bibidha bidhi golŒ cale, ghaharŒta jimi pabipŒta garjata janu pralaya ke bŒdale. marka¢a bika¢a bha¢a ju¢ata ka¢ata na la¢ata tana jarjara bhae, gahi saila tehi gaRha para calŒvahi ò jaha¡ so taha¡ nisicara hae.

दô0—मेघानाद सयनि Ÿावन ुस »É‚äU पयनि छेउUका ुा§। 'UिरKô बीर दयर्» िें स‹मय„ च¸यô ब`ा§॥ 49॥

meghanŒda suni śravana asa gaRhu puni cheṅkŒ Œi, utaryo bīra durga te ¡ sanmukha calyo bajŒi.49.

चौ0—कग¡U कôसलाˇीस mौ भýािा । ˇ‹वी सकल लôक बियािा॥ कग¡U नल नील दयबिद सय»ýीवा । ुं»द गUनŒमंि बल सीउवा॥ 1॥ कगUा¡ बिभीानय भýािा…ýôगUी । ुा`य सबगिU गU˘िU मार'¡U ुôगUी॥ ुस कगिU क˘िUन बान संˇाने । ुििसय कýरôˇ Ÿावन ल»ि िाने॥ 2॥ सर समŒगU सô छा˙‚ा ला»ा। `नय सप‘छ ˇाव¤गU बगयU ना»ा॥ `ग¡U िग¡U परि दे„िु¤गU बानर । स‹मय„ गUô§ न सकेर िेगिU ुवसर॥ 3॥ `ग¡U िग¡U भा»ि चले कपि रीछा । बिसरी सबगिU `य् कार र्§छा॥ सô कपि भालय न रन मग¡U दे„ा । की‹गेUसि `ेगिU न पýान ुवसेा॥ 4॥

858 * ŚR’ RMACARITAMNASA* kaha¡ kosalŒdhīsa dvau bhrŒtŒ, dhanvī sakala loka bikhyŒtŒ. kaha¡ nala nīla dubida sugrīvŒ, aṅgada hanµumanta bala sī ¡vŒ.1. kahŒ¡ bibhīṣanu bhrŒtŒdrohī, Œju sabahi ha¢hi mŒrau ¡ ohī. asa kahi ka¢hina bŒna saṁ dhŒne, atisaya krodha śravana lagi tŒne.2. sara samµuha so chŒRai lŒgŒ, janu sapaccha dhŒvahi ò bahu nŒgŒ. jaha¡ taha¡ parata dekhiahiò bŒnara, sanmukha hoi na sake tehi avasara.3. jaha¡ taha¡ bhŒgi cale kapi rīchŒ, bisarī sabahi juddha kai īchŒ. so kapi bhŒlu na rana maha¡ dekhŒ, kīnhesi jehi na prŒna avaseṣŒ.4.

दô0—दस दस सर सब मारेUसि परेU भŒमि कपि बीर। ¤सगUनाद करि »र्`ा मेघानाद बल ˇीर॥ 50॥

dasa dasa sara saba mŒresi pare bhµumi kapi bīra, siṁhanŒda kari garjŒ meghanŒda bala dhīra.50.

चौ0—दे„ि पवनसयि कंUक बिगUाला । कýरôˇवंि `नय ˇाय'U काला॥ मगUासाल ०क ियरि 'Uपारा । ुिि रिस मेघानाद पर ˙Uारा॥ 1॥ ुावि दे„ि »य'U नभ सôर्§ । रथ सारथी ियर» सब „ôर्§॥ बार बार पचार गUनयमाना । निकंU न ुाव मरमय सô `ाना॥ 2॥ रघायपिि निकंU »य'U घाननादा । नाना भा¡िि करेUसि दयर्बादा॥ ुS˜ा सS˜ा ुाययˇ सब ˙UारेU । कौियकगUीउ पýभय कांिU निवारेU॥ 3॥ दे„ि पýिाप मŒÉ‚U „िसिुाना । कराU ला» माया बिˇि नाना॥ `िमि कô'U कराU »Lर˙‚U साउ „ेला । ˙Uरपावा »गिU Sव¸प सपेला॥ 4॥

dekhi pavanasuta ka¢aka bihŒlŒ, krodhavanta janu dhŒyau kŒlŒ. mahŒsaila eka turata upŒrŒ, ati risa meghanŒda para ḍŒrŒ.1. Œvata dekhi gayau nabha soī, ratha sŒrathī turaga saba khoī. bŒra bŒra pacŒra hanumŒnŒ, nika¢a na Œva maramu so jŒnŒ.2. raghupati nika¢a gayau ghananŒdŒ, nŒnŒ bha ¡ti karesi durbŒdŒ. astra sastra Œyudha saba ḍŒre, kautukahi ò prabhu kŒ¢i nivŒre.3. dekhi pratŒpa mµuRha khisiŒnŒ, Karai lŒga mŒyŒ bidhi nŒnŒ. jimi kou karai garuRa saiò khelŒ, ḍarapŒvai gahi svalpa sapelŒ.4.

दô0—`ासय पýबल माया बस सिव बिरंUचि ब˙‚U छôंU। िागिU दि„ाव§ निसिचर नि` माया मिि „ôंU॥ 51॥

jŒsu prabala mŒyŒ basa siva birañci baRa cho¢a, tŒhi dikhŒvai nisicara nija mŒyŒ mati kho¢a.51.

चौ0—नभ चÉि‚U बरा बिपयल ुं»ारा । मगिU िे पý»ंU गUô¤गU `लˇारा॥ नाना भा¡िि पिसाच पिसाची । माLर कांयU ˇयनि बôल¤गU नाची॥ 1॥ बिC्Uा पŒय Lरˇिर कच गUा˙‚Uा । बरा§ कबगय¡U 'Uपल बगयU छा˙‚Uा॥ बराि ˇŒरि की‹गेUसि ु¡ˇिुारा । सŒÛा न ुापन गUाथ पसारा॥ 2॥ कपि ुकयरलाने माया दे„ेउ । सब कर मरन बना ०गिU ले„ेउ॥ कौियक दे„ि राम मयसयकाने । भ० सभीि सकल कपि `ाने॥ 3॥ ०क बान कांUी सब माया । `िमि दिनकर गUर ििमिर निकाया॥ कहरपादहCि्U कपि भालय बिलोकेर । भ० पýबल रन रगUगिंU न रोकेर॥ 4॥

nabha caRhi baraṣa bipula aṅgŒrŒ, mahi te praga¢a hohi ò jaladhŒrŒ. nŒnŒ bhŒ¡ti pisŒca pisŒcī, mŒru kŒ¢u dhuni bolahi ò nŒcī.1. biṣ¢Œ pµuya rudhira kaca hŒRŒ, baraṣai kabahu ¡ upala bahu chŒRŒ. baraṣi dhµuri kīnhesi a ¡dhiŒrŒ, sµujha na Œpana hŒtha pasŒrŒ.2. kapi akulŒne mŒyŒ dekhe ¡, saba kara marana banŒ ehi lekhe ¡. kautuka dekhi rŒma m usukŒne, bhae sabhīta sakala kapi jŒne.3. eka bŒna kŒ¢ī saba mŒyŒ, jimi dinakara hara timira nikŒyŒ. kṛpŒdṛṣ¢i kapi bhŒlu biloke, bhae prabala rana rahahi ò na roke.4.

दô0—Lरˇिर »ा˙‚U भरि भरि `यô “रपर ˇŒरि 'U˙‚Uा§। `नय ु¡»ार रासि‹गU पर महिक ˇŒम रs्ô छा§॥ 53॥

rudhira gŒRa bhari bhari jamyo µupara dhµuri uRŒi, janu a ¡gŒra rŒsinha para mṛtaka dhµuma rahyo chŒi.53.

चौ0—घायल बीर बिरा`¤गU कारसे । कयरसयमिि ¤कसयक केर िLर `ासे॥ लछिमन मेघानाद mौ `ôˇा। भिर¤गU परसपर करि ुिि कýरôˇा॥ 1॥ ०कगिU ०क सक§ न¤गU `ीिी। निसिचर छल बल कर§ ुनीिी॥ कýरôˇवंि िब भय'U ुनंिा । भं`े'U रथ सारथी ियरंUिा॥ 2॥ नाना बिˇि पýगUार कर सेा । रा‘छस भय'U पýान ुवसेा॥ रावन सयि नि` मन ुनयमाना । संक˘U भय'U गUरिगिU मम पýाना॥ 3॥ बीरघाििनी छा˙ि‚Uसि सा¡»ी । िे` पयं` लछिमन 'Uर ला»ी॥ मयLरछा भर्§ सQिर केर ला»ेउ । िब चलि »य'U निकंU भय ˆया»ेउ॥ 4॥

ghŒyala bīra birŒjahi ò kaise, kusumita kiṁsuka ke taru jaise. lachimana meghanŒda dvau jodhŒ, bhirahi ò parasapara kari ati krodhŒ.1. ekahi eka sakai nahi ò jītī, nisicara chala bala karai anītī. krodhavanta taba bhayau anantŒ, bhañjeu ratha sŒrathī turantŒ.2. nŒnŒ bidhi prahŒra kara seṣŒ, rŒcchasa bhayau prŒna avaseṣŒ. rŒvana suta nija mana anumŒnŒ, saṅka¢ha bhayau harihi mama prŒnŒ.3. bīraghŒtinī chŒRisi sŒ ¡ gī, teja puñja lachimana ura lŒgī. muruchŒ bhaī sakti ke lŒge ¡, taba cali gayau nika¢a bhaya tyŒge ¡ .4.

दô0—मेघानाद सम कôंिU सि `ôˇा रगेU 'U˘Uा§। `»दाˇार सेा किमि 'U˘ाU चले „िसिुा§॥ 54॥

meghanŒda sama ko¢i sata jodhŒ rahe u¢hŒi, jagadŒdhŒra seṣa kimi u¢hai cale khisiŒi.54.

चौ0—सयनय »िरि`ा कýरôˇानल `ासŒ । `ार§ भयवन चारिदस ुासŒ॥ सक सं»ýाम `ीिि कô िागUी । सेव¤गU सयर नर ु» `» `ागUी॥ 1॥ यगU कौिŒगUल `ान§ सôर्§ । `ा पर कहरपा राम कार गUôर्§॥ संŠया भ§ ¨िररि mौ बागUनी । ल»े स¡भारन नि` नि` ुनी॥ 2॥ Žयापक बýrा् ु`िि भयवनेSवर । लछिमन कगUा¡ बŒÛा कLरनाकर॥ िब ल»ि ला ुाय'U गUनयमाना । ुनय` दे„ि पýभय ुिि दय„ माना॥ 3॥ `ामवंि कगU बाद सयोना । लंका¡ रगU§ कô प˘Uर्§ लेना॥ ˇरि लघाय रूरप »य'U गUनयमंिा । ुाने'U भवन समेि ियरंUिा॥ 4॥

sunu girijŒ krodhŒnala jŒsµu, jŒrai bhuvana cŒridasa Œsµu. saka saṅgrŒma jīti ko tŒhī, sevahi ò sura nara aga jaga jŒhī.1. yaha kautµuhala jŒnai soī, jŒ para kṛpŒ rŒma kai hoī. sandhyŒ bhai phiri dvau bŒhanī, lage sa ¡bhŒrana nija nija anī.2. byŒpaka brahma ajita buvanesvara, lachimana kahŒ ¡ bµujha karunŒkara. taba lagi lai Œyau hanumŒnŒ, anuja dekhi prabhu ati dukha mŒnŒ.3. jŒmavanta kaha baida suṣenŒ, laṅkŒ ¡ rahai ko pa¢haī lenŒ. dhari laghu rµupa gayau hanumantŒ, Œneu bhavana sameta turantŒ.4.

दô0—राम पदार¤बद सिर नाय'U ुा§ सयोन। कगUा नाम »िरि ुौाˇी `ागयU पवनसयि लेन॥ 55॥

rŒma padŒrabinda sira nŒyau Œi suṣena, kahŒ nŒma giri auṣadhī jŒhu pavanasuta lena.55.

चौ0—राम चरन सरसि` 'Uर रा„ी । चला पýभं`न सयि बल भाी॥ 'UगUा¡ दŒि ०क मरमय `नावा । रावनय कालनेमि »हग ुावा॥ 1॥ दसमय„ कगUा मरमय िे¤गU सयना । पयनि पयनि कालनेमि सिLर ˇयना॥ दे„ि ियगUगिU न»Lर `े¤गU `ारा । िासय पंथ कô रôकन पारा॥ 2॥ भ`ि रघायपिि कLर गिUि ुापना । छा¡˙‚UगयU नाथ महा `¸पना॥ नील कंर` िनय संयदर Sयामा । NUदय¡ रा„य लôचनाभिरामा॥ 3॥ माउ िाउ मôर मŒÉ‚Uिा ˆया»Œ । मगUा मôगU निसि सŒिि `ा»Œ॥ काल Žयाल कर भ‘छक `ôर्§ । सपनेगय¡ समर कि `ीििु सôर्§॥ 4॥

rŒma carana sarasija ura rŒkhī, calŒ prabhañjana suta bala bhŒṣī. uhŒ¡ dµuta eka maramu janŒvŒ, rŒvanu kŒlanemi gṛha ŒvŒ.1. dasamukha kahŒ maramu tehi ò sunŒ, puni puni kŒlanemi siru dhunŒ. dekhata tumhahi nagaru jehiò jŒrŒ, tŒsu pantha ko rokana pŒrŒ.2. bhaji raghupati karu hita ŒpanŒ, chŒ¡Rahu nŒtha mṛṣŒ jalpanŒ. nīla kañja tanu sundara syŒmŒ, hṛdaya¡ rŒkhu locanŒbhirŒmŒ.3. maiò taiò mora mµuRhatŒ t yŒgµu, mahŒ moha nisi sµutata jŒgµu. kŒla byŒla kara bhacchaka joī, sapanehu¡ samara ki jītia soī.4.

दô0—सयनि दसकंर˘U रिसान ुिि िे¤गU मन की‹गU बिचार। राम दŒि कर मरौउ बLर यगU „ल रि मल भार॥ 56॥

suni dasakaṁ¢ha risŒna ati tehi ò mana kīnha bicŒra, rŒma dµuta kara marau ¡ baru yaha khala rata mala bhŒra.56.

चौ0—ुस कगिU चला रचिसि म» माया । सर मंदिर बर बा» बनाया॥ माLरिसयि दे„ा सयभ ुाŸाम । मयनिगिU बŒÛिा `ल पियौउ `ा§ Ÿाम॥ 1॥ रा‘छस कपंU बेा िग¡U सôगUा । मायापिि दŒिगिU चगU मôगUा॥ `ा§ पवनसयि नाय'U माथा। ला» सô कगाU राम »यन »ाथा॥ 2॥ गUôि मगUा रन रावन राम¤गU । `िििगU¤गU राम न संसय या म¤गU॥ मा»ा `ल िे¤गU दी‹गU कमं˙Uल । कगU कपि न¤गU ुघा'¡U थôरेउU `ल॥ सर म”ान करि ुाियर ुावगयU । दि‘छा दे'¡U ‚यान `े¤गU पावगयU॥ 4॥

864 * ŚR’ RMACARITAMNASA* asa kahi calŒ racisi maga mŒyŒ, sara mandira bara bŒga banŒyŒ. mŒrutasuta dekhŒ subha Œśrama, munihi bµujhi jala piyau ¡ jŒi śrama.1. rŒcchasa kapa¢a beṣa taha¡ sohŒ, mŒyŒpati dµutahi caha mohŒ. jŒi pavanasuta nŒyau mŒthŒ, lŒga so kahai rŒma guna gŒthŒ.2. hota mahŒ rana rŒvana rŒmahi ò, jitihahi ò rŒma na saṁsaya yŒ mahi ò. ihŒ¡ bhae¡ mai ò dekhau¡ bhŒī, gyŒna dṛṣ¢i bala mohi adhikŒī.3. mŒgŒ jala tehi ò dīnha kaṁḍala, kaha kapi nahi ò aghŒu ¡ thore ¡ jala. sara majjana kari Œtura Œvahu, dicchŒ deu ¡ gyŒna jehi ò pŒvahu.4.

दô0—सर पा˘Uि कपि पद »गUा मकरीउ िब ुकयरलान। मारी सô ˇरि दिŽय िनय चली »»न चÉि‚U `ान॥ 57॥

sara pai¢hata kapi pada gahŒ makarī ¡ taba akulŒna, mŒrī so dhari dibya tanu calī gagana caRhi jŒna.57.

चौ0—कपि िव दरस भ§'¡U निcपापा । मिंUा िाि मयनिबर कर सापा॥ मयनि न गUô§ यगU निसिचर घाôरा । मानगयU सˆय बचन कपि मôरा॥ 1॥ ुस कगिU »र्§ ुपछरा `बगUीउ । निसिचर निकंU »य'U कपि िबगUीउ॥ कगU कपि मयनि »यरदछिना लेगŒU । पाछेउU गUमगिU मं˜ा ियगU देगŒU॥ 2॥ सिर लं»Œर लपेंिU पछारा । नि` िनय पý»ंेUसि मरिी बारा॥ राम राम कगिU छा˙‚ेUसि पýाना । सयनि मन गUराि चले'U गUनयमाना॥ 3॥ दे„ा साल न ुौाˇ ची‹गUा । सगUसा कपि 'Uपारि »िरि ली‹गUा॥ »गिU »िरि निसि नभ ˇावि भय“र । ुवˇपयरी “रपर कपि »य“र॥ 4॥

kapi tava darasa bhaiu ¡ niṣpŒpŒ, mi¢Œ tŒta munibara kara sŒpŒ. muni na hoi yaha nisicara ghorŒ, mŒnahu satya bacana kapi morŒ.1. asa kahi gaī apacharŒ jabahī ¡, nisicara nika¢a gayau kapi tabahī ¡. kaha kapi muni guradachinŒ lehµu, pŒche ¡ hamahi mantra tumha dehµu.3. sira laṅgµura lape¢i pachŒrŒ, nija tanu praga¢esi maratī bŒrŒ. rŒma rŒma kahi chŒResi prŒnŒ, suni mana haraṣi caleu hanumŒnŒ.4. dekhŒ saila na auṣadha cīnhŒ, sahasŒ kapi upŒri giri līnhŒ. gahi giri nisi nabha dhŒvata bhayaµu, avadhapurī µupara kapi gayaµu.5.

दô0—दे„ा भरि बिसाल ुिि निसिचर मन ुनयमानि। बिनय ¨रर सायक मारेU'U चाप Ÿावन ल»ि िानि॥ 58॥

dekhŒ bharata bisŒla ati nisicara mana anumŒni, binu phara sŒyaka mŒreu cŒpa śravana lagi tŒni.58.

चौ0—परेU'U मयLरछि मगिU ला»ि सायक । सयमिरि राम राम रघायनायक॥ सयनि पिýय बचन भरि िब ˇा० । कपि समीप ुिि ुाियर ुा०॥ 1॥ बिकल बिलôकि कीस 'Uर लावा । `ा»ि न¤गU बगयU भा¡िि `»ावा॥ मय„ मलीन मन भ० दय„ारी । कगUि बचन भरि लôचन बारी॥ 2॥ `े¤गU बिˇि राम बिमय„ मôगिU की‹गUा । िे¤गU पयनि यगU दाLरन दय„ दी‹गUा॥ `ौं मôरेउU मन बच ुLर काया । पýीिि राम पद कमल ुमाया॥ 3॥ िौ कपि गUô'U बि»ि Ÿाम सŒला । `ौउ मô पर रघायपिि ुनयकŒरला॥ सयनि बचन 'U˘िU बा˘U कपीसा । कगिU `य `यिि कôसलाˇीसा॥ 4॥

pareu muruchi mahi lŒgata sŒyaka, sumirata rŒma rŒma raghunŒyaka. suni priya bacana bharata taba dhŒe, kapi samīpa ati Œtura Œe.1. bikala biloki kīsa ura lŒvŒ, jŒgata nahi ò bahu bhŒ ¡ti jagŒvŒ. mukha malīna mana bhae dukhŒrī, kahata bacana bhari locana bŒrī.2. jehiò bidhi rŒma bimukha mohi kīnhŒ, tehiò puni yaha dŒruna dukha dīnhŒ. jau¡ more¡ mana baca aru kŒyŒ, prīti rŒma pada kamala amŒyŒ.3. tau kapi hou bigata śrama sµulŒ, jau ¡ mo para raghupati anukµulŒ. sunata bacana u¢hi bai¢ha kapīsŒ, kahi jaya jayati kosalŒdhīsŒ.4. 866 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

चौ0—िाि कयरसल कगयU सय„निˇान की । सगिUि ुनय` ुLर मािय `ानकी॥ कपि सब चरिि समास ब„ाने । भ० दय„ी मन मगय¡U पछििाने॥ 1॥ ुगUगU दाव मां कि `» `ाय'¡U । पýभय केर ०कगयU का` न ुाय'¡U॥ `ानि कयरुवसLर मन ˇरि ˇीरा । पयनि कपि सन बôले बलबीरा॥ 2॥ िाि »गULर गUô§गिU िôगिU `ािा। का`य नसा§गिU गUôि पýभािा॥ चÉ‚äU मम सायक साल समेिा । प˘Uवौउ िôगिU `ग¡U कहरपानिकेरिा॥ 3॥ सयनि कपि मन 'Uप`ा ुभिमाना। मôरेउU भार चलिगिU किमि बाना॥ राम पýभाव बिचारि बगUôरी । बंदि चरन कगU कपि कर `ôरी॥ 4॥

tŒta kusala kahu sukhanidhŒna kī, sahita anuja aru mŒtu jŒnakī. kapi saba carita samŒsa bakhŒne, bhae dukhī mana mahu ¡ pachitŒne.1. ahaha daiva maiò kata jaga jŒyau ¡ , prabhu ke ekahu kŒja na Œyau ¡. jŒni kuavasaru mana dhari dhīrŒ, puni kapi sana bole balabīrŒ.2. tŒta gaharu hoihi tohi jŒtŒ, kŒju nasŒihi hota prabhŒtŒ. caRhu mama sŒyaka saila sametŒ, pa¢havau¡ tohi jaha ¡ kṛpŒniketŒ.3. suni kapi mana upajŒ abhimŒnŒ, more ¡ bhŒra calihi kimi bŒnŒ. rŒma prabhŒva bicŒri bahorī, bandi carana kaha kapi kara jorī.4.

दô0—िव पýिाप 'Uर रा„ि पýभय `ागU'¡U नाथ ियरंUि। ुस कगिU ुायसय पा§ पद बंदि चले'U गUनयमंि॥ 60 (क)॥ भरि बागयU बल सील »यन पýभय पद पýीिि ुपार। मन मगय¡U `ाि सरागUि पयनि पयनि पवनकयरमार॥ 60 („)॥

tava pratŒpa ura rŒkhi prabhu jaihau ¡ nŒtha turanta, asa kahi Œyasu pŒi pada bandi caleu hanumanta.60(A). bharata bŒhu bala sīla guna prabhu pada prīti apŒra, mana mahu¡ jŒta sarŒhata puni puni pavanakumŒra.60(B).

चौ0—'UगUा¡ राम लछिमनगिU निगUारी । बôले बचन मनय` ुनयसारी॥ ुर्ˇ रािि »§ कपि न¤गU ुाय'U । राम 'U˘Uा§ ुनय` 'Uर लाय'U॥ 1॥ सकगयU न दय„िि दे„ि मôगिU का“र । बंˇय सदा िव महदयल सयभा“र॥ मम गिUि ला»ि ि`ेगयU पििय मािा । सगेUगयU बिपिन गिUम ुािप बािा॥ 2॥ सô ुनयरा» कगUा¡ ुब भार्§ । 'U˘UगयU न सयनि मम बच बिकलार्§॥ `ौउ `निे'¡U बन बंˇय बिछôगŒU । पििा बचन मनिे'¡U न¤गU ुôगŒU॥ 3॥ सयि बिि नारि भवन परिवारा । गUô¤गU `ा¤गU `» बार¤गU बारा॥ ुस बिचारि `िय¡ `ा»गयU िािा । मिल§ न `»ि सगUôदर भýािा॥ 4॥ `था पं„ बिनय „» ुिि दीना । मनि बिनय ¨रनि करिबर कर गUीना॥ ुस मम `िवन बंˇय बिनय िôगUी । `ौउ `˙U‚ दाव `िुावा मôगUी॥ 5॥ `ागU'¡U ुवˇ कवन मयगयU लार्§ । नारि गेUिय पिýय भा§ »¡वार्§॥ बLर ुप`स सगUिे'¡U `» मागUीउ । नारि गUानि बिसेा छिि नागUीउ॥ 6॥ ुब ुपलôकयर सôकयर सयि िôरा । सगिUगिU नि˘यUर क˘Uôर 'Uर मôरा॥ नि` `ननी केर ०क कयरमारा । िाि िासय ियगU पýान ुˇारा॥ 7॥ सौउपेसि मôगिU ियगUगिU »गिU पानी । सब बिˇि सय„द परम गिUि `ानी॥ 'UिLर कागU दाग'¡U िेगिU `ार्§ । 'U˘िU किन मôगिU सि„ावगयU भार्§॥ 8॥ बगयU बिˇि सôचि सôच बिमôचन । dवि सलिल रा`िव दल लôचन॥ 'Uमा ०क ु„ं˙U रघायरार्§ । नर »िि भ»ि कहरपाल दे„ार्§॥ 9॥

uhŒ¡ rŒma lachimanahi nihŒrī, bole bacana manuja anusŒrī. ardha rŒti gai kapi nahiò Œyau, rŒma u¢hŒi anuja ura lŒyau.1. 868 * ŚR’ RMACARITAMNASA* sakahu na dukhita dekhi mohi kŒµu, bandhu sadŒ tava mṛdula subhŒµu. mama hita lŒgi tajehu pitu mŒtŒ, sahehu bipina hima Œtapa bŒtŒ.2. so anurŒga kahŒ¡ aba bhŒī, u¢hahu na suni mama baca bikalŒī. jau¡ janateu¡ bana bandhu bichohµu, pitŒ bacana manateu ¡ nahi ò ohµu.3. suta bita nŒri bhavana parivŒrŒ, hohiò jŒhi ò jaga bŒrahi ò bŒrŒ. asa bicŒri jiya ¡ jŒgahu tŒtŒ, milai na jagata sahodara bhrŒtŒ.4. jathŒ paṅkha binu khaga ati dīnŒ, mani binu phani karibara kara hīnŒ. asa mama jivana bandhu binu tohī, jau ¡ jaRa daiva jiŒvai mohī.5. jaihau¡ avadha kavana muhu lŒī, nŒri hetu priya bhŒi ga ¡vŒī. baru apajasa sahateu¡ jaga mŒhī ¡, nŒri hŒni biseṣa chati nŒhī ¡.6. aba apaloku soku suta torŒ, sahihi ni¢hura ka¢hora ura morŒ. nija jananī ke eka kumŒrŒ, tŒta tŒsu tumha prŒna adhŒrŒ.7. sau¡ pesi mohi tumhahi gahi pŒnī, saba bidhi sukhada parama hita jŒnī. utaru kŒha daihau¡ tehi jŒī, u¢hi kina mohi sikhŒvahu bhŒī.8. bahu bidhi socata soca bimocana, sravata salila rŒjiva dala locana. umŒ eka akhaṁḍa raghurŒī, nara gati bhagata kṛpŒla dekhŒī.9. Now, there on Suvela Śrī RŒma uttered words befitting a mortal as He looked at

चौ0—गUराि राम भेउंेU'U गUनयमाना । ुिि कहरि‚य पýभय परम सय`ाना॥ ियरि बाद िब की‹िगU 'Uपार्§ । 'U˘िU बा˘ेU लछिमन गUरार्§॥ 1॥ NUदय¡ ला§ पýभय भेंेU'U भýािा । गUरो सकल भालय कपि बýािा॥ कपि पयनि बाद िगUा¡ पगय¡Uचावा । `ेगिU बिˇि िब¤गU िागिU ल§ ुावा॥ 2॥ यगU बहžांि दसानन सयने“र । ुिि बिाद पयनि पयनि सिर ˇयने“र॥ Žयाकयरल कयंरभकरन प¤गUुावा । बिबिˇ `िन करि िागिU `»ावा॥ 3॥ `ा»ा निसिचर दे„िु कारसा । मानगय¡U कालय देगU ˇरि बासा॥ कयंरभकरन बŒÛा कगयU भार्§ । कागेU िव मय„ रगेU सय„ार्§॥ 4॥ कथा कगUी सब िे¤गU ुभिमानी। `ेगिU पýकार सीिा गUरि ुानी॥ िाि कपि‹गU सब निसिचर मारेU । मगUा मगUा `ôˇा संघारेU॥ 5॥ दयमर्य„ सयररिपय मनय` ुगUारी । भंU ुििकाय ुकंरपन भारी॥ ुपर मगUôदर ुादिक बीरा । परेU समर मगिU सब रनˇीरा॥ 6॥

haraṣi rŒma bheṁ¢eu hanumŒnŒ, ati kṛtagya prabhu parama sujŒnŒ. turata baida taba kīnhi upŒī, u¢hi bai¢he lachimana haraṣŒī.1. hṛdaya¡ lŒi prabhu bhe¢eu bhrŒtŒ, haraṣe sakala bhŒlu kapi brŒtŒ. kapi puni baida tahŒ¡ pahu¡ cŒvŒ, jehi bidhi tabahi ò tŒhi lai ŒvŒ.2. yaha bṛttŒnta dasŒnana suneµu, ati biṣŒda puni puni sira dhuneµu. byŒkula kumbhakarana pahi ò ŒvŒ, bibidha jatana kari tŒhi jagŒvŒ.3. jŒgŒ nisicara dekhia kaisŒ, mŒnahu¡ kŒlu deha dhari baisŒ. kumbhakarana bµujhŒ kahu bhŒī, kŒhe tava mukha rahe sukhŒī.4. kathŒ kahī saba tehiò abhimŒnī, jehi prakŒra sītŒ hari Œnī. tŒta kapinha saba nisicara mŒre, mahŒ mahŒ jodhŒ saṅghŒre.5. durmukha suraripu manuja ahŒrī, bha¢a atikŒya akampana bhŒrī. apara mahodara Œdika bīrŒ, pare samara mahi saba ranadhīrŒ.6.

दô0—सयनि दसकंरˇर बचन िब कयंरभकरन बिल„ान। `»दंबा गUरि ुानि ुब स˘U चागUि क¸यान॥ 62॥

suni dasakandhara bacana taba kumbhakarana bilakhŒna, jagadambŒ hari Œni aba sa¢ha cŒhata kalyŒna.62.

चौ0—भल न की‹गU िाउ निसिचरनागUा। ुब मôगिU ुा§ `»ा०गिU कागUा॥ ु`गŒ¡U िाि ˆया»ि ुभिमाना। भ`गयU राम गUô§गिU क¸याना॥ 1॥ गाउU दससीस मनय` रघायनायक । `ाकेर गUनŒमान से पायक॥ ुगUगU बंˇय िाउ की‹िगU „ôंUार्§ । पýथम¤गU मôगिU न सयना०गिU ुार्§॥ 2॥ की‹गेUगयU पýभय बिरôˇ िेगिU देवक । सिव बिरंUचि सयर `ाकेर सेवक॥ नारद मयनि मôगिU ‚यान `ô कगUा । कगUिे'¡U िôगिU समय निरबगUा॥ 3॥ ुब भरि ुंक भेउंयU मôगिU भार्§ । लôचन सय¨रल करौउ माउ `ार्§॥ Sयाम »ाि सरसीLरगU लôचन । दे„ौउ `ा§ िाप ˜ाय मôचन॥ 4॥

bhala na kīnha taiò nisicara nŒhŒ, aba mohi Œi jagŒehi kŒhŒ. ajahµu¡ tŒta tyŒgi abhimŒnŒ, bhajahu rŒma hoihi kalyŒnŒ.1. haiò dasasīsa manuja raghunŒyaka, jŒke hanµumŒna se pŒyaka. ahaha bandhu tai ò kīnhi kho¢Œī, prathamahiò mohi na sunŒehi Œī.2. kīnhehu prabhu birodha tehi devaka, siva birañci sura jŒke sevaka. nŒrada muni mohi gyŒna jo kahŒ, kahateu¡ tohi samaya nirabahŒ.3. aba bhari aṅka bheṁ¢u mohi bhŒī, locana suphala karau ¡ mai ò jŒī. syŒma gŒta sarasīruha locana, dekhau¡ jŒi tŒpa traya mocana.4.

दô0—राम रूरप »यन सयमिरि म»न भय'U छन ०क। रावन मा»े'U कôंिU घांU मद ुLर मगिUा ुनेक॥ 63॥

rŒma rµupa guna sumirata magana bhayau chana eka, rŒvana mŒgeu ko¢i gha¢a mada aru mahiṣa aneka.63.

चौ0—मगिUा „ा§ करि मदिरा पाना । »र्`ा ब ाýाघाि समाना॥ कयंरभकरन दयर्मद रन रंU»ा । चला दयर्» ि`ि सेन न सं»ा॥ 1॥ दे„ि बिभीानय ुा»ेउ ुाय'U । परेU'U चरन नि` नाम सयनाय'U॥ ुनय` 'U˘Uा§ NUदय¡ िेगिU लायô । रघायपिि भQर `ानि मन भायô॥ 2॥ िाि लाि रावन मôगिU मारा । कगUि परम गिUि मं˜ा बिचारा॥ िे¤गU »लानि रघायपिि प¤गU ुाय'¡U । दे„ि दीन पýभय केर मन भाय'¡U॥ 3॥ सयनय सयि भय'U कालबस रावन । सô कि मान ुब परम सि„ावन॥ ˇ‹य ˇ‹य िाउ ˇ‹य बिभीान । भयगयU िाि निसिचर कयरल भŒान॥ 4॥ बंˇय बंस िाउ की‹गU 'U`ा»र । भ`ेगयU राम सôभा सय„ सा»र॥ 5॥

mahiṣa khŒi kari madirŒ pŒnŒ, garjŒ bajrŒghŒta samŒnŒ. kumbhakarana durmada rana raṅgŒ, calŒ durga taji sena na saṅgŒ.1. dekhi bibhīṣanu Œge¡ Œyau, pareu carana nija nŒma sunŒyau. anuja u¢hŒi hṛdaya¡ tehi lŒyo, raghupati bhakta jŒni mana bhŒyo.2. tŒta lŒta rŒvana mohi mŒrŒ, kahata parama hita mantra bicŒrŒ. tehiò galŒni raghupati pahiò Œyau¡ , dekhi dīna prabhu ke mana bhŒyau ¡ .3. sunu suta bhayau kŒlabasa rŒvana, so ki mŒna aba parama sikhŒvana. dhanya dhanya taiò dhanya bibhīṣana, bhayahu tŒta nisicara kula bhµuṣana.4. bandhu baṁsa tai ò kīnha ujŒgara, bhajehu rŒma sobhŒ sukha sŒgara.5.

दô0—बचन कर्म मन कपंU ि`ि भ`ेगयU राम रनˇीर। `ागयU न नि` पर सŒÛा मôगिU भय'¡U कालबस बीर॥ 64॥

bacana karma mana kapa¢a taji bhajehu rŒma ranadhīra, jŒhu na nija para sµujha mohi bhayau ¡ kŒlabasa bīra.64.

चौ0—बंˇय बचन सयनि चला बिभीान । ुाय'U `ग¡U ˜ालôक बिभŒान॥ नाथ भŒˇराकार सरीरा । कंयरभकरन ुावि रनˇीरा॥ 1॥ ०िना कपि‹गU सयना `ब काना । किलकिला§ ˇा० बलवाना॥ लि० 'U˘Uा§ बिंUप ुLर भŒˇर । कंUकंUा§ ˙Uार¤गU िा “रपर॥ 2॥ कôंिU कôंिU »िरि सि„र पýगUारा । कर¤गU भालय कपि ०क ०क बारा॥ मयरKô न मनय िनय ंUरKô न ंUारKô । `िमि »` ुर्कर ¨रलनि कô मारKô॥ 3॥ िब माLरिसयि मय˘िUका गU‹यô । परKô ˇरनि Žयाकयरल सिर ˇय‹यô॥ पयनि 'U˘िU िे¤गU मारेU'U गUनयमंिा । घायíमि भŒिल परेU'U ियरंUिा॥ 4॥ पयनि नल नीलगिU ुवनि पछारेUसि । `ग¡U िग¡U पंUकि पंUकि भंU ˙UारेUसि॥ चली बलीमय„ सेन परार्§ । ुिि भय ˜ासिि न कô'U समयगUार्§॥ 5॥

872 * ŚR’ RMACARITAMNASA* bandhu bacana suni calŒ bibhīṣana, Œyau jaha ¡ trailoka bibhµuṣana. nŒtha bhµudharŒkŒra sarīrŒ, kumbhakarana Œvata ranadhīrŒ.1. etanŒ kapinha sunŒ jaba kŒnŒ, kilakilŒi dhŒe balavŒnŒ. lie u¢hŒi bi¢apa aru bhµudhara, ka¢aka¢Œi ḍŒrahi ò tŒ µupara.2. ko¢i ko¢i giri sikhara prahŒrŒ, karahiò bhŒlu kapi eka eka bŒrŒ. muryo na manu tanu ¢aryo na ¢Œryo, jimi gaja arka phalani ko mŒryo.3. taba mŒrutasuta mu¢hikŒ hanyo, paryo dharani byŒkula sira dhunyo. puni u¢hi tehiò mŒreu hanumantŒ, ghurmita bhµutala pareu turantŒ.4. puni nala nīlahi avani pachŒresi, jaha¡ taha¡ pa¢aki pa¢aki bha¢a dŒresi. calī balīmukha sena parŒī, ati bhaya trasita na kou samuhŒī.5.

दô0—ुं»दादि कपि मयLरछिि करि समेि सय»ýीव। का¡„ दाबि कपिरा` कगय¡U चला ुमिि बल सीउव॥ 65॥

aṅgadŒdi kapi muruchita kari sameta sugrīva, kŒ¡kha dŒbi kapirŒja kahu ¡ calŒ amita bala sīṁva.65.

चौ0—'Uमा करि रघायपिि नरलीला । „ेलि »Lर˙‚U `िमि ुगिU»न मीला॥ भहकयरंिU भं» `ô कालगिU „ार्§ । िागिU कि सôगU§ ०ेसि लरार्§॥ 1॥ `» पावनि कीरिि बिSिरिगU¤गU । »ा§ »ा§ भवनिˇि नर िरिगU¤गU॥ मयLरछा »§ माLरिसयि`ा»ा। सय»ýीवगिU िब „ô`न ला»ा॥ 2॥ सय»ýीवगयU कार मयLरछा बीिी । निबयकि »य'U िेगिU महिक पýिीिी॥ कांेUसि दसन नासिका काना । »र`ि ुकास चले'U िे¤गU `ाना॥ 3॥ »गेU'U चरन »गिU भŒमि पछारा । ुिि लाघाव¡ 'U˘िU पयनि िेगिU मारा॥ पयनि ुाय'U पýभय प¤गU बलवाना । `यिि `यिि `य कहरपानिˇाना॥ 4॥ नाक कान कांेU `िय¡ `ानी। ¨िररा कýरôˇ करि भ§ मन ‚लानी॥ सगU` भीम पयनि बिनय Ÿायिि नासा । दे„ि कपि दल 'Uप`ी ˜ासा॥ 5॥

umŒ karata raghupati naralīlŒ, khelata garuRa jimi ahigana mīlŒ. bhṛku¢i bhaṅga jo kŒlahi khŒī, tŒhi ki sohai aisi larŒī.1. jaga pŒvani kīrati bistarihahi ò, gŒi gŒi bhavanidhi nara tarihahi ò. muruchŒ gai mŒrutasuta jŒgŒ, sugrīvahi taba khojana lŒgŒ.2. sugrīvahu kai muruchŒ bītī, nibuki gayau tehi mṛtaka pratītī. kŒ¢esi dasana nŒsikŒ kŒnŒ, garaji akŒsa caleu tehi ò jŒnŒ.3. gaheu carana gahi bhµumi pachŒrŒ, ati lŒghava ¡ u¢hi puni tehi mŒrŒ. puni Œyau prabhu pahi ò balavŒnŒ, jayati jayati jaya kṛpŒnidhŒnŒ.4. nŒka kŒna kŒ¢e jiya ¡ jŒnī, phirŒ krodha kari bhai mana glŒnī. sahaja bhīma puni binu śruti nŒsŒ, dekhata kapi dala upajī trŒsŒ.5.

दô0—`य `य `य रघायबंस मनि ˇा० कपि दा गŒUगU। ०कगिU बार िासय पर छा˙‚ेU‹िगU »िरि िLर `ŒगU॥ 66॥

jaya jaya jaya raghubaṁsa mani dhŒe kapi dai hµuha, ekahi bŒra tŒsu para chŒRenhi giri taru jµuha.66.

चौ0—कयंरभकरन रन रंU» बिLर्ा । स‹मय„ चला काल `नय कýयर्ा॥ कôंिU कôंिU कपि ˇरि ˇरि „ार्§ । `नय ंUी˙‚Uी »िरि »यगUा¡ समार्§॥ 1॥ कôंिU‹गU »गिU सरीर सन मर्दा । कôंिU‹गU मी`ि मिलव मगिU »र्दा॥ मय„ नासा Ÿावन‹िगU कीउ बांUा । निसरि परा¤गU भालय कपि ˘UांUा॥ 2॥ रन मद मžा निसाचर दर्पा । बिSव »ýसिगिU `नय ०गिU बिˇि ुर्पा॥ मयरेU सयभंU सब ¨िरर¤गU न ¨ेररेU ।सŒÛा न नयन सयन¤गU न¤गU ंेUरेU॥ 3॥ कयंरभकरन कपि ¨रौ` बि˙Uारी । सयनि ˇार्§ र`नीचर ˇारी॥ दे„ी राम बिकल कंUकार्§ । रिपय ुनीक नाना बिˇि ुार्§॥ 4॥

874 * ŚR’ RMACARITAMNASA* kumbhakarana rana raṅga biruddhŒ, sanmukha calŒ kŒla janu kruddhŒ. ko¢i ko¢i kapi dhari dhari khŒī, janu ¢īRī giri guhŒ ¡ samŒī.1. ko¢inha gahi sarīra sana mardŒ, ko¢inha mīji milava mahi gardŒ. mukha nŒsŒ śravananhi kī¡ bŒ¢Œ, nisari parŒhi ò bhŒlu kapi ¢hŒ¢Œ.2. rana mada matta nisŒcara darpŒ, bisva grasihi janu ehi bidhi arpŒ. mure subha¢a saba phirahiò na phere, sµujha na nayana sunahi ò nahi ò ¢ere.3. kumbhakarana kapi phauja biḍŒrī, suni dhŒī rajanīcara dhŒrī. dekhī rŒma bikala ka¢akŒī, ripu anīka nŒnŒ bidhi Œī.4.

दô0—सयनय सय»ýीव बिभीान ुनय` स¡भारेUगयU सान। माउ दे„'¡U „ल बल दलगिU बôले रा`िवनान॥ 67॥

sunu sugrīva bibhīṣana anuja sa ¡bhŒrehu saina, maiò dekhau ¡ khala bala dalahi bole rŒjivanaina.67.

चौ0—कर सारंU» सा`ि कंिU भाथा । ुरि दल दलन चले रघायनाथा॥ पýथम की‹िगU पýभय ˇनया ं¡Uकôरा । रिपय दल बˇिर भय'U सयनि सôरा॥ 1॥ सˆयसंˇ छा¡˙‚ेU सर ल‘छा । कालसर्प `नय चले सप‘छा॥ `ग¡U िग¡U चले बिपयल नाराचा । ल»े कंUन भंU बिकंU पिसाचा॥ 2॥ कंU¤गU चरन 'Uर सिर भय`दं˙Uा । बगयUिक बीर गUô¤गU सि „ं˙Uा॥ घायíम घायíम घायल मगिU परगUीउ । 'U˘िU संभारि सयभंU पयनि लरगUीउ॥ 3॥ ला»ि बान `लद `िमि »ा`¤गU । बगयUिक दे„ि क˘िUन सर भा`¤गU॥ Lंर˙U पýचं˙U मयं˙U बिनय ˇाव¤गU । ˇLर ˇLर माLर माLर ˇयनि »ाव¤गU॥ 4॥

kara sŒraṅga sŒji ka¢i bhŒthŒ, ari dala dalana cale raghunŒthŒ. prathama kīnhi prabhu dhanuṣa ¢a¡ korŒ, ripu dala badhira bhayau suni sorŒ.1. satyasandha chŒ ¡Re sara lacchŒ, kŒlasarpa janu cale sapacchŒ. jaha¡ taha¡ cale bipula nŒrŒcŒ, lage ka¢ana bha¢a bika¢a pisŒcŒ.2. ka¢ahiò carana ura sira bhujadaṁḍŒ, bahutaka bīra hohi ò sata khaṁḍŒ. ghurmi ghurmi ghŒyala mahi parahī¡, u¢hi sambhŒri subha¢a puni larahī ¡.3. lŒgata bŒna jalada jimi gŒjahi ò, bahutaka dekhi ka¢hina sara bhŒjahi ò. ruṁḍa pracaṁḍa muṁḍa binu dhŒvahiò, dharu dharu mŒru mŒru dhuni gŒvahiò.4.

दô0—छन मगय¡U पýभय केर सायक‹िगU कांेU बिकंU पिसाच। पयनि रघायबीर निां» मगय¡U पýबिसे सब नाराच॥ 68॥

chana mahu ¡ prabhu ke sŒyakanhi kŒ¢e bika¢a pisŒca, puni raghubīra niṣaṅga mahu ¡ prabise saba nŒrŒca.68.

चौ0—कयंरभकरन मन दी„ बिचारी । गUिि छन माÛा निसाचर ˇारी॥ भा ुिि कýयर् मगUाबल बीरा । कियô मह»नायक नाद »¡भीरा॥ 1॥ कôपि मगUीˇर ले§ 'Uपारी । ˙Uार§ `ग¡U मर्करंU भंU भारी॥ ुावि दे„ि साल पýभय भारेU । सर‹िगU कांिU र` सम करि ˙UारेU॥ 2॥ पयनि ˇनय िानि कôपि रघायनायक । छा¡˙े‚ ुिि कराल बगयU सायक॥ िनय मगय¡U पýबिसि निसरि सर`ागUीउ । `िमि दामिनि घान माÛा समागUीउ॥ 3॥ सôनिि dवि सôगU िन कारेU । `नय क”ाल »िरि »ेLर पनारेU॥ बिकल बिलôकि भालय कपि ˇा० । बिग¡Uसा `ब¤गU निकंU कपि ुा०॥ 4॥

kumbhakarana mana dīkha bicŒrī, hati chana mŒjha nisŒcara dhŒrī. bhŒ ati kruddha mahŒbala bīrŒ, kiyo mṛganŒyaka nŒda ga ¡bhīrŒ.1. kopi mahīdhara lei upŒrī, ḍŒrai jaha ¡ marka¢a bha¢a bhŒrī. Œvata dekhi saila prabhu bhŒre, saranhi kŒ¢i raja sama kari ḍŒre.2. puni dhanu tŒni kopi raghunŒyaka, chŒ¡ Re ati karŒla bahu sŒyaka. tanu mahu ¡ prabisi nisari sara jŒhī ¡, jimi dŒmini ghana mŒjha samŒhī ¡.3. sonita sravata soha tana kŒre, janu kajjala giri geru panŒre. bikala biloki bhŒlu kapi dhŒe, biha ¡sŒ jabahi ò nika¢a kapi Œe.4. 876 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

दô0—मगUानाद करि »र्`ा कôंिU कôंिU »गिU कीस। मगिU पंUक§ »`रा` §व सपथ कर§ दससीस॥ 69॥

mahŒnŒda kari garjŒ ko¢i ko¢i gahi kīsa, mahi pa¢akai gajarŒja iva sapatha karai dasasīsa.69.

चौ0—भा»े भालय बलीमय„ `Œथा । बहकयर बिलôकि `िमि मेा बरूरथा॥ चले भा»ि कपि भालय भवानी । बिकल पयकारि ुारि बानी॥ 1॥ यगU निसिचर दयकाल सम ुगUर्§ । कपिकयरल देस परन ुब चगUर्§॥ कहरपा बारिˇर राम „रारी । पागिU पागिU पýनिारिि गUारी॥ 2॥ सकLरन बचन सयनि भ»वाना । चले सयˇारि सरासन बाना॥ राम सेन नि` पाछेउU घाली । चले सकôप मगUा बलसाली॥ 3॥ „ाउचि ˇनया सर सि संˇाने । छŒUंेU िीर सरीर समाने॥ ला»ि सर ˇावा रिस भरा । कयरˇर ˙U»म»ि ˙Uôलिि ˇरा॥ 4॥ ली‹गU ०क िे¤गU साल 'UपांUी । रघायकयरल ििलक भय`ा सô§ कांUी॥ ˇावा बाम बागयU »िरि ˇारी । पýभय सô'U भय`ा कांिU मगिU पारी॥ 5॥ कांेउU भय`ा सôगU „ल कारसा । प‘छगUीन मंदर »िरि `ासा॥ 'U»ý बिलôकनि पýभयगिU बिलôका । »ýसन चगUि मानगय¡U ˜ालôका॥ 6॥

bhŒge bhŒlu balīmukha jµuthŒ, bṛku biloki jimi meṣa barµuthŒ. cale bhŒgi kapi bhŒlu bhavŒnī, bikala pukŒrata Œrata bŒnī.1. yaha nisicara dukŒla sama ahaī, kapikula desa parana aba cahaī. kṛpŒ bŒridhara rŒma kharŒrī, pŒhi pŒhi pranatŒrati hŒrī.2. sakaruna bacana sunata bhagavŒnŒ, cale sudhŒri sarŒsana bŒnŒ. rŒma sena nija pŒche ¡ ghŒlī, cale sakopa mahŒ balasŒlī.3. khaiòci dhanuṣa sara sata saṁ dhŒne, chµu¢e tīra sarīra samŒne. lŒgata sara dhŒvŒ risa bharŒ, kudhara ḍagamagata ḍolati dharŒ.4. līnha eka tehi ò saila upŒ¢ī, raghukula tilaka bhujŒ soi kŒ¢ī. dhŒvŒ bŒma bŒhu giri dhŒrī, prabhu sou bhujŒ kŒ¢i mahi pŒrī.5. kŒ¢e¡ bhujŒ soha khala kaisŒ, pacchahīna mandara giri jaisŒ. ugra bilokani prabhuhi bilokŒ, grasana cahata mŒnahu ¡ trailokŒ.6.

दô0—करि चिPरार घाôर ुिि ˇावा बदनय पसारि। »»न सि् सयर ˜ासिि गUा गUा गेUिि पयकारि॥ 70॥

kari cikkŒra ghora ati dhŒvŒ badanu pasŒri, gagana siddha sura trŒsita hŒ hŒ heti pukŒri.70.

चौ0—सभय देव कLरनानिˇि `ा‹यô । Ÿावन पý`ंि सरासनय िा‹यô॥ बिसि„ निकर निसिचर मय„ भरेU“र। िदपि मगUाबल भŒमि न परेU“र॥ 1॥ सर‹िगU भरा मय„ स‹मय„ ˇावा। काल ˜ाôन स`ीव `नय ुावा॥ िब पýभय कôपि िीबý सर ली‹गUा । ˇर िे भिóा िासय सिर की‹गUा॥ 2॥ सô सिर परेU'U दसानन ुा»ेउ । बिकल भय'U `िमि ¨रनि मनि ˆया»ेउ॥ ˇरनि ˇस§ ˇर ˇाव पýचं˙Uा । िब पýभय कांिU की‹गU दय§ „ं˙Uा॥ 3॥ परेU भŒमि `िमि नभ िेउ भŒˇर । गेU˘U दाबि कपि भालय निसाचर॥ िासय िे` पýभय बदन समाना । सयर मयनि सब¤गU ुचंभव माना॥ 4॥ सयर दयंदयभीउ ब`ाव¤गU गUरा¤गU । ुSियिि कर¤गU सयमन बगयU बरा¤गU॥ करि बिनिी सयर सकल सिˇा० । िेगUी समय देवरिाि ुा०॥ 5॥ »»नôपरि गUरि »यन »न »ा० । Lरचिर बीररस पýभय मन भा०॥ बे»ि गUिगयU „ल कगिU मयनि »० । राम समर मगिU सôभि भ०॥ 6॥

sabhaya deva karunŒnidhi jŒnyo, śravana prajanta sarŒsanu tŒnyo. bisikha nikara nisicara mukha bhareµu, tadapi mahŒbala bhµumi na pareµu.1. saranhi bharŒ mukha sanmukha dhŒvŒ, kŒla trona sajīva janu ŒvŒ. taba prabhu kopi tībra sara līnhŒ, dhara te bhinna tŒsu sira kīnhŒ.2. so sira pareu dasŒnana Œge ¡ , bikala bhayau jimi phani mani tyŒge ¡. dharani dhasai dhara dhŒva pracandŒ, taba prabhu kŒ¢i kīnha dui khandŒ.3. 878 * ŚR’ RMACARITAMNASA* pare bhµumi jimi nabha te¡ bhµudhara, he¢ha dŒbi kapi bhŒlu nisŒcara. tŒsu teja prabhu badana samŒnŒ, sura muni sabahi ò acambhava mŒnŒ.4. sura dundubhī ¡ bajŒvahiò haraṣahiò, astuti karahi ò sumana bahu baraṣahi ò. kari binatī sura sakala sidhŒe, tehī samaya devariṣi Œe.5. gaganopari hari guna gana gŒe, rucira bīrarasa prabhu mana bhŒe. begi hatahu khala kahi muni gae, rŒma samara mahi sobhata bhae.6.

छंU0—सं»ýाम भŒमि बिरा` रघायपिि ुियल बल कôसल ˇनी। Ÿाम ¤बदय मय„ रा`ीव लôचन ुLरन िन सôनिि कनी॥ भय` `य»ल ¨ेररि सर सरासन भालय कपि चगयU दिसि बने। कगU दास ियलसी कगिU न सक छबि सेा `ेगिU ुानन घाने॥

Chaṁ.: saṅgrŒma bhµumi birŒja raghupati atula bala kosala dhanī, śrama bindu mukha rŒjīva locana aruna tana sonita kanī. bhuja jugala pherata sara sarŒsana bhŒlu kapi cahu disi bane, kaha dŒsa tulasī kahi na saka chabi seṣa jehi Œnana ghane.

दô0—निसिचर ुˇम मलाकर िागिU दी‹गU नि` ˇाम। »िरि`ा िे नर मंदमिि `े न भ`¤गU Ÿाीराम॥ 71॥

nisicara adhama malŒkara tŒhi dīnha nija dhŒma, girijŒ te nara mandamati je na bhajahi ò śrīrŒma.71.

चौ0—दिन केउर ुंि ¨िररीउ mौ ुनी । समर भर्§ सयभंU‹गU Ÿाम घानी॥ राम कहरपा¡ कपि दल बल बाÉ‚Uा । `िमि िहन पा§ ला» ुिि ˙UाÉU‚ा॥ 1॥ छी`¤गU निसिचर दिनय ुLर रािी । नि` मय„ कगेउU सयकहरि `ेगिU भा¡िी॥ बगयU बिलाप दसकंरˇर करर्§ । बंˇय सीस पयनि पयनि 'Uर ˇरर्§॥ 2॥ रôव¤गU नारि NUदय गUिि पानी । िासय िे` बल बिपयल ब„ानी॥ मेघानाद िेगिU ुवसर ुाय'U । कगिU बगयU कथा पििा समयÛाय'U॥ 3॥ दे„ेगयU कालि मôरि मनयसार्§ । ुब¤गU बगयUि का करौउ ब˙‚Uार्§॥ ०गिU बिˇि `¸पि भय'U बिगUाना । चगय¡U दयुार ला»े कपि नाना॥ लर¤गU सयभंU नि` नि` `य गेUिŒ । बरनि न `ा§ समर „»केरिŒ॥ 6॥

dina ke¡ anta phirī ¡ dvau anī, samara bhaī subha¢anha śrama ghanī. rŒma kṛpŒ¡ kapi dala bala bŒRhŒ, jimi tṛna pŒi lŒga ati ḍŒRhŒ.1. chījahiò nisicara dinu aru rŒtī, nija mukha kahe ¡ sukṛta jehi bhŒ ¡ tī. bahu bilŒpa dasakandhara karaī, bandhu sīsa puni puni ura dharaī.2. rovahiò nŒri hṛdaya hati pŒnī, tŒsu teja bala bipula bakhŒnī. meghanŒda tehi avasara Œyau, kahi bahu kathŒ pitŒ samujhŒyau.3. dekhehu kŒli mori manusŒī, abahi ò bahuta kŒ karau ¡ baRŒī. iṣ¢adeva saiò bala ratha pŒyau¡ , so bala tŒta na tohi dekhŒyau ¡.4. ehi bidhi jalpata bhayau bihŒnŒ, cahu ¡ duŒra lŒge kapi nŒnŒ. ita kapi bhŒlu kŒla sama bīrŒ, uta rajanīcara ati ranadhīrŒ.5. larahi ò subha¢a nija nija jaya hetµu, barani na jŒi samara khagaketµu.6.

दô0—मेघानाद मायामय रथ चÉि‚U »य'U ुकास। »र्`े'U ु^्UगUास करि भ§ कपि कंUकगिU ˜ास॥ 72॥

meghanŒda mŒyŒmaya ratha caRhi gayau akŒsa, garjeu a¢¢ahŒsa kari bhai kapi ka¢akahi trŒsa.72.

चौ0—सQिर सŒल िरवारि कहरपाना । ुS˜ा सS˜ा कयरलिसाययˇ नाना॥ ˙Uार§ परसय परिघा पााना । ला»े'U बहCि्U कराU बगयU बाना॥ 1॥ दस दिसि रगेU बान नभ छार्§ । मानगय¡U मघा मेघा Ûारि लार्§॥ ˇLर ˇLर माLर सयनिु ˇयनि काना । `ô मार§ िेगिU कô'U न `ाना॥ 2॥ »गिU »िरि िLर ुकास कपि ˇाव¤गU। दे„¤गU िेगिU न दय„िि ¨िररि ुाव¤गU॥ ुवघांU घांU बांU »िरि कंरदर । माया बल की‹गेUसि सर पं`र॥ 3॥ `ा¤गU कगUा¡ Žयाकयरल भ० बंदर । सयरपिि बंदि परेU `नय मंदर॥ माLरिसयि ुं»द नल नीला । की‹गेUसि बिकल सकल बलसीला॥ 4॥ पयनि लछिमन सय»ýीव बिभीान । सर‹िगU मारि की‹गेUसि `र्`र िन॥ पयनि रघायपिि साउ `ŒÛा ला»ा । सर छा¡˙‚U§ गUô§ ला»¤गU ना»ा॥ 5॥ Žयाल पास बस भ० „रारी । Sवबस ुनंि ०क ुबिकारी॥ नंU §व कपंU चरिि कर नाना । सदा Sविं˜ा ०क भ»वाना॥ 6॥ रन सôभा ल»ि पýभय¤गU ब¡ˇायô । ना»पास देव‹गU भय पायô॥ 7॥

sakti sµula taravŒri kṛpŒnŒ, astra sastra kulisŒyudha nŒnŒ. ḍŒrai parasu parigha pŒṣŒnŒ, lŒgeu bṛṣ¢i karai bahu bŒnŒ.1. dasa disi rahe bŒna nabha chŒī, mŒnahu ¡ maghŒ megha jhari lŒī. dharu dharu mŒru sunia dhuni kŒnŒ, jo mŒrai tehi kou na jŒnŒ.2. gahi giri taru akŒsa kapi dhŒvahiò, dekhahi ò tehi na dukhita phiri Œvahi ò. avagha¢a ghŒ¢a bŒ¢a giri kandara, mŒyŒ bala kīnhesi sara pañjara.3. jŒhiò kahŒ¡ byŒkula bhae bandara, surapati bandi pare janu mandara. mŒrutasuta aṅgada nala nīlŒ, kīnhesi bikala sakala balasīlŒ.4. puni lachimana sugrīva bibhīṣana, saranhi mŒri kīnhesi jarjara tana. puni raghupati sai ò jµujhai lŒgŒ, sara chŒ ¡ Rai hoi lŒgahi ò nŒgŒ.5. byŒla pŒsa basa bhae kharŒrī, svabasa ananta eka abikŒrī. na¢a iva kapa¢a carita kara nŒnŒ, sadŒ svatantra eka bhagavŒnŒ.6. rana sobhŒ lagi prabhuhi ò ba¡ dhŒyo, nŒgapŒsa devanha bhaya pŒyo.7.

दô0—»िरि`ा `ासय नाम `पि मयनि कांU¤गU भव पास। सô कि बंˇ िर ुाव§ Žयापक बिSव निवास॥ 73॥

girijŒ jŒsu nŒma japi muni kŒ¢ahi ò bhava pŒsa, so ki bandha tara Œvai byŒpaka bisva nivŒsa.73.

चौ0—चरिि राम केर स»यन भवानी । िíक न `ा¤गU बय्ि बल बानी॥ ुस बिचारि `े ि‚य बिरा»ी । रामगिU भ`¤गU िर्कर सब ˆया»ी॥ 1॥ Žयाकयरल कंUकयर की‹गUघाननादा । पयनि भा पý»ंU कगU§ दयर्बादा॥ `ामवंि कगU „ल रगयU ˘UाÉ‚Uा । सयनि करि िागिU कýरôˇ ुिि बाÉ‚Uा॥ 2॥ बŒÉ‚U `ानि स˘U छा¡˙‚ेU'¡U िôगUी । ला»ेसि ुˇम पचाराU मôगUी॥ ुस कगिU िरल ˜िासŒल चलायô । `ामवंि कर »गिU सô§ ˇायô॥ 3॥ मारिसि मेघानाद कार छािी । परा भŒ÷मि घायíमि सयरघािी॥ पयनि रिसान »गिU चरन ¨िररायô । मगिU पछारि नि` बल दे„रायô॥ 4॥ बर पýसाद सô मर§ न मारा । िब »गिU पद लंका पर ˙Uारा॥

carita rŒma ke saguna bhavŒnī, tarki na jŒhi ò buddhi bala bŒnī. asa bicŒri je tagya birŒgī, rŒmahi bhajahi ò tarka saba tyŒgī.1. byŒkula ka¢aku kīnha ghananŒdŒ, puni bhŒ praga¢a kahai durbŒdŒ. jŒmavanta kaha khala rahu ¢hŒRhŒ, suni kari tŒhi krodha ati bŒRhŒ.2. bµuRha jŒni sa¢ha chŒ ¡ Reu¡ tohī, lŒgesi adhama pacŒrai mohī. asa kahi tarala trisµula calŒyo, jŒmavanta kara gahi soi dhŒyo.3. mŒrisi meghanŒda kai chŒtī, parŒ bhµumi ghurmita suraghŒtī. puni risŒna gahi carana phirŒyo, mahi pachŒri nija bala dekharŒyo.4. bara prasŒda so marai na mŒrŒ, taba gahi pada laṅkŒ para ḍŒrŒ. ihŒ¡ devariṣi garuRa pa¢hŒyo, rŒma samīpa sapadi so Œyo.5. 882 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

दô0—„»पिि सब ˇरि „ा० माया ना» बरूरथ। माया बि»ि भ० सब गUरो बानर `Œथ॥ 74 (क)॥ »गिU »िरि पादप 'Uपल न„ ˇा० कीस रिसा§। चले िमीचर बिकलिर »É‚U पर चÉ‚ेU परा§॥ 74 („)॥

khagapati saba dhari khŒe mŒyŒ nŒga barµutha, mŒyŒ bigata bhae saba haraṣe bŒnara jµutha.74(A). gahi giri pŒdapa upala nakha dhŒe kīsa risŒi, cale tamīcara bikalatara gaRha para caRhe parŒi.74(B).

चौ0—मेघानाद कार मयरछा`ा»ी । पििगिU बिलôकि ला` ुिि ला»ी॥ ियरि »य'U »िरिबर कंरदरा । करौउ ु`य म„ ुस मन ˇरा॥ 1॥ यSिय mादश्ा वर्ाणिा नि…ýागUारविवí`िः॥ िेनाव महˆययíनíदC्Uो बýrा्णाSय दयराˆमनः । लÿमणाSिय ुयोŠयाया निर्»यायाि÷् ˆवया सगU॥ िदादि नि…ýागUारादीóा `ानािि रघाŒžाम । सेवाथZ िव रा`े‹…ý ™ािं सर्वमिदं मया॥ िदा™ापय देवेश्ा लÿमणां ˆवरया मया । गUनिcयिि न संदेगUः श्ोाः साÿा्राˇरः॥

(YuddhakŒṇḍa VIII. 64—67)

दô0—रघायपिि चरन ना§ सिLर चले'U ियरंUि ुनंि। ुं»द नील मयंद नल सं» सयभंU गनयमंि॥ 75॥

raghupati carana nŒi siru caleu turanta ananta, aṅgada nīla mayanda nala saṅga subha¢a hanumanta.75.

चौ0—`ा§ कपि‹गU सô दे„ा बासा । ुागयUिि देि Lरˇिर ुLर भाउसा॥ की‹गU कपि‹गU सब `‚य बिˇंसा । `ब न 'U˘U§ िब कर¤गU पýसंसा॥ 1॥ िदपि न 'U˘U§ ˇरेU‹िगU कच `ार्§ । लाि‹िगU गUिि गUिि चले परार्§॥ ला ˜िासŒल ˇावा कपि भा»े । ुा० `ग¡U रामानय` ुा»े॥ 2॥ ुावा परम कýरôˇ कर मारा । »र्` घाôर रव बार¤गU बारा॥ कôपि मLरिसयि ुं»द ˇा० । गUिि ˜िासŒल 'Uर ˇरनि »िरा०॥ 3॥ पýभय कग¡U छा¡˙‚ेUसि सŒल पýचं˙Uा । सर गUिि कहरि ुनंि `य» „ं˙Uा॥ 'U˘िU बगUôरि माLरिि `यबरा`ा । गUि¤गU कôपि िेगिU घा'U न बा`ा॥ 4॥ ¨िररेU बीर रिपय मर§ न मारा । िब ˇावा करि घाôर चिकारा॥ ुावि दे„ि कýयर् `नय काला । लछिमन छा˙‚ेU बिसि„ कराला॥ 5॥ दे„ेसि ुावि पबि सम बाना । ियरि भय'U „ल ुंिरˇाना॥ बिबिˇ बेा ˇरि कर§ लरार्§ । कबगय¡Uक पý»ंU कबगय¡U दयरि `ार्§॥ 6॥ दे„ि ु`य रिपय ˙Uरपे कीसा । परम कýयर् िब भय'U ुगUीसा॥ लछिमन मन ुस मं˜ा दहÉ‚Uावा । ०गिU पापिगिU माउ बगयUि „ेलावा॥ 7॥ सयमिरि कôसलाˇीस पýिापा । सर संˇान की‹गU करि दापा॥ छा˙‚Uा बान माÛा 'र ला»ा। मरिी बार कपंयU सब ˆया»ा॥ 8॥

jŒi kapinha so dekhŒ baisŒ, Œhuti deta rudhira aru bhaiṁsŒ. kīnha kapinha saba jagya bidhaṁsŒ, jaba na u¢hai taba karahi ò prasaṁsŒ.1. tadapi na u¢hai dharenhi kaca jŒī, lŒtanhi hati hati cale parŒī. lai trisµula dhŒvŒ kapi bhŒge, Œe jaha ¡ rŒmŒnuja Œge.2. ŒvŒ parama krodha kara mŒrŒ, garja ghora rava bŒrahi ò bŒrŒ. kopi marutasuta aṅgada dhŒe, hati trisµula ura dharani girŒe.3. prabhu kaha¡ chŒ¡Resi sµula pracaṁḍŒ, sara hati kṛta ananta juga khaṁḍŒ. u¢hi bahori mŒruti jubarŒjŒ, hatahi ò kopi tehi ghŒu na bŒjŒ.4. phire bīra ripu marai na mŒrŒ, taba dhŒvŒ kari ghora cikŒrŒ. Œvata dekhi kruddha janu kŒlŒ, lachimana chŒRe bisikha karŒlŒ.5. dekhesi Œvata pabi sama bŒnŒ, turata bhayau khala antaradhŒnŒ. bibidha beṣa dhari karai larŒī, kabahu ¡ka praga¢a kabahu ¡ duri jŒī.6. dekhi ajaya ripu ḍarape kīsŒ, parama kruddha taba bhayau ahīsŒ. lachimana mana asa mantra dṛRhŒvŒ, ehi pŒpihi mai ò bahuta khelŒvŒ.7. sumiri kosalŒdhīsa pratŒpŒ, sara sandhŒna kīnha kari dŒpŒ. chŒRŒ bŒna mŒjha ura lŒgŒ, maratī bŒra kapa¢u saba tyŒgŒ.8.

दô0—रामानय` कग¡U रामय कग¡ ुस कगिU छा¡˙‚ेUसि पýान। ˇ‹य ˇ‹य िव `ननी कगU ुं»द गUनयमान॥ 76॥

rŒmŒnuja kaha ¡ rŒmu kaha ¡ asa kahi chŒ ¡Resi prŒna, dhanya dhanya tava jananī kaha aṅgada hanumŒna.76.

चौ0—बिनय पýयास गUनयमान 'U˘Uायô । लंका mार रा„ि पयनि ुायô॥ िासय मरन सयनि सयर »ंˇर्बा । चÉि‚U बिमान ुा० नभ सर्बा॥ 1॥ बराि सयमन दयंदयभीउ ब`ाव¤गU । Ÿाीरघायनाथ बिमल `सय »ाव¤गU॥ `य ुनंि `य `»दाˇारा । ियगU पýभय सब देव‹िगU निSिारा॥ 2॥ ुSियिि करि सयर सि् सिˇा० । लछिमन कहरपा¤सˇय प¤गU ुा०॥ सयि बˇ सयना दसानन `बगUीउ । मयLरछिि भय'U परेU'U मगिU िबगUीउ॥ 3॥ मंदôदरी Lरदन कर भारी । 'Uर िा˙‚Uन बगयU भा¡िि पयकारी॥ न»र लô» सब Žयाकयरल सôचा । सकल कगU¤गU दसकंरˇर पôचा॥ 4॥

886 * ŚR’ RMACARITAMNASA* binu prayŒsa hanumŒna u¢hŒyo, laṅkŒ dvŒra rŒkhi puni Œyo, tŒsu marana suni sura gandharbŒ, caRhi bimŒna Œe nabha sarbŒ.1. baraṣi sumana dundubhī ¡ bajŒvahiò, śrīraghunŒtha bimala jasu gŒvahi ò. jaya ananta jaya jagadŒdhŒrŒ, tumha prabhu saba devanhi nistŒrŒ.2. astuti kari sura siddha sidhŒe, lachimana kṛpŒsindhu pahi ò Œe. suta badha sunŒ dasŒnana jabahī ¡, muruchita bhayau pareu mahi tabahī ¡.3. mandodarī rudana kara bhŒrī, ura tŒRana bahu bhŒ ¡ ti pukŒrī. nagara loga saba byŒkula socŒ, sakala kahahi ò dasakandhara pocŒ.4.

दô0—िब दसकंर˘U बिबिˇि बिˇि समयÛा§Z सब नारि। नSवर रूरप `»ि सब दे„गयU NUदय¡ बिचारि॥ 77॥

taba dasakaṁ¢ha bibidhi bidhi samujhŒī ¡ saba nŒri, nasvara rµupa jagata saba dekhahu hṛdaya ¡ bicŒri.77.

चौ0—िि‹गUगिU ‚यान 'Uपदेसा रावन । ुापयन मंद कथा सयभ पावन॥ पर 'Uपदेस कयरसल बगयUिेरेU । `े ुाचर¤गU िे नर न घानेरेU॥ 1॥ निसा सिरानि भय'U भिनयसारा । ल»े भालय कपि चारिगय¡U mारा॥ सयभंU बôला§ दसानन बôला । रन स‹मय„ `ा कर मन ˙Uôला॥ 2॥ सô ुबगUीउ बLर `ा'U परार्§ । सं`य» बिमय„ भ०¡ न भलार्§॥ नि` भय` बल माउ बयLर बÉ‚Uावा । देग'¡U 'UिLर `ô रिपय चÉिU‚ ुावा॥ 3॥ ुस कगिU मLरि बे» रथ सा`ा । बा`े सकल `यÛा“र बा`ा॥ चले बीर सब ुियलिि बली । `नय क”ाल कार ुा¡ˇी चली॥ 4॥ ुस»यन ुमिि गUô¤गU िेगिU काला । »न§ न भय` बल »र्ब बिसाला॥ 5॥

tinhahi gyŒna upadesŒ rŒvana, Œpuna manda kathŒ subha pŒvana. para upadesa kusala bahutere, je Œcarahiò te nara na ghanere.1. nisŒ sirŒni bhayau bhinusŒrŒ, lage bhŒlu kapi cŒrihu ¡ dvŒrŒ. subha¢a bolŒi dasŒnana bolŒ, rana sanmukha jŒ kara mana ḍolŒ.2. so abahī¡ baru jŒu parŒī, sañjuga bimukha bhae ¡ na bhalŒī. nija bhuja bala mai ò bayaru baRhŒvŒ, dehau¡ utaru jo ripu caRhi ŒvŒ.3. asa kahi maruta bega ratha sŒjŒ, bŒje sakala jujhŒµu bŒjŒ. cale bīra saba atulita balī, janu kajjala kai Œ ¡ dhī calī.4. asaguna amita hohi ò tehi kŒlŒ, ganai na bhujabala garba bisŒlŒ.5.

छंU0—ुिि »र्ब »न§ न स»यन ुस»यन dव¤गU ुाययˇ गUाथ िे। भंU »िरि रथ िे बा`ि »` चिPररि भा`¤गU साथ िे॥ »ôमाय »ीˇ कराल „र रव Sवान बôल¤गU ुिि घाने। `नय कालदŒि 'UलŒक बôल¤गU बचन परम भयावने॥

Chaṁ.: ati garba ganai na saguna asaguna sravahiò Œyudha hŒtha te, bha¢a girata ratha te bŒji gaja cikkarata bhŒjahi ò sŒtha te. gomŒya gīdha karŒla khara rava svŒna bolahi ò ati ghane, janu kŒladµuta ulµuka bolahi ò bacana parama bhayŒvane.

दô0—िागिU कि संपिि स»यन सयभ सपनेगय¡U मन बिŸाम। भŒि …ýôगU रि मôगUबस राम बिमय„ रिि काम॥ 78॥

tŒhi ki sampati saguna subha sapanehu ¡ mana biśrŒma, bhµuta droha rata mohabasa rŒma bimukha rati kŒma.78.

चौ0—चले'U निसाचर कंUकयर ुपारा । चियरं»िनी ुनी बगयU ˇारा॥ बिबिˇि भा¡िि बागUन रथ `ाना। बिपयल बरन पिाक Šव` नाना॥ 1॥ चले मžा »` `Œथ घानेरेU । पýाबिंU `लद मLरि `नय पýेेरेU॥ बरन बरन बिरदाि निकाया । समर सŒर `ान¤गU बगयU माया॥ 2॥ ुिि बिचि˜ा बागिUनी बिरा`ी । बीर बसंि सेन `नय सा`ी॥ चलि कंUक दि»¤सˇयर ˙U»गUीउ । छयUभिि पयôˇि कयरˇर ˙U»म»गUीउ॥ 3॥ 'U˘Uी रेUनय रबि »य'U छपार्§ । मLरि थकिि बसयˇा ुकयरलार्§॥ पनव निसान घाôर रव बा`¤गU । पýलय समय केर घान `नय »ा`¤गU॥ 4॥ भेरि न¨रीरि बा` सगUनार्§ । मारूर रा» सयभंU सय„दार्§॥ केरगUरि नाद बीर सब करगUीउ । नि` नि` बल पौLरा 'U“ारगUीउ॥ 5॥ कगU§ दसानन सयनगयU सयभ^्Uा । मर्दगयU भालय कपि‹गU केर ˘U^्Uा॥ गUौउ मारिगU'¡U भŒप mौ भार्§ । ुस कगिU स‹मय„ ¨रौ` रेउU»ार्§॥ 6॥ यगU सयˇि सकल कपि‹गU `ब पार्§ । ˇा० करि रघायबीर दôगUार्§॥ 7॥

888 * ŚR’ RMACARITAMNASA* caleu nisŒcara ka¢aku apŒrŒ, caturaṅginī anī bahu dhŒrŒ. bibidhi bhŒ¡ ti bŒhana ratha jŒnŒ, bipula barana patŒka dhvaja nŒnŒ.1. cale matta gaja jµutha ghanere, prŒbi¢a jalada maruta janu prere. barana barana biradaita nikŒyŒ, samara sµura jŒnahi ò bahu mŒyŒ.2. ati bicitra bŒhinī birŒjī, bīra basanta sena janu sŒjī. calata ka¢aka digasindhura ḍagahī¡, chubhita payodhi kudhara ḍagamagahī¡.3. u¢hī renu rabi gayau chapŒī, maruta thakita basudhŒ akulŒī. panava nisŒna ghora rava bŒjahi ò, pralaya samaya ke ghana janu gŒjahi ò.4. bheri naphīri bŒja sahanŒī, mŒrµu rŒga subha¢a sukhadŒī. kehari nŒda bīra saba karahī¡, nija nija bala pauruṣa uccarahī ¡.5. kahai dasŒnana sunahu subha¢¢Œ, mardahu bhŒlu kapinha ke ¢ha¢¢Œ. hau¡ mŒrihau¡ bhµupa dvau bhŒī, asa kahi sanmukha phauja re ¡ gŒī.6. yaha sudhi sakala kapinha jaba pŒī, dhŒe kari raghubīra dohŒī.7.

छंU0—ˇा० बिसाल कराल मर्करंU भालय काल समान िे। मानगय¡U सप‘छ 'U˙‚Uा¤गU भŒˇर बहंद नाना बान िे॥ न„ दसन साल मगUा…ýयमाययˇ सबल संक न मानगUीउ। `य राम रावन मžा »` मह»रा` सय`सय ब„ानगUीउ॥

Chaṁ.: dhŒe bisŒla karŒla marka¢a bhŒlu kŒla samŒna te, mŒnahu¡ sapaccha uRŒhi ò bhµudhara bṛnda nŒnŒ bŒna te. nakha dasana saila mahŒdrumŒyudha sabala saṅka na mŒnahī¡, jaya rŒma rŒvana matta gaja mṛgarŒja sujasu bakhŒnahī ¡.

दô0—दयगयU दिसि `य `यकार करि नि` नि` `ôरी `ानि। भिरेU बीर §ि रामगिU 'Uि रावनगिU ब„ानि॥ 79॥

duhu disi jaya jayakŒra kari nija nija jorī jŒni, bhire bīra ita rŒmahi uta rŒvanahi bakhŒni.79.

चौ0—रावनय रथी बिरथ रघायबीरा । दे„ि बिभीान भय'U ुˇीरा॥ ुˇिक पýीिि मन भा संदेगUा । बंदि चरन कगU सगिUि सनेगUा॥ 1॥ नाथ न रथ न¤गU िन पद ˜ाना । केरगिU बिˇि `ििब बीर बलवाना॥ सयनगयU स„ा कगU कहरपानिˇाना । `े¤गU `य गUô§ सô Sयंदन ुाना॥ 2॥ सौर` ˇीर` िेगिU रथ चाका । सˆय सील दहÉ‚U Šव`ा पिाका॥ बल बिबेक दम परगिUि घाôरेU । छमा कहरपा समिा र`य `ôरेU॥ 3॥ दान परसय बयˇि सQिर पýचं˙Uा । बर बि‚यान क˘िUन कôदं˙Uा॥ 4॥ ुमल ुचल मन ˜ाôन समाना । सम `म नियम सिलीमय„ नाना॥ कवच ुभेद बिपý »यर पŒ`ा । ०गिU सम बि`य 'Uपाय न दŒ`ा॥ 5॥ स„ा ˇर्ममय ुस रथ `ाकेउर । `ीिन कग¡U न किगय¡U रिपय िाकेउर॥ 6॥

rŒvanu rathī biratha raghubīrŒ, dekhi bibhīṣana bhayau adhīrŒ. adhika prīti mana bhŒ sandehŒ, bandi carana kaha sahita sanehŒ.1. nŒtha na ratha nahi ò tana pada trŒnŒ, kehi bidhi jitaba bīra balavŒnŒ. sunahu sakhŒ kaha kṛpŒnidhŒnŒ, jehiò jaya hoi so syandana ŒnŒ.2. sauraja dhīraja tehi ratha cŒkŒ, satya sīla dṛRha dhvajŒ patŒkŒ. bala bibeka dama parahita ghore, chamŒ kṛpŒ samatŒ raju jore.3. dŒna parasu budhi sakti pracaṁḍŒ, bara bigyŒna ka¢hina kodaṁḍŒ.4. 890 * ŚR’ RMACARITAMNASA* amala acala mana trona samŒnŒ, sama jama niyama silīmukha nŒnŒ. kavaca abheda bipra gura pµujŒ, ehi sama bijaya upŒya na dµujŒ.5. sakhŒ dharmamaya asa ratha jŒke¡, jītana kaha ¡ na katahu ¡ ripu tŒke ¡ .6.

दô0— मगUा ु`य संसार रिपय `ीिि सक§ सô बीर। `ाकेउर ुस रथ गUô§ दहÉ‚U सयनगयU स„ा मििˇीर॥ 80 (क)॥ सयनि पýभय बचन बिभीान गUराि »गेU पद कंर`। ०गिU मिस मôगिU 'UपदेसेगयU राम कहरपा सय„ पंय` 'Uि पचार दसकंरˇर §ि ुं»द गUनयमान। लरि निसाचर भालय कपि करि नि` नि` पýभय ुान॥ 80 (»)॥

H 80 („)H mahŒ ajaya saṁsŒra ripu jīti sakai so bīra, jŒke¡ asa ratha hoi dṛRha sunahu sakhŒ matidhīra.80(A). suni prabhu bacana bibhīṣana haraṣi gahe pada kañja, ehi misa mohi upadesehu rŒma kṛpŒ sukha puñja.80(B). uta pacŒra dasakandhara ita aṅgada hanumŒna, larata nisŒcara bhŒlu kapi kari nija nija prabhu Œna.80(C).

चौ0—सयर बýrा्ादि सि् मयनि नाना । दे„ि रन नभ चÉ‚ेU बिमाना॥ गUमगŒU 'Uमा रगेU िे¤गU सं»ा । दे„ि राम चरिि रन रंU»ा॥ 1॥ सयभंU समर रस दयगयU दिसि मािे । कपि `यसील राम बल िािे॥ ०क ०क सन भिर¤गU पचार¤गU । ०क‹गU ०क मर्दिU मगिU पार¤गU॥ 2॥ मार¤गU कांU¤गU ˇर¤गU पछार¤गU । सीस िôरि सीस‹गU सन मार¤गU॥ 'Uदर बिदार¤गU भय`ा 'Uपार¤गU । »गिU पद ुवनि पंUकि भंU ˙Uार¤गU॥ 3॥ निसिचर भंU मगिU »ा˙‚U¤गU भालŒ । “रपर ÉUारि दे¤गU बगयU बालŒ॥ बीर बलीमय„ `य् बिLर्े । दे„िुि बिपयल काल `नय कýयर्े॥ 4॥

sura brahmŒdi siddha muni nŒnŒ, dekhata rana nabha caRhe bimŒnŒ. hamahµu umŒ rahe tehiò saṅgŒ, dekhata rŒma carita rana raṅgŒ.1. subha¢a samara rasa duhu disi mŒte, kapi jayasīla rŒma bala tŒte. eka eka sana bhirahi ò pacŒrahiò, ekanha eka mardi mahi pŒrahi ò.2. mŒrahiò kŒ¢ahiò dharahiò pachŒrahiò, sīsa tori sīsanha sana mŒrahi ò. udara bidŒrahi ò bhujŒ upŒrahi ò, gahi pada avani pa¢aki bha¢a ḍŒrahi ò.3. nisicara bha¢a mahi gŒRahiò bhŒlµu, µupara ḍhŒri dehi ò bahu bŒlµu. bīra balīmukha juddha biruddhe, dekhiata bipula kŒla janu kruddhe.4.

छंU0—कýयर्े कहरिांि समान कपि िन dवि सôनिि रा`गUीउ। मर्द¤गU निसाचर कंUक भंU बलवंि घान `िमि »ा`गUीउ॥ मार¤गU चपेंU‹िगU ˙UांिU दाि‹गU कांिU लाि‹गU मी`गUीउ। चिPरर¤गU मर्करंU भालय छल बल कर¤गU `े¤गU „ल छी`गUीउ॥ 1॥ ˇरि »ाल ¨रार¤गU 'Uर बिदार¤गU »ल ु¡िावरि मेलगUीउ। पýt्Uादपिि `नय बिबिˇ िनय ˇरि समर ुं»न „ेलगUीउ॥ ˇLर माLर कांUय पछाLर घाôर »िरा »»न मगिU भरि रगUी। `य राम `ô िहन िे कयरलिस कर कयरलिस िे कर िहन सगUी॥ 2॥

Chaṁ.: kruddhe kṛtŒnta samŒna kapi tana sravata sonita rŒjahī ¡, mardahiò nisŒcara ka¢aka bha¢a balavanta ghana jimi gŒjahī¡. mŒrahiò cape¢anhi ḍŒ¢i dŒtanha kŒ¢i lŒtanha mījahī ¡, cikkarahiò marka¢a bhŒlu chala bala karahiò jehiò khala chījahī¡.1. 892 * ŚR’ RMACARITAMNASA* dhari gŒla phŒrahi ò ura bidŒrahi ò gala a ¡tŒvari melahī ¡, prahlŒdapati janu bibidha tanu dhari samara aṅgana khelahī¡. dharu mŒru kŒ¢u pachŒru ghora girŒ gagana mahi bhari rahī, jaya rŒma jo tṛna te kulisa kara kulisa te kara tṛna sahī.2.

दô0— नि` दल बिचलि दे„ेसि बीस भय`ा¡ दस चाप। रथ चÉि‚U चले'U दसानन ¨िररगयU ¨िररगयU करि दाप॥ 81॥

nija dala bicalata dekhesi bīsa bhujŒ ¡ dasa cŒpa, ratha caRhi caleu dasŒnana phirahu phirahu kari dŒpa.81.

चौ0—ˇाय'U परम कýयर् दसकंरˇर U। स‹मय„ चले गŒUगU दा बंदर॥ »गिU कर पादप 'Uपल पगUारा । ˙UारेU‹िगU िा पर ०क¤गU बारा॥ 1॥ ला»¤गU साल ब ाý िन िासŒ । „ं˙U „ं˙U गUô§ ¨ŒरंU¤गU ुासŒ॥ चला न ुचल रगUा रथ रôपी । रन दयर्मद रावन ुिि कôपी॥ 2॥ चले परा§ भालय कपि नाना । ˜ागिU ˜ागिU ुं»द गUनयमाना॥ 3॥ पागिU पागिU रघायबीर »ôसा§Z । यगU „ल „ा§ काल की ना§Z॥ िे¤गU दे„े कपि सकल पराने । दसगय¡U चाप सायक संˇाने॥ 4॥

dhŒyau parama kruddhadasakandhara, sanmukha cale hµuha dai bandara. gahi kara pŒdapa upala pahŒrŒ, ḍŒrenhi tŒ para ekahi ò bŒrŒ.1. lŒgahiò saila bajra tana tŒsµu, khaṁḍa khaṁḍa hoi phµu¢ahi ò Œsµu. calŒ na acala rahŒ ratha ropī, rana durmada rŒvana ati kopī.2. ita uta jhapa¢i dapa¢i kapi jodhŒ, mardai lŒga bhayau ati krodhŒ. cale parŒi bhŒlu kapi nŒnŒ, trŒhi trŒhi aṅgada hanumŒnŒ.3. pŒhi pŒhi raghubīra gosŒī¡, yaha khala khŒi kŒla kī nŒī ¡. tehi ò dekhe kapi sakala parŒne, dasahu¡ cŒpa sŒyaka sandhŒne.4.

छंU0—संˇानि ˇनय सर निकर छा˙‚ेUसि 'Uर» `िमि 'U˙ि‚U ला»गUीउ। रगेU पŒरि सर ˇरनी »»न दिसि बिदिसि कग¡U कपि भा»गUीउ॥ भयô ुिि कôलागUल बिकल कपि दल भालय बôल¤गU ुाियरेU। रघायबीर कLरना ¤सˇय ुारि बंˇय `न र‘छक गUरेU॥

Chaṁ.: sandhŒni dhanu sara nikara chŒResi uraga jimi uRi lŒgahī ¡, rahe pµuri sara dharanī gagana disi bidisi kaha¡ kapi bhŒgahī¡. bhayo ati kolŒhala bikala kapi dala bhŒlu bolahi ò Œture, raghubīra karunŒ sindhu Œrata bandhu jana racchaka hare.

दô0— नि` दल बिकल दे„ि कंिU कसि निां» ˇनय गUाथ। लछिमन चले कýयर् गUô§ ना§ राम पद माथ॥ 82॥

nija dala bikala dekhi ka¢i kasi niṣaṅga dhanu hŒtha, lachimana cale kruddha hoi nŒi rŒma pada mŒtha.82.

चौ0—रेU „ल का मारसि कपि भालŒ । मôगिU बिलôकयर िôर माउ कालŒ॥ „ô`ि रगेU'¡U िôगिU सयिघािी । ुा`य निपािि `य˙‚Uाव'¡U छािी॥ 1॥ ुस कगिU छा˙‚ेUसि बान पýचं˙Uा । लछिमन कि० सकल सि „ं˙ा॥ कôंिU‹गU ुाययˇ रावन ˙UारेU । ििल पýवान करि कांिU निवारेU॥ 2॥ पयनि नि` बान‹गU की‹गU पýगUारा । Sयंदनय भं`ि सारथी मारा॥ सि सि सर मारेU दस भाला । »िरि संह»‹गU `नय पýबिस¤गU Žयाला॥ 3॥ पयनि सि सर मारा 'Uर मागUीउ । परेU'U ˇरनि िल सयˇि कछयU नागUीउ॥ 'U˘Uा पýबल पयनि मयLरछा `ा»ी। छा˙ि‚Uसि बýrा् दी‹िगU `ô सा¡»ी॥ 4॥

re khala kŒ mŒrasi kapi bhŒlµu, mohi biloku tora mai ò kŒlµu. khojata raheu¡ tohi sutaghŒtī, Œju nipŒti juRŒvau ¡ chŒtī.1. 894 * ŚR’ RMACARITAMNASA* asa kahi chŒResi bŒna pracaṁḍŒ, lachimana kie sakala sata khaṁḍŒ. ko¢inha Œyudha rŒvana ḍ Œre, tila pravŒna kari kŒ¢i nivŒre.2. puni nija bŒnanha kīnha prahŒrŒ, syandanu bhañji sŒrathī mŒrŒ. sata sata sara mŒre dasa bhŒlŒ, giri sṛṅganha janu prabisahi ò byŒlŒ.3. puni sata sara mŒrŒ ura mŒhī ¡, pareu dharani tala sudhi kachu nŒhī ¡. u¢hŒ prabala puni muruchŒ jŒgī, chŒRisi brahma dīnhi jo sŒ ¡ gī.4.

छं0—सô बýrा् दžा पýचं˙U सQिर ुनंि 'Uर ला»ी सगUी। परKô बीर बिकल 'U˘Uाव दसमय„ ुियल बल मगिUमा रगUी॥ बýrा्ां˙U भवन बिरा` `ाकेउर ०क सिर `िमि र` कनी। िेगिU चगU 'U˘Uावन मŒÉ‚U रावन `ान न¤गU ˜िाभयुन ˇनी॥

Chaṁ.: so brahma datta pracaṁḍa sakti ananta ura lŒgī sahī, paryo bīra bikala u¢hŒva dasamukha atula bala mahimŒ rahī. brahmŒṁḍa bhavana birŒja jŒke ¡ eka sira jimi raja kanī, tehi caha u¢hŒvana mµuRha rŒvana jŒna nahiò tribhuana dhanī.

दô0— दे„ि पवनसयि ˇाय'U बôलि बचन क˘Uôर। ुावि कपिगिU गU‹यô िे¤गU मयCि्U पýगUार पýघाôर॥ 83॥

dekhi pavanasuta dhŒyau bolata bacana ka¢hora, Œvata kapihi hanyo tehi ò muṣ¢i prahŒra praghora.83.

चौ0—`ानय ंेUकि कपि भŒमि न »िरा । 'U˘Uा स¡भारि बगयUि रिस भरा॥ मय˘िUका ०क िागिU कपि मारा । परेU'U साल `नय ब ाý पýगUारा॥ 1॥ मयLरछा »ा बगUôरि सô `ा»ा। कपि बल बिपयल सरागUन ला»ा॥ ˇि» ˇि» मम पाLरा ˇि» मôगUी ।`ौउ िाउ `िुि रगेUसि सयर…ýôगUी॥ 2॥ ुस कगिU लछिमन कगय¡U कपि ¸यायô। दे„ि दसानन बिसमय पायô॥ कगU रघायबीर समयÛाय `िय¡ भýािा । ियगU कहरिांि भ‘छक सयर ˜ािा॥ 3॥ सयनि बचन 'U˘िU बा˘U कहरपाला । »र्§ »»न सô सकिि कराला॥ पयनि कôदं˙U बान »गिU ˇा० । रिपय स‹मय„ ुिि ुाियर ुा०॥ 4॥

jŒnu ¢eki kapi bhµumi na girŒ, u¢hŒ sa ¡bhŒri bahuta risa bharŒ. mu¢hikŒ eka tŒhi kapi mŒrŒ, pareu saila janu bajra prahŒrŒ.1. muruchŒ gai bahori so jŒgŒ, kapi bala bipula sarŒhana lŒgŒ. dhiga dhiga mama pauruṣa dhigamohī, jau ¡ tai ò jiata rahesi suradrohī.2. asa kahi lachimana kahu¡ kapi lyŒyo, dekhi dasŒnana bisamaya pŒyo. kaha raghubīra samujhu jiya¡ bhrŒtŒ, tumha kṛtŒnta bhacchaka sura trŒtŒ.3. sunata bacana u¢hi bai¢ha kṛpŒlŒ, gaī gagana so sakati karŒlŒ. puni kodaṁḍa bŒna gahi dhŒe, ripu sanmukha ati Œtura Œe.4.

छं0— ुाियर बगUôरि बिभं`ि Sयंदन सŒि गUिि Žयाकयरल कियô। »िर÷यô ˇरनि दसकंरˇर बिकलिर बान सि बेŠयô गिUयô॥ सारथी दŒसर घालि रथ िेगिU ियरि लंका ला »यô। रघायबीर बंˇय पýिाप पयं` बगUôरि पýभय चरन‹िगU नयô॥

Chaṁ.: Œtura bahori bibhañji syandana sµuta hati byŒkula kiyo, giryo dharani dasakandhara bikalatara bŒna sata bedhyo hiyo. sŒrathī dµusara ghŒli ratha tehi turata laṅkŒ lai gayo, raghubīra bandhu pratŒpa puñja bahori prabhu carananhi nayo.

दô0— 'UगUा¡ दसानन `ा»ि करि कराU ला» कछयU `‚य। राम बिरôˇ बि`य चगU स˘U गU˘U बस ुिि ु‚य॥ 84॥

896 * ŚR’ RMACARITAMNASA* uhŒ¡ dasŒnana jŒgi kari karai lŒga kachu jagya, rŒma birodha bijaya caha sa¢ha ha¢ha basa ati agya.84.

चौ0—§गUा¡ बिभीान सब सयˇि पार्§ । सपदि `ा§ रघायपििगिU सयनार्§॥ नाथ कर§ रावन ०क `ा»ा । सि् भ०¡ न¤गU मरिगिU ुभा»ा॥ 1॥ प˘UवगयU नाथ बे»ि भंU बंदर ।कर¤गU बिˇंस ुाव दसकंरˇर॥ पýाि गUôि पýभय सयभंU प˘Uा० । गUनयमदादि ुं»द सब ˇा०॥ 2॥ कौियक कŒरदि चÉU‚े कपि लंका । पा˘ेU रावन भवन ुसंका॥ `‚य करि `बगUीउ सô दे„ा । सकल कपि‹गU भा कýरôˇ बिसेा॥ 3॥ रन िे निल` भा`ि »हगU ुावा । §गUा¡ ुा§ बक Šयान ल»ावा॥ ुस कगिU ुं»द मारा लािा । चििव न स˘U Sवारथ मन रािा॥ 4॥

ihŒ¡ bibhīṣana saba sudhi pŒī, sapadi jŒi raghupatihi sunŒī. nŒtha karai rŒvana eka jŒgŒ, siddha bhae ¡ nahi ò marihi abhŒgŒ.1. pa¢havahu nŒtha begi bha¢a bandara, karahiò bidhaṁsa Œva dasakandhara. prŒta hota prabhu subha¢a p a¢hŒe, hanumadŒdi aṅgada saba dhŒe.2. kautuka kµudi caRhe kapi laṅkŒ, pai¢he rŒvana bhavana asaṅkŒ. jagya karata jabahī¡ so dekhŒ, sakala kapinha bhŒ krodha biseṣŒ.3. rana te nilaja bhŒji gṛha ŒvŒ, ihŒ¡ Œi baka dhyŒna lagŒvŒ. asa kahi aṅgada mŒrŒ lŒtŒ, citava na sa¢ha svŒratha mana rŒtŒ.4.

छंU0—न¤गU चििव `ब करि कôप कपि »गिU दसन लाि‹गU मारगUीउ। ˇरि केरस नारि निकारि बागेUर िेøििदीन पयकारगUीउ॥ िब '˘ेU'U कýयर् कहरिांि सम »गिU चरन बानर ˙Uारर्§। ०गिU बीच कपि‹गU बिˇंस कहरि म„ दे„ि मन मगय¡U गUारर्§॥

Chaṁ.: nahiò citava jaba kari kopa kapi gahi dasana lŒtanha mŒrahī ¡, dhari kesa nŒri nikŒri bŒhera te’tidīna pukŒrahī ¡. taba u¢heu kruddha kṛtŒnta sama gahi carana bŒnara ḍŒraī, ehi bīca kapinha bidhaṁsa kṛta makha dekhi mana mahu¡ hŒraī.

दô0— `‚य बिˇंसि कयरसल कपि ुा० रघायपिि पास। चले'U निसाचर कýयर् गUô§ ˆया»ि `िवन कार ुास॥ 85॥

jagya bidhaṁsi kusala kapi Œe raghupati pŒsa, caleu nisŒcara kruddha hoi tyŒgi jivana kai Œsa.85.

चौ0—चलि गUô¤गU ुिि ुसयभ भयंकर । बा˘U¤गU »ीˇ 'U˙‚Uा§ सिर‹गU पर॥ भय'U कालबस कागयU न माना । कगेUसि ब`ावगयU `य् निसाना॥ 1॥ चली िमीचर ुनी ुपारा । बगयU »` रथ पदािि ुसवारा॥ पýभय स‹मय„ ˇा० „ल कारसेउ । सलभ समŒगU ुनल कग¡U `ासेउ॥ 2॥ ुब `नि राम „ेलावगयU ०गUी । ुििसय दय„िि गUôिि बादेगUी॥ 3॥ देव बचन सयनि पýभय मयसयकाना । 'U˘िU रघायबीर सयˇारेU बाना॥ `ंUा `ŒंU दहÉ‚U बा¡ˇेउ माथे । सôगU¤गU सयमन बीच बिच »ाथे॥ 4॥ ुLरन नयन बारिद िनय Sयामा । ु„िल लôक लôचनाभिरामा॥ कंिUिंU परिकर कSयô निां»ा । कर कôदं˙U क˘िUन सारंU»ा॥ 5॥

calata hohiò ati asubha bhayaṅkara, bai¢hahiò gīdha uRŒi siranha para. bhayau kŒlabasa kŒhu na m ŒnŒ, kahesi bajŒvahu juddha nisŒnŒ.1. calī tamīcara anī apŒrŒ, bahu gaja ratha padŒti asavŒrŒ. prabhu sanmukha dhŒe khala kaise¡ , salabha samµuha anala kaha ¡ jaise ¡ .2. ihŒ¡ devatanha astuti kīnhī, dŒruna bipati hamahi ehi ò dīnhī. aba jani rŒma khelŒvahu ehī, atisaya dukhita hoti baidehī.3. deva bacana suni prabhu m usukŒnŒ, u¢hi raghubīra sudhŒre bŒnŒ. ja¢Œ jµu¢a dṛRha bŒ¡ dhe¡ mŒthe, sohahi ò sumana bīca bica gŒthe.4. aruna nayana bŒrida tanu syŒmŒ, akhila loka locanŒbhirŒmŒ. ka¢ita¢a parikara kasyo niṣaṅgŒ, kara kodaṁḍa ka¢hina sŒraṅgŒ.5.

छं0—सारंU» कर सयंदर निां» सिलीमय„ाकर कंिU कSयô। भय`दं˙U पीन मनôगUरायि 'Uर ˇरासयर पद लSयô॥ कगU दास ियलसी `ब¤गU पýभय सर चाप कर ¨ेररन ल»े। बýrा्ां˙U दि‚»` कम˘U ुगिU मगिU ¤सˇय भŒˇर ˙U»म»े॥

Chaṁ.: sŒraṅga kara sundara niṣaṅga silīmukhŒkara ka¢i kasyo, bhujadaṁḍa pīna manoharŒyata ura dharŒsura pada lasyo. kaha dŒsa tulasī jabahi ò prabhu sara cŒpa kara pherana lage, brahmŒṁḍa diggaja kama¢ha ahi mahi sindhu bhµudhara ḍagamage.

दô0— सôभा दे„ि गUराि सयर बरा¤गU सयमन ुपार। `य `य `य कLरनानिˇि छबि बल »यन ुा»ार॥ 86॥

sobhŒ dekhi haraṣi sura baraṣahi ò sumana apŒra, jaya jaya jaya karunŒnidhi chabi bala guna ŒgŒra.86.

चौ0—०गUीउ बीच निसाचर ुनी । कसमसाि ुार्§ ुिि घानी॥ दे„ि चले स‹मय„ कपि भ^्Uा । पýलयकाल केर `नय घान घा^्Uा॥ 1॥ बगयU कहरपान िरवारि चमंक¤गU । `नय दग¡U दिसि दामिनीं दमंक¤गU॥ »` रथ ियर» चिकार क˘Uôरा । »र्`¤गU मनगय¡U बलागUक घाôरा॥ 2॥ कपि लं»Œर बिपयल नभ छा० । मनगय¡U §ं…ýˇनय 'U० सयगUा०॥ 'U˘U§ ˇŒरि मानगय¡U `लˇारा । बान बयंद भा बहCि्U ुपारा॥ 3॥ दयगय¡U दिसि पर्बि कर¤गU पýगUारा । ब ाýपाि `नय बार¤गU बारा॥ रघायपिि कôपि बान Ûारि लार्§ । घायल भा निसिचर समयदार्§॥ 4॥ ला»ि बान बीर चिPररगUीउ । घायíम घायíम `ग¡U िग¡U मगिU परगUीउ॥ dव¤गU साल `नय निर्Ûार भारी । सôनिि सरि कादर भयकारी॥ 5॥

ehī¡ bīca nisŒcara anī, kasamasŒta Œī ati ghanī. dekhi cale sanmukha kapi bha¢¢Œ, pralayakŒla ke janu ghana gha¢¢Œ.1. bahu kṛpŒna taravŒri camaṅkahi ò, janu daha ¡ disi dŒminī ¡ damaṅkahi ò. gaja ratha turaga cikŒra ka¢horŒ, garjahi ò manahu ¡ balŒhaka ghorŒ.2. kapi laṅgµura bipula nabha chŒe, manahu¡ indradhanu ue suhŒe. u¢hai dhµuri mŒnahu¡ jaladhŒrŒ, bŒna bunda bhai bṛṣ¢i apŒrŒ.3. duhu¡ disi parbata karahiò prahŒrŒ, bajrapŒta janu bŒrahi ò bŒrŒ. raghupati kopi bŒna jhari lŒī, ghŒyala bhai nisicara samudŒī.4. lŒgata bŒna bīra cikkarahī¡, ghurmi ghurmi jaha ¡ taha¡ mahi parahī¡. sravahiò saila janu nirjhara bhŒrī, sonita sari kŒdara bhayakŒrī.5.

छंU0—कादर भयंकर Lरˇिर सरििा चली परम ुपावनी। दô'U कŒरल दल रथ रेUि चकýर ुबर्ि बगिि भयावनी॥ `ल`ंिय »` पदचर ियर» „र बिबिˇ बागUन कô »ने। सर सQिर िôमर सर्प चाप िरंU» चर्म कम˘U घाने॥

Chaṁ.: kŒdara bhayaṅkara rudhira saritŒ calī parama apŒvanī, dou kµula dala ratha reta cakra abarta bahati bhayŒvanī. jalajantu gaja padacara turaga khara bibidha bŒhana ko gane, sara sakti tomara sarpa cŒpa taraṅga carma kama¢ha ghane.

दô0— बीर पर¤गU `नय िीर िLर म”ा बगयU बगU ¨ेरन। कादर दे„ि ˙Uर¤गU िग¡U सयभंU‹गU केर मन चेन॥ 87॥

900 * ŚR’ RMACARITAMNASA* bīra parahi ò janu tīra taru majjŒ bahu baha phena, kŒdara dekhi ḍarahi ò taha ¡ subha¢anha ke mana cena.87.

चौ0—म”ा¤गU भŒि पिसाच बेिाला । पýमथ मगUा Ûाô¤ंU» कराला॥ काक कंरक ला भय`ा'U˙‚UागUीउ ।०क िे छीनि ०क ला „ागUीउ॥ 1॥ ०क कगU¤गU ०ेसि'U सौउघार्§ । स˘UगयU ियगUार दरि…ý न `ार्§॥ कग¡Uरि भंU घायल िंU »िरेU । `ग¡U िग¡U मनगय¡U ुर्ˇ`ल परेU॥ 2॥ „ंाच¤गU »ीˇ ुा¡ि िंU भ० । `नय बंसी „ेलि चिि द०॥ बगयU भंU बगU¤गU चÉ‚ेU „» `ागUीउ । `नय नावरि „ेल¤गU सरि मागUीउ॥ 3॥ `ô»िनि भरि भरि „Œपर संच¤गU । भŒि पिसाच बˇŒ नभ नंच¤गU॥ भंU कपाल करिाल ब`ाव¤गU । चामयं˙Uा नाना बिˇि »ाव¤गU॥ 4॥ `ंबयक निकर कंUPरंU क^्U¤गU । „ा¤गU गयUुा¤गU ुघा¤गU दप^्U¤गU॥ कôंिU‹गU Lंर˙U मयं˙U बिनय ˙Uô„¤गU । सीस परेU मगिU `य `य बô„¤गU॥ 5॥

majjahiò bhµuta pisŒca betŒlŒ, pramatha mahŒ jho¢iṅga karŒlŒ. kŒka kaṅka lai bhujŒ uRŒhī¡, eka te chīni eka lai khŒhī ¡.1. eka kahahiò aisiu sau ¡ ghŒī, sa¢hahu tumhŒra daridra na jŒī. kaha¡rata bha¢a ghŒyala ta¢a gire, jaha ¡ taha ¡ manahu ¡ ardhajala pare.2. khaiòcahiò gīdha Œ¡ta ta¢a bhae, janu baṁsī khelata cita dae. bahu bha¢a bahahi ò caRhe khaga jŒhī¡, janu nŒvari khelahi ò sari mŒhī ¡.3. jogini bhari bhari khappara sañcahi ò, bhµuta pisŒca badhµu nabha nañcahi ò. bha¢a kapŒla karatŒla bajŒvahiò, cŒmuṁḍŒ nŒnŒ bidhi gŒvahi ò.4. jambuka nikara ka¢akka¢a ka¢¢ahiò, khŒhi ò huŒhi ò aghŒhi ò dapa¢¢ahi ò. ko¢inha ruṁḍa muṁḍa binu ḍollahi ò, sīsa pare mahi jaya jaya bollahi ò.5.

छंU0—बô„¤गU `ô `य `य मयं˙U Lंर˙U पýचं˙U सिर बिनय ˇावगUीउ। „Œपरि‹गU „‚» ुलय िÛा `य Ûा¤गU सयभं भंU‹गU ÉUगUावगUीउ॥ बानर निसाचर निकर मर्द¤गU राम बल दíपि भ०। सं»ýाम ुं»न सयभंU सôव¤गU राम सर निकर‹िगU गU०॥

Chaṁ.: bollahiò jo jaya jaya muṁḍa ruṁḍa pracaṁḍa sira binu dhŒvahī ¡, khapparinha khagga alujjhi jujjhahiò subha¢a bha¢anha ḍhahŒvahī¡. bŒnara nisŒcara nikara mardahi ò rŒma bala darpita bhae, saṅgrŒma aṅgana subha¢a sovahi ò rŒma sara nikaranhi hae.

दô0— रावन NUदय¡ बिचारा भा निसिचर संघार। माउ ुकेरल कपि भालय बगयU माया करौउ ुपार॥ 88॥

rŒvana hṛdaya ¡ bicŒrŒ bhŒ nisicara saṅghŒra, maiò akela kapi bhŒlu bahu mŒyŒ karau ¡ apŒra.88.

चौ0—देव‹गU पýभयगिU पयादेउ दे„ा । 'Uप`ा 'Uर ुिि छôभ बिसेा॥ सयरपिि नि` रथ ियरि प˘Uावा । गUरा सगिUि मािलि ला ुावा॥ 1॥ िे` पंय` रथ दिŽय ुनŒपा । गUराि चÉ‚ेU कôसलपयर भŒपा॥ चंचल ियर» मनôगUर चारी । ु`र ुमर मन सम »ििकारी॥ 2॥ रथारूरÉ‚U रघायनाथगिU दे„ी । ˇा० कपि बलय पा§ बिसेाी॥ सगUी न `ा§ कपि‹गU कार मारी । िब रावन माया बिSिारी॥ 3॥ सô माया रघायबीरगिU बा¡ची । लछिमन कपि‹गU सô मानी सा¡ची॥ दे„ी कपि‹गU निसाचर ुनी । ुनय` सगिUि बगयU कôसलˇनी॥ 4॥

devanha prabhuhi payŒde¡ dekhŒ, upajŒ ura ati chobha biseṣŒ. surapati nija ratha turata pa¢hŒvŒ, haraṣa sahita mŒtali lai ŒvŒ.1. teja puñja ratha dibya anµupŒ, haraṣi caRhe kosalapura bhµupŒ. cañcala turaga manohara cŒrī, ajara amara mana sama gatikŒrī.2. rathŒrµuRha raghunŒthahi dekhī, dhŒe kapi balu pŒi biseṣī. sahī na jŒi kapinha kai mŒrī, taba rŒvana mŒyŒ bistŒrī.3. so mŒyŒ raghubīrahi bŒ ¡ cī, lachimana kapinha so mŒnī sŒ ¡ cī. dekhī kapinha nisŒcara anī, anuja sahita bahu kosaladhanī.4.

छंU0—बगयU राम लछिमन दे„ि मर्करंU भालय मन ुिि ुप˙UरेU। `नय चि˜ा लि„िि समेि लछिमन `ग¡U सô िग¡U चििव¤गU „रेU॥ नि` सेन चकिि बिलôकि ग¡Uसि सर चाप स`ि कôसल ˇनी। माया गUरी गUरि निमिा मगUय¡ गUराी सकल मर्करंU ुनी॥

Chaṁ.: bahu rŒma lachimana dekhi marka¢a bhŒlu mana ati apaḍare, janu citra likhita sameta lachimana jaha¡ so taha¡ citavahiò khare. nija sena cakita biloki ha ¡si sara cŒpa saji kosala dhanī, mŒyŒ harī hari nimiṣa mahu ¡ haraṣī sakala marka¢a anī.

दô0— बगयUरि राम सब िन चिि§ बôले बचन »¡भीर। mंद`य् दे„गयU सकल Ÿामिि भ० ुिि बीर॥ 89॥

bahuri rŒma saba tana citai bole bacana ga ¡bhīra, dvandajuddha dekhahu sakala śramita bhae ati bīra.89.

चौ0—ुस कगिU रथ रघायनाथ चलावा । बिपý चरन पंक` सिLर नावा॥ िब लंकेरस कýरôˇ 'Uर छावा । »र्`ि िर्`ि स‹मय„ ˇावा॥ 1॥ `ीिेगयU `े भंU सं`य» मागUीउ । सयनय िापस माउ िि‹गU सम नागUीउ॥ रावन नाम `»ि `स `ाना। लôकप `ाकेउर बंदी„ाना॥ 2॥ „र दŒान बिराˇ ियगU मारा । बˇेगयU Žयाˇ §व बालि बिचारा॥ निसिचर निकर सयभंU संघारेUगयU । कयंरभकरन घाननादगिU मारेUगयU॥ 3॥ ुा`य बयLर सबय ले'¡U निबागUी । `ौउ रन भŒप भा`ि न¤गU `ागUी॥ ुा`य कर'¡U „लय काल गUवाले । परेUगयU क˘िUन रावन के पाले॥ 4॥ सयनि दयर्बचन कालबस`ाना। बिग¡Uसि बचन कगU कहरपानिˇाना॥ सˆय सˆय सब िव पýभयिार्§ । `¸पसि `नि दे„ा'U मनयसार्§॥ 5॥

asa kahi ratha raghunŒtha calŒvŒ, bipra carana paṅkaja siru nŒvŒ. taba laṅkesa krodha ura chŒvŒ, garjata tarjata sanmukha dhŒvŒ.1. jītehu je bha¢a sañjuga mŒhī ¡, sunu tŒpasa mai ò tinha sama nŒhī ¡. rŒvana nŒma jagata jasa jŒnŒ, lokapa jŒke ¡ bandīkhŒnŒ.2. khara dµuṣana birŒdha tumha mŒrŒ, badhehu byŒdha iva bŒli bicŒrŒ. nisicara nikara subha¢a saṅghŒrehu, kumbhakarana ghananŒdahi mŒrehu.3. Œju bayaru sabu leu¡ nibŒhī, jau ¡ rana bhµupa bhŒji nahi ò jŒhī. Œju karau¡ khalu kŒla havŒle, parehu ka¢hina rŒvana ke pŒle.4. suni durbacana kŒlabasa jŒnŒ, biha ¡si bacana kaha kṛpŒnidhŒnŒ. satya satya saba tava prabhutŒī, jalpasi jani dekhŒu manusŒī.5.

छंU0—`नि `¸पना करि सय`सय नासगिU नीिि सयनगिU करगिU छमा। संसार मग¡U पŒLरा ˜िाबिˇ पांUल रसाल पनस समा॥ ०क सयमनपýद ०क सयमन ¨रल ०क ¨रल§ केरवल ला»गUीउ। ०क कगU¤गU कगU¤गU कर¤गU ुपर ०क कर¤गU कगUि न बा»गUीउ॥

Chaṁ.: jani jalpanŒ kari sujasu nŒsahi nīti sunahi karahi chamŒ, saṁsŒra maha ¡ pµuruṣa tribidha pŒ¢ala rasŒla panasa samŒ. eka sumanaprada eka sumana phala eka phalai kevala lŒgahī¡, eka kahahiò kahahiò karahiò apara eka karahiò kahata na bŒgahī¡.

दô0— राम बचन सयनि बिग¡Uसा मôगिU सि„ावि ‚यान। बयLर करि न¤गU िब ˙UरेU ुब ला»े पिýय पýान॥ 90॥

rŒma bacana suni biha ¡sŒ mohi sikhŒvata gyŒna, bayaru karata nahi ò taba ḍare aba lŒge priya prŒna.90. 904 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

चौ0—कगिU दयर्बचन कýयर् दसकंरˇर । कयरलिस समान ला» छा¡˙‚ा सर॥ नानाकार सिलीमय„ ˇा० । दिसि ुLर बिदिसि »»न मगिU छा०॥ 1॥ पावक सर छा¡˙‚ेU'U रघायबीरा । छन मगय¡U `रेU निसाचर िीरा॥ छा˙ि‚Uसि िीबý सQिर „िसिुार्§ । बान सं» पýभय ¨ेररि चलार्§॥ 2॥ कôंिU‹गU चकýर ˜िासŒल पबाराU । बिनय पýयास पýभय कांिU निवाराU॥ नि¨रल गUô¤गU रावन सर कारसेउ । „ल केर सकल मनôरथ `ासेउ॥ 3॥ िब सि बान सारथी मारेUसि । परे'UU भŒमि `य राम पयकारेUसि॥ राम कहरपा करि सŒि 'U˘Uावा । िब पýभय परम कýरôˇ कगय¡U पावा॥ 4॥

kahi durbacana kruddha dasakandhara, kulisa samŒna lŒga chŒ ¡ Rai sara. nŒnŒkŒra silīmukha dhŒe, disi aru bidisi gagana mahi chŒe.1. pŒvaka sara chŒ¡ Reu raghubīrŒ, chana mahu ¡ jare nisŒcara tīrŒ. chŒRisi tībra sakti khisiŒī, bŒna saṅga prabhu pheri calŒī.2. ko¢inha cakra trisµula pabŒrai, binu prayŒsa prabhu kŒ¢i nivŒrai. niphala hohi ò rŒvana sara kaise¡, khala ke sakala manoratha jaise ¡ .3. taba sata bŒna sŒrathī mŒresi, pareu bhµumi jaya rŒma pukŒresi. rŒma kṛpŒ kari sµuta u ¢hŒvŒ, taba prabhu parama krodha kahu¡ pŒvŒ.4.

छंU0—भ० कýयर् `य् बिLर् रघायपिि ˜ाôन सायक कसमसे। कôदं˙U ˇयनि ुिि चं˙U सयनि मनय`ाद सब माLरि »ýसे॥ मंदôदरी 'Uर कंरप कंरपिि कम˘U भŒ भŒˇर ˜ासे। चिPरर¤गU दि‚»` दसन »गिU मगिU दे„ि कौियक सयर ग¡Uसे॥

Chaṁ.: bhae kruddha juddha biruddha raghupati trona sŒyaka kasamase, kodaṁḍa dhuni ati caṁḍa suni manujŒda saba mŒruta grase. mandodarī ura kampa kampati kama¢ha bhµu bhµudhara trase, cikkarahi ò diggaja dasana gahi mahi dekhi kautuka sura ha ¡se.

दô0— िाने'U चाप Ÿावन ल»ि छा¡˙‚ेU बिसि„ कराल। राम मार»न »न चले लगUलगUाि `नय Žयाल॥ 91॥

tŒneu cŒpa śravana lagi chŒ ¡ Re bisikha karŒla, rŒma mŒragana gana cale lahalahŒta janu byŒla.91.

चौ0—चले बान सप‘छ `नय 'Uर»ा । पýथम¤गU गUिे'U सारथी ियर»ा॥ रथ बिभं`ि गUिि केरिय पिाका । »र्`ा ुिि ुंिर बल थाका॥ 1॥ ियरि ुान रथ चÉि‚U „िसिुाना । ुS˜ा सS˜ा छा¡˙‚ेUसि बिˇि नाना॥ बि¨रल गUô¤गU सब 'Ulम िाकेर । `िमि पर…ýôगU निरि मनसा केर॥ 2॥ िब रावन दस सŒल चलावा । बा`ि चारि मगिU मारि »िरावा॥ ियर» 'U˘Uा§ कôपि रघायनायक । „ाउचि सरासन छा¡˙‚ेU सायक॥ 3॥ रावन सिर सरô` बनचारी । चलि रघायबीर सिलीमय„ ˇारी॥ दस दस बान भाल दस मारेU । निसरि »० चले Lरˇिर पनारेU॥ 4॥ dवि Lरˇिर ˇाय'U बलवाना । पýभय पयनि कहरि ˇनय सर संˇाना॥ िीस िीर रघायबीर पबारेU । भय`‹िगU समेि सीस मगिU पारेU॥ 5॥ कांUिगUीउ पयनि भ० नबीने । राम बगUôरि भय`ा सिर छीने॥ पýभय बगयU बार बागयU सिर गU० । कंUि ÛांिUिि पयनि नŒिन भ०॥ 6॥ पयनि पयनि पýभय कांUि भय` सीसा । ुिि कौियकी कôसलाˇीसा॥ रगेU छा§ नभ सिर ुLर बागŒU । मानगय¡U ुमिि केरिय ुLर रागŒU॥ 7॥

cale bŒna sapaccha janu uragŒ, prathamahiò hateu sŒrathī turagŒ. ratha bibhañji hati ketu patŒkŒ, garjŒ ati antara bala thŒkŒ.1. turata Œna ratha caRhi khisiŒnŒ, astra sastra chŒ ¡ Resi bidhi nŒnŒ. biphala hohi ò saba udyama tŒke, jimi paradroha nirata manasŒ ke.2. taba rŒvana dasa sµula calŒvŒ, bŒji cŒri mahi mŒri girŒvŒ. turaga u¢hŒi kopi raghunŒyaka, khaiòci sarŒsana chŒ ¡ Re sŒyaka.3. rŒvana sira saroja banacŒrī, cali raghubīra silīmukha dhŒrī. dasa dasa bŒna bhŒla dasa mŒre, nisari gae cale rudhira panŒre.4. sravata rudhira dhŒyau balavŒnŒ, prabhu puni kṛta dhanu sara sandhŒnŒ. tīsa tīra raghubīra pabŒre, bhujanhi sameta sīsa mahi pŒre.5. kŒ¢atahī¡ puni bhae nabīne, rŒma bahori bhujŒ sira chīne. prabhu bahu bŒra bŒhu sira hae, ka¢ata jha¢iti puni nµutana bhae.6. puni puni prabhu kŒ¢ata bhuja sīsŒ, ati kautukī kosalŒdhīsŒ. rahe chŒi nabha sira aru bŒhµu, mŒnahu¡ amita ketu aru rŒhµu.7. 906 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

छंU0—`नय रागयU केरिय ुनेक नभ पथ dवि सôनिि ˇावगUीउ। रघायबीर िीर पýचं˙U ला»¤गU भŒमि »िरन न पावगUीउ॥ ०क ०क सर सिर निकर छेUदे नभ 'U˙‚Uि §मि सôगUगUीउ। `नय कôपि दिनकर कर निकर `ग¡U िग¡U बिˇयंियद पôगUगUीउ॥

Chaṁ.: janu rŒhu ketu aneka nabha patha sravata sonita dhŒvahī ¡, raghubīra tīra pracaṁḍa lŒgahi ò bhµumi girana na pŒvahī ¡. eka eka sara sira nikara chede nabha uRata imi sohahī ¡, janu kopi dinakara kara nikara jaha¡ taha¡ bidhuntuda pohahī ¡.

दô0— `िमि `िमि पýभय गUर िासय सिर ििमि ििमि गUô¤गU ुपार। सेवि बिाय बिबर्ˇ `िमि निि निि नŒिन मार॥ 92॥

jimi jimi prabhu hara tŒsu sira timi timi hohi ò apŒra, sevata biṣaya bibardha jimi nita nita nµutana mŒra.92.

चौ0—दसमय„ दे„ि सिर‹गU कार बाÉ‚Uी । बिसरा मरन भर्§ रिस »ाÉ‚Uी॥ »र्`े'U मŒÉ‚U मगUा ुभिमानी। ˇाय'U दसगयU सरासन िानी॥ 1॥ समर भŒमि दसकंरˇर कôŒयô । बराि बान रघायपिि रथ िôŒयô॥ दं˙U ०क रथ दे„ि न परेU“र । `नय निगUार मगय¡U दिनकर दयरेU“र॥ 2॥ गUागUाकार सयर‹गU `ब की‹गUा । िब पýभय कôपि कारमयक ली‹गUा॥ सर निवारि रिपय केर सिर कांेU । िे दिसि बिदिसि »»न मगिU पांेU॥ 3॥ कांेU सिर नभ मार» ˇाव¤गU। `य `य ˇयनि करि भय 'Uप`ाव¤गU॥ कग¡U लछिमन सय»ýीव कपीसा । कग¡U रघायबीर कôसलाˇीसा॥ 4॥

dasamukha dekhi siranha kai bŒRhī, bisarŒ marana bhaī risa gŒRhī. garjeu mµuRha mahŒ abhimŒnī, dhŒyau dasahu sarŒsana tŒnī.1. samara bhµumi dasakandhara kopyo, baraṣi bŒna raghupati ratha topyo. daṁḍa eka ratha dekhi na pareµu, janu nihŒra mahu ¡ dinakara dureµu.2. hŒhŒkŒra suranha jaba kīnhŒ, taba prabhu kopi kŒramuka līnhŒ. sara nivŒri ripu ke sira kŒ¢e, te disi bidisi gagana mahi pŒ¢e.3. kŒ¢e sira nabha mŒraga dhŒvahi ò, jaya jaya dhuni kari bhaya upajŒvahi ò. kaha¡ lachimana sugrīva kapīsŒ, kaha¡ raghubīra kosalŒdhīsŒ.4.

छंU0—कग¡U रामय कगिU सिर निकर ˇा० दे„ि मर्करंU भ`ि चले। संˇानि ˇनय रघायबंसमनि ग¡Uसि सर‹िगU सिर बेˇे भले॥ सिर मालिका कर कालिका »गिU बहंद बहंद‹िगU बगयU मिलीउ। करि Lरˇिर सरि म”ानय मनगय¡U सं»ýाम बंU पŒ`न चलीउ॥

Chaṁ.: kaha¡ rŒmu kahi sira nikara dhŒe dekhi marka¢a bhaji cale, sandhŒni dhanu raghubaṁsamani ha ¡si saranhi sira bedhe bhale. sira mŒlikŒ kara kŒlikŒ gahi bṛnda bṛndanhi bahu milī ¡, kari rudhira sari majjanu manahu¡ saṅgrŒma ba¢a pµujana calī ¡.

दô0— पयनि दसकंर˘U कýयर् गUô§ छा¡˙‚Uी सQिर पýचं˙U। चली बिभीान स‹मय„ मनगय¡U काल कर दं˙U॥ 93॥

puni dasakaṁ¢ha kruddha hoi chŒ ¡ Rī sakti pracaṁḍa, calī bibhīṣana sanmukha manahu ¡ kŒla kara daṁḍa.93.

चौ0—ुावि दे„ि सQिर ुिि घाôरा । पýनिारिि भं`न पन मôरा॥ ियरि बिभीान पाछेउU मेला । स‹मय„ राम सगेU'U सô§ सेला॥ 1॥ ला»ि सQिर मयLरछा कछयU भर्§ । पýभय कहरि „ेल सयर‹गU बिकलर्§॥ दे„ि बिभीान पýभय Ÿाम पायô । »गिU कर »दा कýयर् गUô§ ˇायô॥ 2॥ रेU कयरभा‚य स˘U मंद कयरबय्े ।िाउ सयर नर मयनि ना» बिLर्े॥ सादर सिव कगय¡U सीस चÉ‚Uा० । ०क ०क केर कôंिU‹गU पा०॥ 3॥ िेगिU कारन „ल ुब ल»ि बा¡‘यô । ुब िव कालय सीस पर ना‘यô॥ राम बिमय„ स˘U चगUसि संपदा । ुस कगिU गUनेसि माÛा 'Uर »दा॥ 4॥

Œvata dekhi sakti ati ghorŒ, pranatŒrati bhañjana pana morŒ. turata bibhīṣana pŒche¡ melŒ, sanmukha rŒma saheu soi selŒ.1. lŒgi sakti muruchŒ kachu bhaī, prabhu kṛta khela suranha bikalaī. dekhi bibhīṣana prabhu śrama pŒyo, gahi kara gadŒ kruddha hoi dhŒyo.2. re kubhŒgya sa¢ha manda kubuddhe, tai ò sura nara muni nŒga biruddhe. sŒdara siva kahu¡ sīsa caRhŒe, eka eka ke ko¢inha pŒe.3. tehi kŒrana khala aba lagi bŒ ¡cyo, aba tava kŒlu sīsa para nŒcyo. rŒma bimukha sa¢ha cahasi sampadŒ, asa kahi hanesi mŒjha ura gadŒ.4.

छंU0—'Uर माÛा »दा पýगUार घाôर क˘Uôर ला»ि मगिU परKô। दस बदन सôनिि dवि पयनि संभारि ˇायô रिस भरKô॥ mौ भिरेU ुििबल म„`य् बिLर् ०कयर ०कगिU गUना। रघायबीर बल दíपि बिभीानय घालि न¤गU िा कगय¡U »ना॥

Chaṁ.: ura mŒjha gadŒ prahŒra ghora ka¢hora lŒgata mahi paryo, dasa badana sonita sravata puni sambhŒri dhŒyo risa bharyo. dvau bhire atibala mallajuddha biruddha eku ekahi hanai, raghubīra bala darpita bibhīṣanu ghŒli nahi ò tŒ kahu¡ ganai.

दô0— 'Uमा बिभीानय रावनगिU स‹मय„ चििव कि का'U। सô ुब भिरि काल यôउ Ÿाीरघायबीर पýभा'U॥ 94॥

umŒ bibhīṣanu rŒvanahi sanmukha citava ki kŒu, so aba bhirata kŒla jyo ¡ śrīraghubīra prabhŒu.94.

चौ0—दे„ा Ÿामिि बिभीानय भारी । ˇाय'U गUनŒमान »िरि ˇारी॥ रथ ियरंU» सारथी निपािा । NUदय माÛा िेगिU मारेUसि लािा॥ 1॥ ˘UाÉ‚U रगUा ुिि कंरपिि »ािा । »य'U बिभीानय `ग¡U `न˜ािा॥ पयनि रावन कपि गUिे'U पचारी । चले'U »»न कपि पŒ¡छ पसारी॥ 2॥ »गिUसि पŒ¡छ कपि सगिUि 'U˙‚Uाना । पयनि ¨िररि भिरेU'U पýबल गUनयमाना॥ लरि ुकास `य»ल सम `ôˇा। ०कगिU ०कयर गUनि करि कýरôˇा॥ 3॥ सôगU¤गU नभ छल बल बगयU करगUीउ । क”ाल »िरि सयमेLर `नय लरगUीउ॥ बयˇि बल निसिचर पर§ न पारKô । िब माLरि सयि पýभय संभारKô॥ 4॥

dekhŒ śramita bibhīṣanu bhŒrī, dhŒyau hanµumŒna giri dhŒrī. ratha turaṅga sŒrathī nipŒtŒ, hṛdaya mŒjha tehi mŒresi lŒtŒ.1. ¢hŒRha rahŒ ati kampita gŒtŒ, gayau bibhīṣanu jaha ¡ janatrŒtŒ. puni rŒvana kapi hateu pacŒrī, caleu gagana kapi pµu ¡ cha pasŒrī.2. gahisi pµu ¡ cha kapi sahita uRŒnŒ, puni phiri bhireu prabala hanumŒnŒ. larata akŒsa jugala sama jodhŒ, ekahi eku hanata kari krodhŒ.3. sohahi ò nabha chala bala bahu karahī¡, kajjala giri sumeru janu larahī ¡. budhi bala nisicara parai na pŒryo, taba mŒruta suta prabhu sambhŒryo.4.

छंU0—संभारि Ÿाीरघायबीर ˇीर पचारि कपि रावनय गU‹यô। मगिU परि पयनि 'U˘िU लरि देव‹गU `य»ल कगय¡U `य `य भ‹यô॥ गUनयमंि संकंU दे„ि मर्करंU भालय कýरôˇाियर चले। रन मžा रावन सकल सयभंU पýचं˙U भय` बल दलमले॥

Chaṁ.: sambhŒri śrīraghubīra dhīra pacŒri kapi rŒvanu hanyo, mahi parata puni u¢hi larata devanha jugala kahu¡ jaya jaya bhanyo. hanumanta saṅka¢a dekhi marka¢a bhŒlu krodhŒtura cale, rana matta rŒvana sakala subha¢a pracaṁḍa bhuja bala dalamale.

दô0— िब रघायबीर पचारेU ˇा० कीस पýचं˙U। कपि बल पýबल दे„ि िे¤गU की‹गU पý»ंU पां˙U॥ 95॥

taba raghubīra pacŒre dhŒe kīsa pracaṁḍa, kapi bala prabala dekhi tehi ò kīnha praga¢a pŒṣaṁḍa.95.

चौ0—ुंिरˇान भय'U छन ०का । पयनि पý»ंेU „ल रूरप ुनेका॥ रघायपिि कंUक भालय कपि `ेिे । `ग¡U िग¡U पý»ंU दसानन िेिे॥ 1॥ दे„े कपि‹गU ुमिि दससीसा । `ग¡U िग¡U भ`े भालय ुLर कीसा॥ भा»े बानर ˇर¤गU न ˇीरा । ˜ागिU ˜ागिU लछिमन रघायबीरा॥ 2॥ दग¡U दिसि ˇाव¤गU कôंिU‹गU रावन । »र्`¤गU घाôर क˘Uôर भयावन॥ ˙UरेU सकल सयर चले परार्§ । `य कार ुास ि`गयU ुब भार्§॥ 3॥ सब सयर `ििे ०क दसकंरˇर । ुब बगयU भ० िकगय »िरि कंरदर॥ रगेU बिरंUचि संभय मयनि ‚यानी । `ि‹गU `ि‹गU पýभय मगिUमा कछयU `ानी॥ 4॥

antaradhŒna bhayau chana ekŒ, puni praga¢e khala rµupa anekŒ. raghupati ka¢aka bhŒlu kapi jete, jaha ¡ taha ¡ praga¢a dasŒnana tete.1. dekhe kapinha amita dasasīsŒ, jaha¡ taha ¡ bhaje bhŒlu aru kīsŒ. bhŒge bŒnara dharahiò na dhīrŒ, trŒhi trŒhi lachimana raghubīrŒ.2. daha¡ disi dhŒvahiò ko¢inha rŒvana, garjahi ò ghora ka¢hora bhayŒvana. ḍare sakala sura cale parŒī, jaya kai Œsa tajahu aba bhŒī.3. saba sura jite eka dasakandhara, aba bahu bhae takahu giri kandara. rahe birañci sambhu muni gyŒnī, jinha jinha prabhu mahimŒ kachu jŒnī.4.

छंU0—`ाना पýिाप िे रगेU निर्भय कपि‹गU रिपय माने ¨यररेU। चले बिचलि मर्करंU भालय सकल कहरपाल पागिU भयाियरेU॥ गUनयमंि ुं»द नील नल ुििबल लरि रन बा¡कयररेU। मर्द¤गU दसानन कôंिU कôंिU‹गU कपंU भŒ भंU ुंकयररेU॥

Chaṁ.: jŒnŒ pratŒpa te rahe nirbhaya kapinha ripu mŒne phure, cale bicali marka¢a bhŒlu sakala kṛpŒla pŒhi bhayŒture. hanumanta aṅgada nīla nala atibala larata rana bŒ ¡kure, mardahiò dasŒnana ko¢i ko¢inha kapa¢a bhµu bha¢a aṅkure.

दô0— सयर बानर दे„े बिकल ग¡USयô कôसलाˇीस। स`ि सारंU» ०क सर गUिे सकल दससीस॥ 96॥

sura bŒnara dekhe bikala ha ¡syo kosalŒdhīsa, saji sŒraṅga eka sara hate sakala dasasīsa.96.

चौ0—पýभय छन मगय¡U माया सब कांUी । `िमि रबि 'U०¡ `ा¤गU िम ¨रांUी॥ रावनय ०कयर दे„ि सयर गUरो । ¨िररेU सयमन बगयU पýभय पर बरो॥ 1॥ भय` 'U˘Uा§ रघायपिि कपि ¨ेररेU ।¨िररेU ०क ०क‹गU िब ंेUरेU॥ पýभय बलय पा§ भालय कपि ˇा० । िरल िमकि सं`य» मगिU ुा०॥ 2॥ ुSियिि करि देवि‹िगU दे„ेउ । भय'¡U ०क माउ §‹गU केर ले„ेउ॥ स˘UगयU सदा ियगU मôर मरायल । ुस कगिU कôपि »»न पर ˇायल॥ 3॥ गUागUाकार करि सयर भा»े । „लगयU `ागयU कग¡U मôरेउU ुा»े॥ दे„ि बिकल सयर ुं»द ˇायô। कŒरदि चरन »गिU भŒमि »िरायô॥ 4॥

912 * ŚR’ RMACARITAMNASA* prabhu chana mahu ¡ mŒyŒ saba kŒ¢ī, jimi rabi ue ¡ jŒhi ò tama phŒ¢ī. rŒvanu eku dekhi sura haraṣe, phire sumana bahu prabhu para baraṣe.1. bhuja u¢hŒi raghupati kapi phere, phire eka ekanha taba ¢ere. prabhu balu pŒi bhŒlu kapi dhŒe, tarala tamaki sañjuga mahi Œe.2. astuti karata devatanhi dekhe¡ , bhayau ¡ eka mai ò inha ke lekhe ¡ . sa¢hahu sadŒ tumha mora marŒyala, asa kahi kopi gagana para dhŒyala.3. hŒhŒkŒra karata sura bhŒge, khalahu jŒhu kaha ¡ more ¡ Œge. dekhi bikala sura aṅgada dhŒyo, kµudi carana gahi bhµumi girŒyo.4.

छंU0—»गिU भŒमि पारKô लाि मारKô बालिसयि पýभय प¤गU »यô। संभारि 'U˘िU दसकंर˘U घाôर क˘Uôर रव »र्`ि भयô॥ करि दाप चाप चÉ‚Uा§ दस संˇानि सर बगयU बरार्§। कि० सकल भंU घायल भयाकयरल दे„ि नि` बल गUरार्§॥

Chaṁ.: gahi bhµumi pŒryo lŒta mŒryo bŒlisuta prabhu pahi ò gayo, sambhŒri u¢hi dasakaṁ¢ha ghora ka¢hora rava garjata bhayo. kari dŒpa cŒpa caRhŒi dasa sandhŒni sara bahu baraṣaī, kie sakala bha¢a ghŒyala bhayŒkula dekhi nija bala haraṣaī.

दô0— िब रघायपिि रावन केर सीस भय`ा सर चाप। कांेU बगयUि बÉ‚ेU पयनि `िमि िीरथ कर पाप॥ 97॥

taba raghupati rŒvana ke sīsa bhujŒ sara cŒpa, kŒ¢e bahuta baRhe puni jimi tīratha kara pŒpa.97.

चौ0—सिर भय` बाÉि‚U दे„ि रिपय केररी । भालय कपि‹गU रिस भर्§ घानेरी॥ मरि न मŒÉ‚U कंेUगय¡U भय`सीसा । ˇा० कôपि भालय भंU कीसा॥ 1॥ बालििनय माLरिि नल नीला । बानररा` दयबिद बलसीला॥ बिंUप मगUीˇर कर¤गU पýगUारा । सô§ »िरि िLर »गिU कपि‹गU सô मारा॥ 2॥ ०क न„‹िगU रिपय बपया बिदारी । भा»ि चल¤गU ०क लाि‹गU मारी॥ िब नल नील सिर‹िगU चÉिU‚ »य“र । न„‹िगU लिलार बिदारि भय“र॥ 3॥ Lरˇिर दे„ि बिाद 'Uर भारी । िि‹गUगिU ˇरन कगय¡U भय`ा पसारी॥ »गेU न `ा¤गU कर‹िगU पर ¨िररगUीउ । `नय `य» मˇयप कमल बन चरगUीउ॥ 4॥ कôपि कŒरदि mौ ˇरेUसि बगUôरी । मगिU पंUकि भ`े भय`ा मरôरी॥ पयनि सकôप दस ˇनय कर ली‹गेU । सर‹िगU मारि घायल कपि की‹गेU॥ 5॥ गUनयमदादि मयLरछिि करि बंदर । पा§ पýदôा गUरा दसकंरˇर॥ मयLरछिि दे„ि सकल कपि बीरा । `ामवंि ˇाय'U रनˇीरा॥ 6॥ सं» भालय भŒˇर िLर ˇारी । मारन ल»े पचारि पचारी॥ भय'U कýयर् रावन बलवाना । »गिU पद मगिU पंUक§ भंU नाना॥ 7॥ दे„ि भालयपिि नि` दल घािा । कोपि माÛा 'Uर मारेUसि लािा॥ 8॥

sira bhuja bŒRhi dekhi ripu kerī, bhŒlu kapinha risa bhaī ghanerī. marata na mµuRha ka¢ehu¡ bhuja sīsŒ, dhŒe kopi bhŒlu bha¢a kīsŒ.1. bŒlitanaya mŒruti nala nīlŒ, bŒnararŒja dubida balasīlŒ. bi¢apa mahīdhara karahiò prahŒrŒ, soi giri taru gahi kapinha so mŒrŒ.2. eka nakhanhi ripu bapuṣa bidŒrī, bhŒgi calahi ò eka lŒtanha mŒrī. taba nala nīla siranhi caRhi gayaµu, nakhanhi lilŒra bidŒrata bhayaµu.3. rudhira dekhi biṣŒda ura bhŒrī, tinhahi dharana kahu ¡ bhujŒ pasŒrī. gahe na jŒhi ò karanhi para phirahī ¡, janu juga madhupa kamala bana carahī¡.4. kopi kµudi dvau dharesi bahorī, mahi pa¢akata bhaje bhujŒ marorī. puni sakopa dasa dhanu kara līnhe, saranhi mŒri ghŒyala kapi kīnhe.5. hanumadŒdi muruchita kari bandara, pŒi pradoṣa haraṣa dasakandhara. muruchita dekhi sakala kapi bīrŒ, jŒmavanta dhŒyau ranadhīrŒ.6. saṅga bhŒlu bhµudhara taru dhŒrī, mŒrana lage pacŒri pacŒrī. bhayau kruddha rŒvana balavŒnŒ, gahi pada mahi pa¢akai bha¢a nŒnŒ.7. dekhi bhŒlupati nija dala ghŒtŒ, kopi mŒjha ura mŒresi lŒtŒ.8.

छंU0—'Uर लाि घाि पýचं˙U ला»ि बिकल रथ िे मगिU परा। »गिU भालय बीसगय¡U कर मनगय¡U कमल‹िगU बसे निसि मˇयकरा॥ मयLरछिि बिलोकि बगUोरि पद गUिि भालयपिि पýभय पगिंU »यो। निसि `ानि Sयंदन घालि िेगिU िब सŒि `िनय करि भयो॥

Chaṁ.: ura lŒta ghŒta pracaṁḍa lŒgata bikala ratha te mahi parŒ, gahi bhŒlu bīsahu¡ kara manahu¡ kamalanhi base nisi madhukarŒ. muruchita biloki bahori pada hati bhŒlupati prabhu pahiò gayo, nisi jŒni syandana ghŒli tehi taba sµuta jatanu karata bhayo.

छंU0—०गिU केर NUदय¡ बस `ानकी `ानकी 'Uर मम बास गाU। मम 'Uदर भयुन ुनेक ला»ि बान सब कर नास गाU॥ सयनि बचन गUरा बिाद मन ुिि दे„ि पयनि ˜िा`ंUा¡ कगUा। ुब मरिगिU रिपय ०गिU बिˇि सयनगिU सयंदरि ि`गिU संसय मगUा॥

Chaṁ.: ehi ke hṛdaya ¡ basa jŒnakī jŒnakī ura mama bŒsa hai, mama udara bhuana aneka lŒgata bŒna saba kara nŒsa hai. suni bacana haraṣa biṣŒda mana ati dekhi puni trija¢Œ¡ kahŒ, aba marihi ripu ehi bidhi sunahi sundari tajahi saṁsaya mahŒ.

छंU0—ˇा० `ो मर्करंU बिकंU भालय कराल कर भŒˇर ˇरा। ुिि कोप करगिंU पýगUार मारि भ`ि चले र`नीचरा॥ बिचला§ दल बलवंि कीस‹गU घोरि पयनि रावनय लियो। चगय¡U दिसि चपेंU‹िगU मारि न„‹िगU बिदारि िनय Žयाकयरल कियो॥

Chaṁ.: dhŒe jo marka¢a bika¢a bhŒlu karŒla kara bhµudhara dharŒ, ati kopa karahi ò prahŒra mŒrata bhaji cale rajanīcarŒ. bicalŒi dala balavanta kīsanha gheri puni rŒvanu liyo, cahu¡ disi cape¢anhi mŒri nakhanhi bidŒri tanu byŒkula kiyo.

छंU0—`ब की‹गU िेगिंU पां˙U । भ० पý»ंU `ंिय पýचं˙U॥ बेिाल भŒि पिसाच । कर ˇरेउU Šानय नाराच॥ 1॥ `ो»िनि »गेउU करबाल ।०क गUाथ मनय` कपाल॥ करि सl सोनिि पान । नाचगिंU करगिंU बगयU »ान॥ 2॥ ˇLर माLर बोलगिंUघाोर ।रगिU पŒरि ˇयनि चगय¡U ुोर॥ मय„ बा§ ˇावगिंU „ान । िब ल»े कीस परान॥ 3॥ `ग¡U `ागिंU मर्करंU भा»ि ।िग¡U बरि दे„गिंU ुा»ि॥ भ० बिकल बानरभालय ।पयनि ला» बरा बालय॥ 4॥ `गU¡ िग¡U थकिि करि Uकीस ।»र्`े'U बगयUरि दससीस॥ लछिमन कपीस समेि । भ० सकल बीर ुचेि॥ 5॥ गUा राम गUा रघायनाथ ।कगिU सयभंU मी`गिंU गUाथ॥ ०गिU बिˇि सकल बलिोरि ।िेगिंU की‹गU कपंU बगUोरि॥ 6॥ पý»ंेUसि बिपयल गUनयमान ।ˇा० »गेU पाान॥ िि‹गU रामय घोरेU `ा§ । चगय¡U दिसि बरूरथ बना§॥ 7॥ मारगयU ˇरगयU `नि `ा§ । कंUकंUगिंU पŒ¡छ 'U˘Uा§॥ दग¡U दिसि ल¡»Œरबिरा` । िेगिंU मŠय कोसलरा`॥ 8॥

Chaṁ.: jaba kīnha tehiò pŒṣaṁḍa, bhae praga¢a jantu pracaṁḍa. betŒla bhµuta pisŒca, kara dhare ¡ dhanu nŒrŒca.1. jogini gahe¡ karabŒla, eka hŒtha manuja kapŒla. kari sadya sonita pŒna, nŒcahiò karahi ò bahu gŒna.2. dharu mŒru bolahiò ghora, rahi pµuri dhuni cahu ¡ ora. mukha bŒi dhŒvahiò khŒna, taba lage kīsa parŒna.3. jaha¡ jŒhiò marka¢a bhŒgi, taha ¡ barata dekhahi ò Œgi. bhae bikala bŒnara bhŒlu, puni lŒga baraṣai bŒlu.4. jaha¡ taha¡ thakita kari kīsa, garjeu bahuri dasasīsa. lachimana kapīsa sameta, bhae sakala bīra aceta.5. hŒ rŒma hŒ raghunŒtha, kahi subha¢a mījahi ò hŒtha. ehi bidhi sakala bala tori, tehi ò kīnha kapa¢a bahori.6. praga¢esi bipula hanumŒna, dhŒe gahe pŒṣŒna. tinha rŒmu ghere jŒi, cahu ¡ disi barµutha banŒi.7. mŒrahu dharahu jani jŒi, ka¢aka¢ahi ò pµu ¡ cha u¢hŒi. daha¡ disi la¡gµura birŒja, tehi ò madhya kosalarŒja.8.

छंU0—िेगिंU मŠय कोसलरा` सयंदर Sयाम िन सोभा लगUी। `नय §ं…ýˇनया ुनेक की बर बारि ियं» िमालगUी॥ पýभय दे„ि गUरा बिाद 'Uर सयर बदि `य `य `य करी। रघायबीर ०कगिंU िीर कोपि निमेा मगय¡U माया गUरी॥ 1॥ माया बि»ि कपि भालय गUरो बिंUप »िरि »गिU सब ¨िररेU। सर निकर छा˙‚ेU राम रावन बागयU सिर पयनि मगिU »िरेU॥ Ÿाीराम रावन समर चरिि ुनेक क¸प `ो »ावगUीउ। सि सेा सारद नि»म कबि िे'U िदपि पार न पावगUीउ॥ 2॥

Chaṁ.: tehiò madhya kosalarŒja sundara syŒma tana sobhŒ lahī, janu indradhanuṣa aneka kī bara bŒri tuṅga tamŒlahī. prabhu dekhi haraṣa biṣŒda ura sura badata jaya jaya jaya karī, raghubīra ekahi ò tīra kopi nimeṣa mahu ¡ mŒyŒ harī.1. mŒyŒ bigata kapi bhŒlu haraṣe bi¢apa giri gahi saba phire, sara nikara chŒRe rŒma rŒvana bŒhu sira puni mahi gire. śrīrŒma rŒvana samara carita aneka kalpa jo gŒvahī ¡, sata seṣa sŒrada nigama kabi teu tadapi pŒra na pŒvahī ¡.2.

छंU0—पýििमा LरदगिंU पबिपाि नभ ुिि बाि बगU ˙Uोलिि मगUी। बरागिंU बलागUक Lरˇिर कच र` ुसयभ ुिि सक को कगUी॥ 'Uिपाि ुमिि बिलोकि नभ सयर बिकल बोलगिंU `य `०। सयर सभय `ानि कहरपाल रघायपिि चाप सर `ोरि भ०॥

Chaṁ.: pratimŒ rudahi ò pabipŒta nabha ati bŒta baha ḍolati mahī, baraṣahiò balŒhaka rudhira kaca raja asubha ati saka ko kahi. utapŒta amita biloki nabha sura bikala bolahi ò jaya jae, sura sabhaya jŒni kṛpŒla raghupati cŒpa sara jorata bhae.

चा0—सायक ०क नाभि सर सोा । ुपर ल»े भय` सिर करि रोा॥ ला सिर बागयU चले नाराचा । सिर भय` गUीन Lंर˙U मगिU नाचा॥ 1॥ ˇरनि ˇस§ ˇर ˇाव पýचं˙Uा । िब सर गUिि पýभय कहरि दय§ „ं˙Uा॥ »र्`े'U मरि घाोर रव भारी । कगUा¡ रामय रन गUिाउ पचारी॥ 2॥ ˙Uोली भŒमि »िरि दसकंरˇर । छयUभिि सिंˇय सरि दि‚»` भŒˇर॥ ˇरनि परेU'U mा „ं˙U बÉ‚Uार्§ । चापि भालय मर्करंU समयदार्§॥ 3॥ मंदोदरि ुा»ेउ भय` सीसा । ˇरि सर चले `गUा¡ `»दीसा॥ पýबिसे सब निां» मगयU `ार्§ । दे„ि सयर‹गU दंयदयभीउ ब`ार्§॥ 4॥ िासय िे` समान पýभय ुानन । गUरो दे„ि संभय चियरानन॥ `य `य ˇयनि पŒरी बýrा्ं˙Uा । `य रघायबीर पýबल भय`दं˙Uा॥ 5॥ बरागिंU सयमन देव मयनि बहंदा । `य कहरपाल `य `यिि मयकयंरदा॥ 6॥

922 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

छंU0—`य कहरपा कंरद मयकयंरद mंद गUरन सरन सय„पýद पýभो। „ल दल बिदारन परम कारन काLरनीक सदा बिभो॥ सयर सयमन बरागिंU गUरcा संकयरल बा` दयंदयभि »गU»गUी। सं»ýाम ुं»न राम ुं» ुनं» बगयU सोभा लगUी॥ 1॥ सिर `ंUा मयकयरंU पýसŒन बिच बिच ुिि मनोगUर रा`गUीउ। `नय नील»िरि पर ि˙ि‚Uि पंUल समेि 'U˙यU»न भýा`गUीउ॥ भय`दं˙U सर कोदं˙U ¨ेररि Lरˇिर कन िन ुिि बने। `नय रायमयनीउ िमाल पर बा˘Uीउ बिपयल सय„ ुापने॥ 2॥

Chaṁ.: jaya kṛpŒ kanda mukunda dvanda harana sarana sukhaprada prabho , khala dala bidŒrana parama kŒrana kŒrunīka sadŒ bibho. sura sumana baraṣahi ò haraṣa saṅkula bŒja dundubhi gahagahī, saṅgrŒma aṅgana rŒma aṅga anaṅga bahu sobhŒ lahī.1. sira ja¢Œ muku¢a prasµuna bica bica ati manohara rŒjahī ¡, janu nīlagiri para taRita pa¢ala sameta uḍugana bhrŒjahī ¡. bhujadaṁḍa sara kodaṁḍa pherata rudhira kana tana ati bane, janu rŒyamunī ¡ tamŒla para bai¢hī ¡ bipula sukha Œpane.2.

छंU0—`ा‹यो मनय` करि दनय` कानन दगUन पावक गUरि Sवयं। `ेगिU नमि सिव बýrा्ादि सयर पिय भ`ेगयU नगिंU कLरनामयं॥ ुा`‹म िे पर…ýोगU रि पापाघामय िव िनय ुयं। ियगUगŒU दियो नि` ˇाम राम नमामि बýrा् निरामयं॥

Chaṁ.: jŒnyo manuja kari danuja kŒnana dahana pŒvaka hari svayaṁ, jehi namata siva brahmŒdi sura piya bhajehu nahiò karunŒmayaṁ. Œjanma te paradroha rata pŒpaughamaya tava tanu ayaṁ, tumhahµu diyo nija dhŒma rŒma namŒmi brahma nirŒmayaṁ.

छंU0—कि० सय„ी कगिU बानी सयˇा सम बल ियगUारेउU रिपय गUयो। पायो बिभीान रा` ििगय¡U पयर `सय ियगUारो निि नयो॥ मोगिU सगिUि सयभ कीरिि ियगUारी परम पýीिि `ो »ा§गाउU। संसार सिंˇय ुपार पार पýयास बिनय नर पा§गाउU॥

Chaṁ.: kie sukhī kahi bŒnī sudhŒ sama bala tumhŒre ¡ ripu hayo, pŒyo bibhīṣana rŒja tihu ¡ pura jasu tumhŒro nita nayo. mohi sahita subha kīrati tumhŒrī parama prīti jo gŒihai ò, saṁsŒra sindhu apŒra pŒra prayŒsa binu nara pŒihai ò.

छंU0—ुिि गUरा मन िन पयलक लोचन स`ल कगU पयनि पयनि रमा। का दे'¡U िोगिU ˜ालोक मगय¡U कपि किमपि नगिंU बानी समा॥ सयनय मािय माउ पायो ु„िल `» रा`य ुा`य न संसयं। रन `ीिि रिपयदल बंˇय `यि पSयामि राममनामयं॥

928 * ŚR’ RMACARITAMNASA* Chaṁ.: ati haraṣa mana tana pulaka locana sajala kaha puni puni ramŒ, kŒ deu ¡ tohi trailoka mahu ¡ kapi kimapi nahi ò bŒnī samŒ. sunu mŒtu mai ò pŒyo akhila jaga rŒju Œju na saṁsayaṁ, rana jīti ripudala bandhu juta pasyŒmi rŒmamanŒmayaṁ.

चा0—पýभय केर बचन सीस ˇरि सीिा । बोली मन कýरम बचन पयनीिा॥ लछिमन गUोगयU ˇरम केर ने»ी । पावक पý»ंU करगयU ियगU बे»ी॥ 1॥ सयनि लछिमन सीिा कार बानी । बिरगU बिबेक ˇरम नििि सानी॥ लोचन स`ल `ोरि कर दो“र । पýभय सन कछयU कगिU सकि न ुो“र॥ 2॥ दे„ि राम Lर„ लछिमन ˇा० । पावक पý»ंिU का˘U बगयU ला०॥ पावक पýबल दे„ि बादेगUी । NUदय¡ गUरा नगिंU भय कछयU िेगUी॥ 3॥ `ाउ मन बच कýरम मम 'Uर मागUीउ । ि`ि रघायबीर ुान »िि नागUीउ॥ िा कहरसानय सब कार »िि`ाना। मो कगय¡U गUो'U Ÿाी„ं˙U समाना॥ 4॥

930 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

छंU0—Ÿाी„ं˙U सम पावक पýबेस कियो सयमिरि पýभय माथिली। `य कोसलेस मगेUस बंदिि चरन रिि ुिि निर्मली॥ पýििबिंब ुLर लाकिक कलंक पýचं˙U पावक मगय¡U `रेU। पýभय चरिि कागय¡U न ल„े नभ सयर सि् मयनि दे„गिंU „रेU॥ 1॥ ˇरि रूरप पावक पानि »गिU Ÿाी सˆय Ÿायिि `» बिदिि `ो। `िमि छीरसा»र §ंदिरा रामगिU समपर्ी ुानि सो॥ सो राम बाम बिभा» रा`िि Lरचिर ुिि सोभा भली। नव नील नीर` निकंU मानगय¡U कनक पंक` की कली॥ 2॥

Chaṁ.: śrīkhaṁḍa sama pŒvaka prabesa kiyo sumiri prabhu maithilī, jaya kosalesa mahesa bandita carana rati ati nirmalī. pratibimba aru laukika kalaṅka pracaṁḍa pŒvaka mahu ¡ jare, prabhu carita kŒhu¡ na lakhe nabha sura siddha muni dekhahiò khare.1. dhari rµupa pŒvaka pŒni gahi śrī satya śruti jaga bidita jo, jimi chīrasŒgara indirŒ rŒmahi samarpī Œni so. so rŒma bŒma bibhŒga rŒjati rucira ati sobhŒ bhalī, nava nīla nīraja nika¢a mŒnahu ¡ kanaka paṅkaja kī kalī.2.

छंU0—`य राम सदा सय„ˇाम गUरेU। रघायनायक सायक चाप ˇरेU॥ भव बारन दारन सिंगU पýभो। »यन सा»र ना»र नाथ बिभो॥ 1॥ िन काम ुनेक ुनŒप छबी। »यन »ावि सि् मयनीउ…ý कबी॥ `सय पावन रावन ना» मगUा। „»नाथ `था करि कोप »गUा॥ 2॥ `न रंU`न भं`न सोक भयं। »िकýरोˇ सदा पýभय बोˇमयं॥ ुविार 'Uदार ुपार »यनं। मगिU भार बिभं`न ‚यानघानं॥ 3॥ ु` Žयापकमेकमनादि सदा। कLरनाकर राम नमामि मयदा॥ रघायबंस बिभŒान दŒान गUा। कहरि भŒप बिभीान दीन रगUा॥ 4॥ »यन ‚यान निˇान ुमान ु`ं। निि राम नमामि बिभयं बिर`ं॥ भय`दं˙U पýचं˙U पýिाप बलं। „ल बहंद निकंरद मगUा कयरसलं॥ 5॥ बिनय कारन दीन दयाल गिUिं । छबि ˇाम नमामि रमा सगिUिं॥ भव िारन कारन का` परंU । मन संभव दाLरन दोा गUरंU॥ 6 ॥ सर चाप मनोगUर ˜ाोन ˇरंU । `ल`ाLरन लोचन भŒपबरंU॥ सय„ मंदिर सयंदर Ÿाीरमनं । मद मार मयˇा ममिा समनं॥ 7 ॥ ुनवl ु„ं˙U न »ोचर »ो । सबरूरप सदा सब गUो§ न »ो॥ कहरिकहरˆय बिभो सब बानर ० । निर„ंिि िवानन सादर ०॥ ˇि» `ीवन देव सरीर गUरेU । िव भQिर बिना भव भŒलि परेU॥ 9 ॥ ुब दीनदयाल दया करि०े । मिि मोरि बिभेदकरी गUरि०े॥ `ेगिU िे बिपरीि किýरया करि०े । दय„ सो सय„ मानि सय„ी चरि०े॥ 10॥ „ल „ं˙Uन मं˙Uन रय छमा । पद पंक` सेविि संभय 'Uमा॥ नहप नायक दे बरदानमिदं । चरनांबय` पýेम सदा सयभदं॥ 11॥

Chaṁ: jaya rŒma sadŒ sukhadhŒma hare, raghunŒyaka sŒyaka cŒpa dhare. bhava bŒrana dŒrana siṁha prabho, guna sŒgara nŒgara nŒtha bibho. 1. tana kŒma aneka anµupa chabī, guna gŒvata siddha munīndra kabī. jasu pŒvana rŒvana nŒga m ahŒ, khaganŒtha jathŒ kari kopa gahŒ. 2. jana rañjana bhañjana soka bhayaṁ, gatakrodha sadŒ prabhu bodhamayaṁ. avatŒra udŒra apŒra gunaṁ, mahi bhŒra bibhañjana gyŒnaghanaṁ. 3. aja byŒpakamekamanŒdi sadŒ, karunŒkara rŒma namŒmi mudŒ. raghubaṁsa bibhµuṣana dµuṣana hŒ, kṛta bhµupa bibhīṣana dīna rahŒ. 4. guna gyŒna nidhŒna amŒna ajaṁ, nita rŒma namŒmi bibhuṁ birajaṁ. bhujadaṁḍa pracaṁḍa pratŒpa balaṁ, khala bṛnda nikanda mahŒ kusalaṁ. 5. binu kŒrana dīna dayŒla hitaṁ, chabi dhŒma namŒmi ramŒ sahitaṁ. bhava tŒrana kŒrana kŒja paraṁ, mana sambhava dŒruna doṣa haraṁ. 6. sara cŒpa manohara trona dharaṁ, jalajŒruna locana bhµupabaraṁ. sukha mandira sundara śrīramanaṁ, mada mŒra mudhŒ mamatŒ samanaṁ. 7. anavadya akhaṁḍa na gocara go, sabarµupa sadŒ saba hoi na go. iti beda badanti na dantakathŒ, rabi Œtapa bhinnamabhinna jathŒ. 8. kṛtakṛtya bibho saba bŒnara e, nirakhanti tavŒnana sŒdara e. dhiga jīvana deva sarīra hare, tava bhakti binŒ bhava bhµuli pare. 9. aba dīnadayŒla dayŒ kariai, mati mori bibhedakarī hariai. jehi te biparīta kriyŒ kariai, dukha so sukha mŒni sukhī cariai.10. khala khaṁḍana maṁḍana ramya chamŒ , pada paṅkaja sevita sambhu umŒ . nṛpa nŒyaka de baradŒnamidaṁ, caranŒmbuja prema sadŒ subhadaṁ.11.

छं0— `य राम सोभा ˇाम। दायक पýनि बिŸाम॥ ˇहि ˜ाोन बर सर चाप। भय`दं˙U पýबल पýिाप॥ 1॥ `य दŒानारि „रारि। मर्दन निसाचर ˇारि॥ यगU दयC्U मारेU'U नाथ। भ० देव सकल सनाथ॥ 2॥ `य गUरन ˇरनी भार। मगिUमा 'Uदार ुपार॥ `य रावनारि कहरपाल। कि० `ाियˇान बिगUाल॥ 3॥ लंकेरस ुिि बल »र्ब। कि० बSय सयर »ंˇर्ब॥ मयनि सि् नर „» ना»। गU˘िU पंथ सब केउर ला»॥ 4॥ पर…ýोगU रि ुिि दयC्U। पायो सो ¨रलय पापिC्U॥ ुब सयनगयU दीनदयाल। रा`ीव नयन बिसाल॥ 5॥ मोगिU रगUा ुिि ुभिमान। नगिंU को'U मोगिU समान॥ ुब दे„ि पýभय पद कंर`। »ि मान पýद दय„ पयं`॥ 6॥ को'U बýrा नि»र्यन Šयाव। ुŽयQर `ेगिU Ÿायिि »ाव॥ मोगिU भाव कोसल भŒप। Ÿाीराम स»यन सरूरप॥ 7॥ बादेगिU ुनय` समेि। मम NUदय¡ करगयU निकेरि॥ मोगिU `ानि०े नि` दास। दे भQिर रमानिवास॥ 8॥

936 * ŚR’ RMACARITAMNASA* Chaṁ.: jaya rŒma sobhŒ dhŒma, dŒyaka pranata biśrŒma. dhṛta trona bara sara cŒpa, bhujadaṁḍa prabala pratŒpa.1. jaya dµuṣanŒri kharŒri, mardana nisŒcara dhŒri. yaha duṣ¢a mŒreu nŒtha, bhae deva sakala sanŒtha.2. jaya harana dharanī bhŒra, mahimŒ udŒra apŒra. jaya rŒvanŒri kṛpŒla, kie jŒtudhŒna bihŒla.3. laṅkesa ati bala garba, kie basya sura gandharba. muni siddha nara khaganŒga, ha¢hi pantha saba ke ¡ lŒga.4. paradroha rata ati duṣ¢a, pŒyo so phalu pŒpiṣ¢a. aba sunahu dīna dayŒla, rŒjīva nayana bisŒla.5. mohi rahŒ ati abhimŒna, nahiò kou mohi samŒna. aba dekhi prabhu pada kañja, gata mŒna prada dukha puñja .6. kou brahma nirgunadhyŒva, abyakta jehi śruti gŒva. mohi bhŒva kosala bhµupa, śrīrŒma saguna sarµupa.7. baidehi anuja sameta, mama hṛdaya¡ karahu niketa. mohi jŒniai nija dŒsa, de bhakti ramŒnivŒsa.8.

छंU0—दे भQिर रमानिवास ˜ास गUरन सरन सय„दायकंर। सय„ ˇाम राम नमामि काम ुनेक छबि रघायनायकंर॥ सयर बहंद रंU`न mंद भं`न मनय` िनय ुियलििबलं। बýrा्ादि संकर सेŽय राम नमामि कLरना कोमलं॥

Chaṁ.: de bhakti ramŒnivŒsa trŒsa harana sarana sukhadŒyakaṁ, sukha dhŒma rŒma namŒmi kŒma aneka chabi raghunŒyakaṁ. sura bṛnda rañjana dvanda bhañjana manuja tanu atulitabalaṁ , brahmŒdi saṅkara sebya rŒma namŒmi karunŒ komalaṁ.

चा0—सयनय सयरपिि कपि भालय गUमारेU । परेU भŒमि निसिचर‹िगU `े मारेU॥ मम गिUि ला»ि ि`े §‹गU पýाना । सकल `िुा'U सयरेUस सय`ाना॥ 1॥ सयनय „»ेस पýभय कार यगU बानी । ुिि ु»ाˇ `ानगिंU मयनि ‚यानी॥ पýभय सक ˜िाभयुन मारि `िुार्§ । केरवल सकýरगिU दी‹िगU ब˙‚Uार्§॥ 2॥ सयˇा बराि कपि भालय `िुा० । गUराि 'U˘ेU सब पýभय पगिंU ुा०॥ सयˇाबहCि ्U भा दयगयU दल“रपर । `ि० भालय कपि नगिंU र`नीचर॥ 3॥ रामाकार भ० िि‹गU केर मन । मयQर भ० छŒUंेU भव बंˇन॥ सयर ुंसिक सब कपि ुLर रीछा । `ि० सकल रघायपिि कीउ र्§छा॥ 4॥ राम सरिस को दीन गिUिकारी । की‹गेU मयकयरि निसाचर Ûारी॥ „ल मल ˇाम काम रि रावन । »िि पार्§ `ो मयनिबर पाव न॥ 5॥

938 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

छंU0—मामभिरÿाय रघायकयरल नायक। ˇहि बर चाप Lरचिर कर सायक॥ मोगU मगUा घान पंUल पýभं`न । संसय बिपिन ुनल सयर रंU`न॥ 1॥ ु»यन स»यन »यन मंदिर सयंदर । भýम िम पýबल पýिाप दिवाकर॥ काम कýरोˇ मद »` पंचानन । बसगयU निरंUिर `न मन कानन॥ 2॥ बिाय मनोरथ पयं` कंर` बन । पýबल ियार 'Uदार पार मन॥ भव बारिˇि मंदर परमं दर । बारय िारय संसहिि दयSिर॥ 3॥ Sयाम »ाि रा`ीव बिलोचन । दीन बंˇय पýनिारिि मोचन॥ ुनय` `ानकी सगिUि निरंUिर । बसगयU राम नहप मम 'Uर ुंिर॥ 4॥ मयनि रंU`न मगिU मं˙Uल मं˙Uन । ियलसिदास पýभय ˜ास बि„ं˙Uन॥ 5॥

Chaṁ.: mŒmabhirakṣaya raghukula nŒyaka, dhṛta bara cŒpa rucira kara sŒyaka. moha mahŒ ghana pa¢ala prabhañjana, saṁsaya bipina anala sura rañjana.1. aguna saguna guna mandira sundara, bhrama tama prabala pratŒpa divŒkara. kŒma krodha mada gaja pañcŒnana, basahu nirantara jana mana kŒnana.2. biṣaya manoratha puñja kañja bana, prabala tuṣŒra udŒra pŒra mana. bhava bŒridhi mandara paramaṁ dara, bŒraya tŒraya saṁsṛti dustara.3. syŒma gŒta rŒjīva bilocana, dīna bandhu pranatŒrati mocana. anuja jŒnakī sahita nirantara, basahu rŒma nṛpa mama ura antara.4. muni rañjana mahi maṁḍala maṁḍana, tulasidŒsa prabhu trŒsa bikhaṁḍana.5.

चा0—करि बिनिी `ब संभय सिˇा० । िब पýभय निकंU बिभीानय ुा०॥ ना§ चरन सिLर रकगU महदय बानी । बिनय सयनगयU पýभय सार¡U»पानी॥ 1॥ सकयरल सदल पýभय रावन मारKो । पावन `स ˜िाभयवन बिSिारKो॥ दीन मलीन गUीन मिि `ािी। मो पर कहरपा की‹िगU बगयU भा¡िी॥ 2॥ ुब `न »हगU पयनीि पýभय की`े । म”ानय करिु समर Ÿाम छी`े॥ दे„ि कोस मंदिर संपदा । देगयU कहरपाल कपि‹गU कगय¡U मयदा॥ 3॥ सब बिˇि नाथ मोगिU ुपना§ु । पयनि मोगिU सगिUि ुवˇपयर `ा§ु॥ सयनि बचन महदय दीनदयाला । स`ल भ० mा नयन बिसाला॥ 4॥

940 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

दो0— मयनि `ेगिU Šयान न पावगिंU नेिि नेिि कगU बेद। कहरपासिंˇय सो§ कपि‹गU सन करि ुनेक बिनोद॥ 117 (क)॥ 'Uमा `ो» `प दान िप नाना म„ बýि नेम। राम कहरपा नगिंU करगिंU िसि `सि निcकेरवल पýेम॥ 117 („)॥

942 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

चा0—पýभय गUनयमंिगिU कगUा बयÛार्§ । ˇरि बंयU रूरप ुवˇपयर `ार्§॥ भरिगिU कयरसल गUमारि सयना०गयU । समाचार ला ियगU चलि ुा०गयU॥ 1॥ ियरि पवनसयि »वनि भय“र । िब पýभय भरmा` पगिंU »य“र॥ नाना बिˇि मयनि पŒ`ा की‹गUी । ुSियिि करि पयनि ुासिा दी‹गUी॥ 2॥ मयनि पद बंदि `य»ल कर `ोरी । चÉि‚U बिमान पýभय चले बगUोरी॥ सयरसरि नाघिा `ान िब ुायो । 'UिरेU' िंU पýभय ुायसय पायो॥ िब सीिा¡ पŒ`ी सयरसरी । बगयU पýकार पयनि चरन‹िगU परी॥ 4॥ दी‹िगU ुसीस गUराि मन »ं»ा । सयंदरि िव ुगिUवाि ुभं»ा॥ सयनि »यगUा ˇाय'U पýेमाकयरल । ुाय'U निकंU परम सय„ संकयरल॥ 5॥ पýभयगिU सगिUि बिलोकि बादेगUी । परेU'U ुवनि िन सयˇि नगिंU िेगUी॥ पýीिि परम बिलोकि रघायरार्§ । गUराि 'U˘Uा§ लियो 'Uर लार्§॥ 6॥

946 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

छंU0—लियो NUदय¡ ला§ कहरपा निˇान सय`ान राय¡ रमापिी। बा˘Uारि परम समीप बŒÛाी कयरसल सो कर बीनिी॥ ुब कयरसल पद पंक` बिलोकि बिरंUचि संकर सेŽय `े। सय„ ˇाम पŒरनकाम राम नमामि राम नमामि िे॥ 1॥ सब भा¡िि ुˇम निाद सो गUरि भरि योउ 'Uर ला§यो। मििमंद ियलसीदास सो पýभय मोगU बस बिसरा§यो॥ यगU रावनारि चरि˜ा पावन राम पद रििपýद सदा। कामादिगUर बि‚यानकर सयर सि् मयनि »ावगिंU मयदा॥ 2॥

Chaṁ.: liyo hṛdaya ¡ lŒi kṛpŒ nidhŒna sujŒna rŒya ¡ ramŒpatī, bai¢hŒri parama samīpa bµujhī kusala so kara bīnatī. aba kusala pada paṅkaja biloki birañci saṅkara sebya je, sukha dhŒma pµuranakŒma rŒma namŒmi rŒma namŒmi te.1. saba bhŒ¡ti adhama niṣŒda so hari bharata jyo ¡ ura lŒiyo, matimanda tulasīdŒsa so prabhu moha basa bisarŒiyo. yaha rŒvanŒri caritra pŒvana rŒma pada ratiprada sadŒ, kŒmŒdihara bigyŒnakara sura siddha muni gŒvahi ò mudŒ.2.

»यLर-व‹दन ˇा§ ˇरेU »यर चरन सरोLरगU । ुनय` सगिUि ुिि पयलक िनोLरगU॥

œ Śrī RŒmacaritamŒnasa