सुन्दरकाण्ड

श्लôक श्ा‹िं श्ा्विमपýमेयमनघां निर्वाणाश्ा‹ििपýदं बýrा्ाश्ाभय¨रणी‹…ýसेीयमनिश्ां वेदा‹िवेlं विभयम÷। रामायं `»दी्वरंU सयर»यLंर मायामनयcयं गUरिं व‹देøगंU कLरणाकरंU रघायवरंU भŒपालचŒ˙ामणिाम÷॥1 ॥

śŒntaṁ śŒśvatamaprameyamanaghaṁ nirvŒṇaśŒntipradaṁ brahmŒśambhuphaṇīndrasevyamaniśaṁ vedŒntavedyaṁ vibhum, rŒmŒkhyaṁ jagadīśvaraṁ suraguruṁ mŒyŒmanuṣyaṁ hariṁ vande’haṁ karuṇŒkaraṁ raghuvaraṁ bhµupŒlacµuḍŒmaṇim.1.

ना‹या SपहगUा रघायपिे NUदयेøSमदीये सˆयं वदामि च भवान„िला‹िराˆमा। भQिंर पýय‘छ रघायपयङ्गव निर्भरां मे कामादिदôारगिUिं कयरLर मानसं च॥ 2॥

nŒnyŒ spṛhŒ raghupate hṛdaye’smadīye satyaṁ vadŒmi ca bhavŒnakhilŒntarŒtmŒ, bhaktiṁ prayaccha raghupu˘gava nirbharŒṁ me kŒmŒdidoṣarahitaṁ kuru mŒnasaṁ ca.2.

ुियलििबलˇामं गेUमश्ालाभदेगंU दनय`वनकहरश्ानयं ™ानिनाम»ý»णयम÷। सकल»यणानिˇानं वानराणामˇीश्ां रघायपििपिýयभQंर वाि`ािं नमामि॥ 3॥

atulitabaladhŒmaṁ hemaśailŒbhadehaṁ danujavanakṛśŒnuṁ jñŒninŒmagragaṇyam, sakalaguṇanidhŒnaṁ vŒnarŒṇŒmadhīśaṁ raghupatipriyabhaktaṁ vŒtajŒtaṁ namŒmi.3.

चौ0—`ामवंि केर बचन सयगUा० । सयनि गUनयमंि NUदय ुिि भा०॥ िब ल»ि मôगिU परि„ेगयU ियगU भार्§ । सगिU दय„ कंरद मŒल ¨रल „ार्§॥ 1॥ `ब ल»ि ुावौउ सीिगिU दे„ी । गUô§गिU का`य मôगिU गUरा बिसेाी॥ यगU कगिU ना§ सब‹िगU कगयU¡माथा। चले'U गUराि गिUय¡ ˇरि रघायनाथा॥ 2॥ सिंˇय िीर ०क भŒˇरसयंदर ।कौियक कŒरदि चÉ‚ेU'U िा “रपर॥ बार बार रघायबीर स¡भारी । िरकेर'U पवनिनय बल भारी॥ 3॥ `ेगिंU »िरि चरन दे§ गUनयमंिा । चले'U सो »ा पािाल ियरंUिा॥ `िमि ुमôघा रघायपिि कर बाना । ०गUी भा¡िि चले'U गUनयमाना॥ 4॥ `लनिˇि रघायपिि दŒि बिचारी । िाउ मानाक गUôगिU ŸामगUारी॥ 5॥

jŒmavanta ke bacana suhŒe, suni hanumanta hṛdaya ati bhŒe. taba lagi mohi parikhehu tumha bhŒī, sahi dukha kanda mµula phala khŒī.1. jaba lagi Œvau ¡ sītahi dekhī, hoihi kŒju mohi haraṣa biseṣī. yaha kahi nŒi sabanhi kahu¡ mŒthŒ, caleu haraṣi hiya¡ dhari raghunŒthŒ.2. sindhu tīra eka bhµudhara sundara, kautuka kµudi caRheu tŒ µupara. bŒra bŒra raghubīra sa ¡bhŒrī, tarakeu pavanatanaya bala bhŒrī.3. jehi ò giri carana dei hanumantŒ, caleu so gŒ pŒtŒla turantŒ. jimi amogha raghupati kara bŒnŒ, ehī bhŒ ¡ti caleu hanumŒnŒ.4. jalanidhi raghupati dµuta bicŒrī, tai ò mainŒka hohi śramahŒrī.5.

दô0—गUनŒमान िेगिU परसा कर पयनि की‹गU पýनाम। राम का`य की‹गेउU बिनय मôगिU कगUा¡ बिŸाम॥ 1॥

hanµumŒna tehi parasŒ kara puni kīnha pranŒma, rŒma kŒju kīnhe ¡ binu mohi kahŒ ¡ biśrŒma.1.

चौ0—`ाि पवनसयि देव‹गU दे„ा । `ानाउ कगय¡U बल बय्ि बिसेा॥ सयरसा नाम ुगिU‹गU कार मािा । प˘U§‹िगU ुा§ कगUी िे¤गU बािा॥ 1॥ ुा`य सयर‹गU मôगिU दी‹गU ुगUारा । सयनि बचन कगU पवनकयरमारा॥ राम का`य करि ¨िररि माउ ुावौउ । सीिा क§ सयˇि पýभयगिU सयनावौउ॥ 2॥ िब िव बदन पा˘िUगU'¡U ुार्§ । सˆय कगU'¡U मôगिU `ान दे मार्§॥ कवनेगय¡U `िन दे§ नगिंU `ाना। »ýससि न मôगिU कगे'U गUनयमाना॥ 3॥ `ô`न भरि िेगिंU बदनय पसारा । कपि िनय की‹गU दय»यन बिSिारा॥ सôरगU `ô`न मय„ िे¤गU ˘Uय“र । ियरि पवनसयि बžिास भय“र॥ 4॥ `स `स सयरसा बदनय बÉU‚ावा । िासय दŒन कपि रूरप दे„ावा॥ सि `ô`न िे¤गU ुानन की‹गUा । ुिि लघाय रूरप पवनसयि ली‹गUा॥ 5॥ बदन प§˘िU पयनि बागेUर ुावा । मा»ा बिदा िागिU सिLर नावा॥ मôगिU सयर‹गU `ेगि U ला»ि प˘Uावा । बयˇि बल मरमय िôर माउ पावा॥ 6॥

jŒta pavanasuta devanha dekhŒ, jŒnaiò kahu ¡ bala buddhi biseṣŒ. surasŒ nŒma ahinha kai mŒtŒ, pa¢hainhi Œi kahī tehi ò bŒtŒ.1. Œju suranha mohi dīnha ahŒrŒ, sunata bacana kaha pavanakumŒrŒ. rŒma kŒju kari phiri mai ò Œvau¡, sītŒ kai sudhi prabhuhi sunŒvau ¡.2. taba tava badana pai¢hihau¡ Œī, satya kahau ¡ mohi jŒna de mŒī. kavanehu¡ jatana dei nahiò jŒnŒ, grasasi na mohi kaheu hanumŒnŒ.3. jojana bhari tehi ò badanu pasŒrŒ, kapi tanu kīnha duguna bistŒrŒ. soraha jojana mukha tehiò ¢hayaµu, turata pavanasuta battisa bhayaµu.4.

दô0—राम का`य सबय करिगUगयU ियगU बल बय्ि निˇान। ुासिा दे§ »र्§ सô गUराि चले'U गUनयमान॥ 2॥

rŒma kŒju sabu karihahu tumha bala buddhi nidhŒna, Œsiṣa dei gaī so haraṣi caleu hanumŒna.2.

चौ0—निसिचरि ०क ¤सˇय मगय¡U रगUर्§ । करि माया नभय केर „» »गUर्§॥ `ीव `ंिय `े »»न 'U˙‚UागUीउ । `ल बिलôकि िि‹गU कार परिछागUीउ॥ 1॥ »गU§ छाग¡U सक सô न 'U˙‚Uार्§ । ०गिU बिˇि सदा »»नचर „ार्§॥ सô§ छल गUनŒमान कग¡U की‹गUा । िासय कपंयU कपि ियरि¤गU ची‹गUा॥ 2॥ िागिU मारि माLरिसयि बीरा । बारिˇि पार »य'U मििˇीरा॥ िगUा¡ `ा§ दे„ी बन सôभा । »यं`ि चंचरीक मˇय लôभा॥ 3॥ नाना िLर ¨रल ¨Œरल सयगUा० । „» मह» बंहद दे„ि मन भा०॥ साल बिसाल दे„ि ०क ुा»ेउ । िा पर ˇा§ चÉ‚ेU'U भय ˆया»ेउ॥ 4॥ 'Uमा न कछयU कपि कार ुˇिकार्§ । पýभय पýिाप `ô कालगिU „ार्§॥ »िरि पर चÉि‚U लंका िेगिंU दे„ी । कगिU न `ा§ ुिि दयर्» बिसेाी॥ 5॥ ुिि 'Uिं» `लनिˇि चगयU पासा । कनक कôंU कर परम पýकासा॥ 6॥

nisicari eka sindhu mahu ¡ rahaī, kari mŒyŒ nabhu ke khaga gahaī. jīva jantu je gagana uRŒhī¡, jala biloki tinha kai parichŒhī ¡.1. gahai chŒha¡ saka so na uRŒī, ehi bidhi sadŒ gaganacara khŒī. soi chala hanµumŒna kaha ¡ kīnhŒ, t Œsu kapa¢u kapi turatahi ò cīnhŒ.2. tŒhi mŒri mŒrutasuta bīrŒ, bŒridhi pŒra gayau matidhīrŒ. tahŒ¡ jŒi dekhī bana sobhŒ, guñjata cañcarīka madhu lobhŒ.3. nŒnŒ taru phala phµula suhŒe, khaga mṛga bṛnda dekhi mana bhŒe. saila bisŒla dekhi eka Œge ¡ , tŒ para dhŒi caRheu bhaya tyŒge ¡.4. umŒ na kachu kapi kai adhikŒī, prabhu pratŒpa jo kŒlahi khŒī. giri para caRhi laṅkŒ tehi ò dekhī, kahi na jŒi ati durga biseṣī.5. ati utaṅga jalanidhi cahu pŒsŒ, kanaka ko¢a kara parama prakŒsŒ.6.

छंU0—कनक कôंU बिचि˜ा मनि कहरि सयंदरायिना घाना। च'UगU^्U गU^्U सयब^्U बीथीउ चाLर पयर बगयU बिˇि बना॥ »` बा`ि „“ार निकर पदचर रथ बरूरथ‹िगU कô »ना। बगयUरूरप निसिचर `Œथ ुििबल सेन बरनि न¤गU बना॥ 1॥ बन बा» 'Uपबन बांिUका सर कŒरप बापीउ सôगUगUीउ। नर ना» सयर »ंˇर्ब क‹या रूरप मयनि मन मôगUगUीउ॥ कगय¡U माल देगU बिसाल साल समान ुििबल »र्`गUीउ। नाना ु„ारेU‹गU भिर¤गU बगयU बिˇि ०क ०क‹गU िर्`गUीउ॥ 2॥ करि `िन भंU कôंिU‹गU बिकंU िन न»र चगय¡U दिसि र‘छगUीउ। कगय¡U मगिUा मानया ˇेनय „र ु` „ल निसाचर भ‘छगUीउ॥ ०गिU ला»ि ियलसीदास §‹गU की कथा कछयU ०क गाU कगUी। रघायबीर सर िीरथ सरीर‹िगU ˆया»ि »िि पागUगिंU सगUी॥ 3॥

750 * ŚR’ RMACARITAMNASA* Chaṁ.: kanaka ko¢a bicitra mani kṛta sundarŒyatanŒ ghanŒ, cauha¢¢a ha¢¢a suba¢¢a bīthī ¡ cŒru pura bahu bidhi banŒ. gaja bŒji khaccara nikara padacara ratha barµuthanhi ko ganai, bahurµupa nisicara jµutha atibala sena baranata nahi ò banai.1. bana bŒga upabana bŒ¢ikŒ sara kµupa bŒpī ¡ sohahī ¡, nara nŒga sura gandharba kanyŒ rµupa muni mana mohahī ¡. kahu¡ mŒla deha bisŒla saila samŒna atibala garjahī ¡, nŒnŒ akhŒrenha bhirahi ò bahu bidhi eka ekanha tarjahī ¡.2. kari jatana bha¢a ko¢inha bika¢a tana nagara cahu¡ disi racchahī¡, kahu¡ mahiṣa mŒnuṣa dhenu khara aja khala nisŒcara bhacchahī¡. ehi lŒgi tulasīdŒsa inha kī kathŒ kachu eka hai kahī, raghubīra sara tīratha sarīranhi tyŒgi gati paihahi ò sahī.3.

दô0—पयर र„वारेU दे„ि बगयU कपि मन की‹गU बिचार। ुिि लघाय रूरप ˇरौउ निसि न»र करौउ प§सार॥ 3॥

pura rakhavŒre dekhi bahu kapi mana kīnha bicŒra, ati laghu rµupa dharau ¡ nisi nagara karau ¡ paisŒra.3.

चौ0—मसक समान रूरप कपि ˇरी । लंकगिU चले'U सयमिरि नरगUरी॥ नाम लंकिनी ०क निसिचरी । सô कगU चलेसि मôगिU निंदरी॥ 1॥ `ानेगिU नगUीउ मरमय स˘ मôरा । मôर ुगUार `गUा¡ ल»ि चôरा॥ मय˘िUका ०क मगUा कपि गUनी । Lरˇिर बमि ˇरनीउ ÉUनमनी॥ 2॥ पयनि संभारि 'U˘Uी सô लंका । `ôरि पानि कर बिनय ससंका॥ `ब रावनगिU बýrा् बर दी‹गUा । चलि बिरंUचि कगUा मôगिU ची‹गUा॥ 3॥ बिकल गUôसि िाउ कपि केउर मारेU । िब `ानेसय निसिचर संघारेU॥ िाि मôर ुिि पय‹य बगŒUिा । दे„े'¡U नयन राम कर दŒिा॥ 4॥

masaka samŒna rµupa kapi dharī, laṅkahi caleu sumiri naraharī. nŒma laṅkinī eka nisicarī, so kaha calesi mohi nindarī.1. janehi nahi ò maramu sa¢ha morŒ, mora ahŒra jahŒ ¡ lagi corŒ. mu¢hikŒ eka mahŒ kapi hanī, rudhira bamata dharanī ¡ ḍhanamanī.2. puni sambhŒri u¢hī so laṅkŒ, jori pŒni kara binaya sasaṅkŒ. jaba rŒvanahi brahma bara dīnhŒ, calata birañci kahŒ mohi cīnhŒ.3. bikala hosi taiò kapi ke¡ mŒre, taba jŒnesu nisicara saṅghŒre. tŒta mora ati punya bahµutŒ, dekheu¡ nayana rŒma kara dµutŒ.4.

दô0—िाि Sवर्» ुपबर्» सय„ ˇरिु ियला ०क ुं»। िŒल न िागिU सकल मिलि `ô सय„ लव सिसं»॥ 4॥

tŒta svarga apabarga sukha dharia tulŒ eka aṅga, tula na tŒhi sakala mili jo sukha lava satasaṅga.4.

चौ0—पýबिसि न»र की`े सब का`ा । NUदय¡ रा„ि कôसलपयर रा`ा॥ »रल सयˇा रिपय कर¤गU मििार्§ । »ôपद ¤सˇय ुनल सििलार्§॥ 1॥ »Lर˙‚U सयमेLर रेUनय समिागUी । राम कहरपा करि चििवा `ागUी॥ ुिि लघाय रूरप ˇरेU'U गUनयमाना । पा˘Uा न»र सयमिरि भ»वाना॥ 2॥ मंदिर मंदिर पýिि करि सôˇा। दे„े `ग¡U िग¡U ु»निि `ôˇा॥ »य'U दसानन मंदिर मागUीउ ।ुिि बिचि˜ा कगिU `ाि सô नागUीउ॥ 3॥ सयन कि०¡ दे„ा कपि िेगUी । मंदिर मगय¡U न दी„ि बादेगUी॥ भवन ०क पयनि दी„ सयगUावा । गUरि मंदिर िग¡U भिóा बनावा॥ 4॥

prabisi nagara kīje saba kŒjŒ, hṛdaya¡ rŒkhi kosalapura rŒjŒ. garala sudhŒ ripu karahiò mitŒī, gopada sindhu anala sitalŒī.1. garuRa sumeru renu sama tŒhī, rŒma kṛpŒ kari citavŒ jŒhī. ati laghu rµupa dhareu hanumŒnŒ, pai¢hŒ nagara sumiri bhagavŒnŒ.2. mandira mandira prati kari sodhŒ, dekhe jaha ¡ taha ¡ aganita jodhŒ. gayau dasŒnana mandira mahī ¡, ati bicitra kahi jŒta so nŒhī ¡.3. 752 * ŚR’ RMACARITAMNASA* sayana kie¡ dekhŒ kapi tehī, mandira mahu ¡ na dīkhi baidehī. bhavana eka puni dīkha suhŒvŒ, hari mandira taha ¡ bhinna banŒvŒ.4.

दô0—रामाययˇ ुंकिि »हगU सôभा बरनि न `ा§। नव ियलसिका बंहद िग¡U दे„ि गUरा कपिरा§॥ 5॥

rŒmŒyudha aṅkita gṛha sobhŒ barani na jŒi, nava tulasikŒ bṛnda taha ¡ dekhi haraṣa kapirŒi.5.

चौ0—लंका निसिचर निकर निवासा । §गUा¡ कगUा¡ स”ान कर बासा॥ मन मगय¡U िरक कराउU कपिला»ा। िेगUीउ समय बिभीानय `ा»ा॥ 1॥ राम राम िेगिंU सयमिरन की‹गUा । NUदय¡ गUरा कपि स”ान ची‹गUा॥ ०गिU सन गU˘िU करिगU'¡U पगिUचानी । साˇय िे गUô§ न कार` गUानी॥ 2॥ बिपý रूरप ˇरि बचन सयना० । सयनि बिभीान 'U˘िU िग¡U ुा०॥ करि पýनाम पŒ¡छी कयरसलार्§ । बिपý कगUगयU नि` कथा बयÛार्§॥ 3॥ की ियगU गUरि दास‹गU मग¡U कôर्§ । मôरेउU NUदय पýीिि ुिि गUôर्§॥ की ियगU रामय दीन ुनयरा»ी । ुायगयU मôगिU करन ब˙‚Uभा»ी॥ 4॥

laṅkŒ nīsīcara nikara nivŒsŒ, ihŒ¡ kahŒ ¡ sajjana kara bŒsŒ. mana mahu ¡ taraka karai ò kapi lŒgŒ, tehī ¡ samaya bibhīṣanu jŒgŒ.1. rŒma rŒma tehi ò sumirana kīnhŒ, hṛdaya ¡ haraṣa kapi sajjana cīnhŒ. ehi sana ha¢hi karihau ¡ pahicŒnī, sŒdhu te hoi na kŒraja hŒnī.2. bipra rµupa dhari bacana sunŒe, sunata bibhīṣana u¢hi taha ¡ Œe. kari pranŒma pµu ¡ chī kusalŒī, bipra kahahu nija kathŒ bujhŒī.3. kī tumha hari dŒsanha maha¡ koī, more ¡ hṛdaya prīti ati hoī. kī tumha rŒmu dīna anurŒgī, Œyahu mohi karana baRabhŒgī.4.

दô0—िब गUनयमंि कगUी सब राम कथा नि` नाम। सयनि `य»ल िन पयलक मन म»न सयमिरि »यन »ýाम॥ 6॥

taba hanumanta kahī saba rŒma kathŒ nija nŒma, sunata jugala tana pulaka mana magana sumiri guna grŒma.6.

चौ0—सयनगयU पवनसयि रगUनि गUमारी । `िमि दसन‹िगU मग¡यU `ीभ बिचारी॥ िाि कबगय¡U मôगिU `ानि ुनाथा । करिगU¤गU कहरपा भानयकयरल नाथा॥ 1॥ िामस िनय कछयU साˇन नागUीउ । पýीिि न पद सरô` मन मागUीं॥ ुब मôगिU भा भरôस गUनयमंिा । बिनय गUरिकहरपा मिल¤गU नगिंU संिा॥ 2॥ `ौउ रघायबीर ुनय»ýगU की‹गUा । िौ ियगU मôगिU दरसय गU˘िU दी‹गUा॥ सयनगयU बिभीान पýभय कार रीिी । कर¤गU सदा सेवक पर पýीिी॥ 3॥ कगUगयU कवन माउ परम कयरलीना । कपि चंचल सबगUीउ बिˇि गUीना॥ पýाि ले§ `ô नाम गUमारा । िेगिU दिन िागिU न मिला ुगUारा॥ 4॥

sunahu pavanasuta rahani hamŒrī, jimi dasananhi mahu ¡ jībha bicŒrī. tŒta kabahu ¡ mohi jŒni anŒthŒ, karihahiò kṛpŒ bhŒnukula nŒthŒ.1. tŒmasa tanu kachu sŒdhana nŒhī ¡, prīti na pada saroja mana mŒhī ¡. aba mohi bhŒ bharosa hanumantŒ, binu harikṛpŒ milahi ò nahi ò santŒ.2. jau¡ raghubīra anugraha kīnhŒ, tau tumha mohi darasu ha¢hi dīnhŒ. sunahu bibhīṣana prabhu kai rītī, karahi ò sadŒ sevaka para prītī.3. kahahu kavana maiò parama kulīnŒ, kapi cañcala sabahī ¡ bidhi hīnŒ. prŒta lei jo nŒma hamŒrŒ, tehi dina tŒhi na milai ahŒrŒ.4.

दô0—ुस माउ ुˇम स„ा सयनय मôगŒU पर रघायबीर। की‹गUी कहरपा सयमिरि »यन भरेU बिलôचन नीर॥ 7॥

asa mai ò adhama sakhŒ sunu mohµu para raghubīra, kīnhī kṛpŒ sumiri guna bhare bilocana nīra.7.

चौ0—`ानिगŒ¡U ुस Sवामि बिसारी । ¨िररगिंU िे कागेU न गUô¤गU दय„ारी॥ ०गिU बिˇि कगUि राम »यन »ýामा । पावा ुनिर्बा‘य बिŸामा॥ 1॥ पयनि सब कथा बिभीान कगUी । `ेगिU बिˇि `नकसयिा िग¡U रगUी॥ िब गUनयमंि कगUा सयनय भýािा । दे„ी चग'¡U `ानकी मािा॥ 2॥ `य»यिि बिभीान सकल सयनार्§ । चले'U पवनसयि बिदा करार्§॥ करि सô§ रूरप »य'U पयनि िगUवा¡ । बन ुसôक सीिा रगU `गUवा¡॥ 3॥ दे„ि मनगिU मगय¡U की‹गU पýनामा । बा˘ेUगिंU बीिि `ाि निसि `ामा॥ कहरस िनय सीस `ंUा ०क बेनी । `पिि NUदय¡ रघायपिि »यन Ÿोनी॥ 4॥

jŒnatahµu¡ asa svŒmi bisŒrī, phirahi ò te kŒhe na hohi ò dukhŒrī. ehi bidhi kahata rŒma guna grŒmŒ, pŒvŒ anirbŒcya biśrŒmŒ.1. puni saba kathŒ bibhīṣana kahī, jehi bidhi janakasutŒ taha ¡ rahī. taba hanumanta kahŒ sunu bhrŒtŒ, dekhī cahau ¡ jŒnakī mŒtŒ.2. juguti bibhīṣana sakala sunŒī, caleu pavanasuta bidŒ karŒī. kari soi rµupa gayau puni tahavŒ¡ , bana asoka sītŒ raha jahavŒ ¡ .3. dekhi manahi mahu¡ kīnha pranŒmŒ, bai¢hehiò bīti jŒta nisi jŒmŒ. kṛsa tanu sīsa ja¢Œ eka benī, japati hṛdaya ¡ raghupati guna śrenī.4.

दô0—नि` पद नयन दि०¡ मन राम पद कमल लीन। परम दय„ी भा पवनसयि दे„ि `ानकी दीन॥ 8॥

nija pada nayana die ¡ mana rŒma pada kamala līna, parama dukhī bhŒ pavanasuta dekhi jŒnakī dīna.8.

चौ0—िLर प„व मगय¡U रगUा लयकार्§ । कर§ बिचार करौउ का भार्§॥ िेगिU ुवसर रावनय िग¡U ुावा । सं» नारि बगयU कि०¡ बनावा॥ 1॥ बगयU बिˇि „ल सीिगिU समयÛावा । साम दान भय भेद दे„ावा॥ कगU रावनय सयनय सयमय„ि सयानी । मंदôदरी ुादि सब रानी॥ 2॥ िव ुनयचरीउ कर'¡U पन मôरा । ०क बार बिलôकयर मम ुôरा॥ िहन ˇरि ुôंU कगUिि बादेगUी । सयमिरि ुवˇपिि परम सनेगUी॥ 3॥ सयनय दसमय„ „lôि पýकासा । कबगय¡U कि नलिनी कर§ बिकासा॥ ुस मन समयÛाय कगUिि `ानकी । „ल सयˇि नगिंU रघायबीर बान की॥ 4॥ स˘U सŒनेउ गUरि ुानेगिU मôगUी ।ुˇम निल”ा ला` नगिंU िôगUी॥ 5॥

taru pallava mahu¡ rahŒ lukŒī, karai bicŒra karau ¡ kŒ bhŒī. tehi avasara rŒvanu taha¡ ŒvŒ, saṅga nŒri bahu kie ¡ banŒvŒ.1. bahu bidhi khala sītahi samujhŒvŒ, sŒma dŒna bhaya bheda dekhŒvŒ. kaha rŒvanu sunu sumukhi sayŒnī, mandodarī Œdi saba rŒnī.2. tava anucarī¡ karau¡ pana morŒ, eka bŒra biloku mama orŒ. tṛna dhari o¢a kahati baidehī, sumiri avadhapati parama sanehī.3. sunu dasamukha khadyota prakŒsŒ, kabahu¡ ki nalinī karai bikŒsŒ. asa mana samujhu kahati jŒnakī, khala sudhi nahi ò raghubīra bŒna kī.4. sa¢ha sµune¡ hari Œnehi mohī, adhama nilajja lŒja nahi ò tohī.5.

दô0—ुापयगिU सयनि „lôि सम रामगिU भानय समान। पLरा बचन सयनि काÉि‚U ुसि बôला ुिि „िसिुान॥ 9॥

Œpuhi suni khadyota sama rŒmahi bhŒnu samŒna, paruṣa bacana suni kŒRhi asi bolŒ ati khisiŒna.9.

चौ0—सीिा िाउ मम कहरि ुपमाना । कंिUगU'¡U िव सिर क˘िUन कहरपाना॥ ना¤गU ि सपदि मानय मम बानी । सयमय„ि गUôिि न ि `ीवन गUानी॥ 1॥ Sयाम सरô` दाम सम सयंदर । पýभय भय` करि कर सम दसकंरˇर॥ सô भय` कंर˘U कि िव ुसि घाôरा । सयनय स˘U ुस पýवान पन मôरा॥ 2॥ चं…ýगUास गULर मम परििापं । रघायपिि बिरगU ुनल सं`ािं॥ सीिल निसिि बगUसि बर ˇारा । कगU सीिा गULर मम दय„ भारा॥ 3॥ सयनि बचन पयनि मारन ˇावा। मयिनया¡ कगिU नीिि बयÛावा॥ कगेUसि सकल निसिचरि‹गU बôलार्§ । सीिगिU बगयU बिˇि ˜ासगयU `ार्§॥ 4॥ मास दिवस मगय¡U कगUा न माना । िौ माउ मारबि काÉि‚U कहरपाना॥ 5॥

sītŒ taiò mama kṛta apamŒnŒ, ka¢ihau¡ tava sira ka¢hina kṛpŒnŒ. nŒhiò ta sapadi mŒnu mama bŒnī, sumukhi hoti na ta jīvana hŒnī.1. syŒma saroja dŒma sama sundara, prabhu bhuja kari kara sama dasakandhara. so bhuja kaṁ¢ha ki tava asi ghorŒ, sunu sa¢ha asa pravŒna pana morŒ.2. candrahŒsa haru mama paritŒpaṁ, raghupati biraha anala sañjŒtaṁ. sītala nisita bahasi bara dhŒrŒ, kaha sītŒ haru mama dukha bhŒrŒ.3. sunata bacana puni mŒrana dhŒvŒ, mayatanayŒ¡ kahi nīti bujhŒvŒ. kahesi sakala nisicarinha bolŒī, sītahi bahu bidhi trŒsahu jŒī.4. mŒsa divasa mahu¡ kahŒ na mŒnŒ, tau mai ò mŒrabi kŒRhi kṛpŒnŒ.5.

दô0—भवन »य'U दसकंरˇर §गUा¡ पिसाचिनि बंहद। सीिगिU ˜ास दे„ाव¤गU ˇर¤गU रूरप बगयU मंद॥ 10॥

bhavana gayau dasakandhara ihŒ ¡ pisŒcini bṛnda, sītahi trŒsa dekhŒvahi ò dharahi ò rµupa bahu manda.10.

चौ0—˜िा`ंUा नाम रा‘छसी ०का । राम चरन रिि निपयन बिबेका॥ सब‹गUौ बôलि सयना०सि सपना । सीिगिU से§ करगयU गिUि ुपना॥ 1॥ सपनेउ बानर लंका `ारी । `ाियˇान सेना सब मारी॥ „र ुारूरÉ‚U न»न दससीसा । मयं˙िUि सिर „ं˙िUि भय` बीसा॥ 2॥ ०गिU बिˇि सô द‘िछन दिसि `ार्§ । लंका मनगय¡U बिभीान पार्§॥ न»र ¨िररी रघायबीर दôगUार्§ । िब पýभय सीिा बôलि प˘Uार्§॥ 3॥ यगU सपना माउ कगU'¡U पयकारी । गUô§गिU सˆय »०¡ दिन चारी॥ िासय बचन सयनि िे सब ˙Uरीउ ।`नकसयिा केर चरन‹िगU परीउ॥ 4॥

trija¢Œ nŒma rŒcchasī ekŒ, rŒma carana rati nipuna bibekŒ. sabanhau boli sunŒesi sapanŒ, sītahi sei karahu hita apanŒ.1. sapane¡ bŒnara laṅkŒ jŒrī, jŒtudhŒna senŒ saba mŒrī. khara ŒrµuRha nagana dasasīsŒ, muṁḍita sira khaṁḍita bhuja bīsŒ.2. ehi bidhi so dacchina disi jŒī, laṅkŒ manahu ¡ bibhīṣana pŒī. nagara phirī raghubīra dohŒī, taba prabhu sītŒ boli pa¢hŒī.3. yaha sapanŒ mai ò kahau¡ pukŒrī, hoihi satya gae ¡ dina cŒrī. tŒsu bacana suni te saba ḍarī ¡, janakasutŒ ke carananhi parī ¡.4.

दô0—`ग¡U िग¡U »§Z सकल िब सीिा कर मन सôच। मास दिवस बीिेउ मôगिU मारिगिU निसिचर पôच॥ 11॥

jaha¡ taha ¡ g a ī ¡ sakala taba sītŒ kara mana soca, mŒsa divasa bīte ¡ mohi mŒrihi nisicara poca.11.

चौ0—िब दे„ी मय…िýका मनôगUर । राम नाम ुंकिि ुिि सयंदर॥ चकिि चििव मयदरी पगिUचानी । गUरा बिाद NUदय¡ ुकयरलानी॥ 1॥ `ीिि कô सक§ ु`य रघायरार्§ । माया िेउ ुसि रचि न¤गU `ार्§॥ सीिा मन बिचार कर नाना । मˇयर बचन बôले'U गUनयमाना॥ 2॥ रामचं…ý »यन बरनाउ ला»ा। सयनि¤गU सीिा कर दय„ भा»ा॥ ला»ीउ सयनाउ Ÿावन मन लार्§ । ुादिगयU िेउ सब कथा सयनार्§॥ 3॥ Ÿावनामहि `े¤गU कथा सयगUार्§ । कगUी सô पý»ंU गUôिि किन भार्§॥ िब गUनयमंि निकंU चलि »य“र । ¨िररि बा˘Uीउ मन बिसमय भय“र॥ 4॥ राम दŒि माउ मािय `ानकी । सˆय सपथ कLरनानिˇान की॥ यगU मय…िýका मािय माउुानी। दी‹िगU राम ियगU कग¡U सगिUदानी॥ 5॥ नर बानरगिU सं» कगयU कारसेउे । कगUी कथा भ§ सं»िि `ासेउ॥ 6॥

taba dekhī mudrikŒ manohara, rŒma nŒma aṅkita ati sundara. cakita citava mudarī pahicŒnī, haraṣa biṣŒda hṛdaya ¡ akulŒnī.1. jīti ko sakai ajaya raghurŒī, mŒyŒ te ¡ asi raci nahi ò jŒī. sītŒ mana bicŒra kara nŒnŒ, madhura bacana boleu hanumŒnŒ.2. rŒmacandra guna baranai ò lŒgŒ, sunatahiò sītŒ kara dukha bhŒgŒ. lŒgī¡ sunaiò śravana mana lŒī, Œdihu te ¡ saba kathŒ sunŒī.3. śravanŒmṛta jehiò kathŒ suhŒī, kahī so praga¢a hoti kina bhŒī. taba hanumanta nika¢a cali gayaµu, ph iri bai¢hī ¡ mana bisamaya bhayaµu.4. rŒma dµuta maiò mŒtu jŒnakī, satya sapatha karunŒnidhŒna kī. yaha mudrikŒ mŒtu maiò Œnī, dīnhi rŒma tumha kaha ¡ sahidŒnī.5. nara bŒnarahi saṅga kahu kaise¡ , kahī kathŒ bhai saṅgati jaise ¡.6.

चौ0—गUरि`न `ानि पýीिि ुिि »ाÉ‚Uी । स`ल नयन पयलकावलि बाÉ‚Uी॥ बŒ˙‚Uि बिरगU `लˇि गUनयमाना । भयगयU िाि मô कगय¡U `ल`ाना॥ 1॥ ुब कगयU कयरसल `ा'¡U बलिगUारी । ुनय` सगिUि सय„ भवन „रारी॥ कôमलचिि कहरपाल रघायरार्§ । कपि केरगिU गेUिय ˇरी नि˘Uयरार्§॥ 2॥ सगU` बानि सेवक सय„ दायक । कबगय¡Uक सयरिि करि रघायनायक॥ कबगय¡U नयन मम सीिल िािा । गUô§गUगिंU निर„ि Sयाम महदय »ािा॥ 3॥ बचनय न ुाव नयन भरेU बारी । ुगUगU नाथ गUौउ निपंU बिसारी॥ दे„ि परम बिरगUाकयरल सीिा । बôला कपि महदय बचन बिनीिा॥ 4॥ मािय कयरसल पýभय ुनय` समेिा । िव दय„ दय„ी सयकहरपा निकेरिा॥ `नि `ननी मानगयU `िय¡ “रना । ियगU िे पýेमय राम केउर दŒना॥ 5॥

harijana jŒni prīti ati gŒRhī, sajala nayana pulakŒvali bŒRhī. bµuRata biraha jaladhi hanumŒnŒ, bhayahu tŒta mo kahu ¡ jalajŒnŒ.1. aba kahu kusala jŒu¡ balihŒrī, anuja sahita sukha bhavana kharŒrī. komalacita kṛpŒla raghurŒī, kapi kehi hetu dharī ni¢hurŒī.2. sahaja bŒni sevaka sukha dŒyaka, kabahu¡ka surati karata raghunŒyaka. kabahu¡ nayana mama sītala tŒtŒ, hoihahiò nirakhi syŒma mṛdu gŒtŒ.3. bacanu na Œva nayana bhare bŒrī, ahaha nŒtha hau ¡ nipa¢a bisŒrī. dekhi parama birahŒkula sītŒ, bolŒ kapi mṛdu bacana binītŒ.4. mŒtu kusala prabhu anuja sametŒ, tava dukha dukhī sukṛpŒ niketŒ. jani jananī mŒnahu jiya ¡ µunŒ, tumha te premu rŒma ke ¡ dµunŒ.5.

दô0—रघायपिि कर संदेसय ुब सयनय `ननी ˇरि ˇीर। ुस कगिU कपि »द»द भय'U भरेU बिलôचन नीर॥ 14॥

raghupati kara sandesu aba sunu jananī dhari dhīra, asa kahi kapi gadagada bhayau bhare bilocana nīra.14.

चौ0—कगे'U राम बियô» िव सीिा । मô कगय¡U सकल भ० बिपरीिा॥ नव िLर किसलय मनगय¡U कहरसानŒ । काल निसा सम निसि ससि भानŒ॥ 1॥ कयरबलय बिपिन कयंरि बन सरिसा । बारिद िपि िेल `नय बरिसा॥ `े गिUि रगेU करि िे§ पीरा । 'Uर» Sवास सम ˜िाबिˇ समीरा॥ 2॥ कगेUगŒU िेउ कछयU दय„ घांिU गUôर्§ । कागिU कगUौउ यगU `ान न कôर्§॥ िˆव पýेम कर मम ुLर िôरा । `ानि पिýया ०कयर मनय मôरा॥ 3॥ सô मनय सदा रगUि िôगिU पागUीं । `ानय पýीिि रसय ०िनेगिU मागंीउ॥ पýभय संदेसय सयनि बादेगUी । म»न पýेम िन सयˇि न¤गU िेगUी॥ 4॥ कगU कपि NUदय¡ ˇीर ˇLरमािा । सयमिLर राम सेवक सय„दािा॥ 'Uर ुानगयU रघायपिि पýभयिार्§ । सयनि मम बचन ि`गयU कदरार्§॥ 5॥

kaheu rŒma biyoga tava sītŒ, mo kahu ¡ sakala bhae biparītŒ. nava taru kisalaya manahu ¡ kṛsŒnµu, kŒla nisŒ sama nisi sasi bhŒnµu.1. kubalaya bipina kunta bana sarisŒ, bŒrida tapata tela janu barisŒ. je hita rahe karata tei pīrŒ, uraga svŒsa sama tribidha samīrŒ.2. kahehµu te ¡ kachu dukha gha¢i hoī, kŒhi kahau ¡ yaha jŒna na koī. tatva prema kara mama aru torŒ, jŒnata priyŒ eku manu morŒ.3. so manu sadŒ rahata tohi pŒhī ¡, jŒnu prīti rasu etanehi mŒhī ¡. prabhu sandesu sunata baidehī, magana prema tana sudhi nahi ò tehī.4. kaha kapi hṛdaya ¡ dhīra dharu mŒtŒ, sumiru rŒma sevaka sukhadŒtŒ. ura Œnahu raghupati prabhutŒī, suni mama bacana tajahu kadarŒī.5.

दô0—निसिचर निकर पिं» सम रघायपिि बान कहरसानय। `ननी NUदय¡ ˇीर ˇLर `रेU निसाचर `ानय॥ 15॥

nisicara nikara pataṅga sama raghupati bŒna kṛsŒnu, jananī hṛdaya ¡ dhīra dharu jare nisŒcara jŒnu.15.

चौ0—`ौउ रघायबीर गUôिि सयˇि पार्§ । करिे न¤गU बिलंबय रघायरार्§॥ राम बान रबि 'U०¡ `ानकी । िम बरूरथ कग¡U `ाियˇान की॥ 1॥ ुब¤गU मािय माउ `ा'¡U लवार्§ । पýभय ुायसय न¤गU राम दôगUार्§॥ कछयUक दिवस `ननी ˇLर ˇीरा । कपि‹गU सगिUि ु§गUगिंU रघायबीरा॥ 2॥ निसिचर मारि िôगिU ला `ागUगिंU । ििगय¡U पयर नारदादि `सय »ागU¤गU॥ गाउU सयि कपि सब ियगUगिU समाना । `ाियˇान ुिि भंU बलवाना॥ 3॥ मôरेउU NUदय परम संदेगUा । सयनि कपि पý»ंU की‹िगU नि` देगUा॥ कनक भŒˇराकार सरीरा । समर भयंकर ुििबल बीरा॥ 4॥ सीिा मन भरôस िब भय“र । पयनि लघाय रूरप पवनसयि लय“र॥ 5॥

jau¡ raghubīra hoti sudhi pŒī, karate nahi ò bilambu raghurŒī. rŒma bŒna rabi ue ¡ jŒnakī, tama barµutha kaha ¡ jŒtudhŒna kī.1. abahiò mŒtu mai ò jŒu¡ lavŒī, prabhu Œyasu nahi ò rŒma dohŒī. kachuka divasa jananī dharu dhīrŒ, kapinha sahita aihahi ò raghubīrŒ.2. nisicara mŒri tohi lai jaihahi ò, tihu ¡ pura nŒradŒdi jasu gaihahi ò. haiò suta kapi saba tumhahi samŒnŒ, jŒtudhŒna ati bha¢a balavŒnŒ.3. more¡ hṛdaya parama sandehŒ, suni kapi praga¢a kīnhi nija dehŒ. kanaka bhµudharŒkŒra sarīrŒ, samara bhayaṅkara atibala bīrŒ.4. sītŒ mana bharosa taba bhayaµu, puni laghu rµupa pavanasuta layaµu.5.

दô0—सयनय मािा सा„ामह» न¤गU बल बय्ि बिसाल। पýभय पýिाप िेउ »Lर˙‚UगिU „ा§ परम लघाय Žयाल॥ 16॥

sunu mŒtŒ sŒkhŒmṛga nahi ò bala buddhi bisŒla, prabhu pratŒpa te ¡ garuRahi khŒi parama laghu byŒla.16. “Listen, mother: monkeys possess no great strength or intelligence either; but,

चौ0—मन संिôा सयनि कपि बानी । भ»िि पýिाप िे` बल सानी॥ ुासिा दी‹िगU रामपिýय `ाना। गUôगयU िाि बल सील निˇाना॥ 1॥ ु`र ुमर »यननिˇि सयि गUôगUŒ । करगय¡U बगयUि रघायनायक छôगŒU॥ करगय¡U कहरपा पýभय ुस सयनि काना । निर्भर पýेम म»न गUनयमाना॥ 2॥ बार बार ना०सि पद सीसा । बôला बचन `ôरि कर कीसा॥ ुब कहरिकहरˆय भय'¡U माउ मािा । ुासिा िव ुमôघा बियािा॥ 3॥ सयनगयU मािय मôगिU ुििसय भŒ„ा । ला»ि दे„ि संयदर ¨रल रूर„ा॥ सयनय सयि कर¤गU बिपिन र„वारी । परम सयभंU र`नीचर भारी॥ 4॥ िि‹गU कर भय मािा मôगिU नागUीउ । `ौउ ियगU सय„ मानगयU मन मागUीउ॥ 5॥

mana santoṣa sunata kapi bŒnī, bhagati pratŒpa teja bala sŒnī. Œsiṣa dīnhi rŒmapriya jŒnŒ, hohu tŒta bala sīla nidhŒnŒ.1. ajara amara gunanidhi suta hohµu, karahu ¡ bahuta raghunŒyaka chohµu. karahu¡ kṛpŒ prabhu asa suni kŒnŒ, nirbhara prema magana hanumŒnŒ.2. bŒra bŒra nŒesi pada sīsŒ, bolŒ bacana jori kara kīsŒ. aba kṛtakṛtya bhayau ¡ mai ò mŒtŒ, Œsiṣa tava amogha bikhyŒtŒ.3. sunahu mŒtu mohi atisaya bhµukhŒ, lŒgi dekhi sundara phala rµukhŒ. sunu suta karahi ò bipina rakhavŒrī, parama subha¢a rajanīcara bhŒrī.4. tinha kara bhaya mŒtŒ mohi nŒhī ¡,j a u¡ tumha sukha mŒnahu mana mŒhī¡.5.

दô0—दे„ि बय्ि बल निपयन कपि कगेU'U `ानकीउ `ागयU। रघायपिि चरन NUदय¡ ˇरि िाि मˇयर ¨रल „ागय॥ 17॥

dekhi buddhi bala nipuna kapi kaheu jŒnakī ¡ jŒhu, raghupati carana hṛdaya¡ dhari tŒta madhura phala khŒhu.17.

चौ0—चले'U ना§ सिLर पा˘ेU'U बा»ा । ¨रल „ा०सि िLर िôराउU ला»ा॥ रगेU िगUा¡ बगयU भंU र„वारे । कछयU मारेUसि कछयU `ा§ पयकारेU॥ 1॥ नाथ ०क ुावा कपि भारी । िेगिंU ुसôक बांिUका 'U`ारी॥ „ा०सि ¨रल ुLर बिंUप 'UपारेU । र‘छक मíद मíद मगिU ˙UारेU॥ 2॥ सयनि रावन प˘U० भंU नाना । िि‹गUगिU दे„ि »र्`े'U गUनयमाना॥ सब र`नीचर कपि संघारेU । »० पयकारि कछयU ुˇमारेU॥ 3॥ पयनि प˘Uय'U िेगिंU ु‘छकयरमारा । चला सं» ला सयभंU ुपारा॥ ुावि दे„ि बिंUप »गिU िर्`ा । िागिU निपािि मगUाˇयनि »र्`ा॥ 4॥

caleu nŒi siru pai¢heu bŒgŒ, phala khŒesi taru torai ò lŒgŒ. rahe tahŒ¡ bahu bha¢a rakhavŒre, kachu mŒresi kachu jŒi pukŒre.1. nŒtha eka ŒvŒ kapi bhŒrī, tehi ò asoka bŒ¢ikŒ ujŒrī. khŒesi phala aru bi¢apa upŒre, racchaka mardi mardi mahi ḍŒre.2. suni rŒvana pa¢hae bha¢a nŒnŒ, tinhahi dekhi garjeu hanumŒnŒ. saba rajanīcara kapi saṅghŒre, gae pukŒrata kachu adhamŒre.3. puni pa¢hayau tehiò acchakumŒrŒ, calŒ saṅga lai subha¢a apŒrŒ. Œvata dekhi bi¢apa gahi tarjŒ, tŒhi nipŒti mahŒdhuni garjŒ.4.

दô0—कछयU मारेUसि कछयU मर्देेसि कछयU मिल०सि ˇरि ˇŒरि। कछयU पयनि `ा§ पयकारेU पýभय मर्करंU बल भŒरि॥ 18॥

kachu mŒresi kachu mardesi kachu milaesi dhari dhµuri, kachu puni jŒi pukŒre prabhu marka¢a bala bhµuri.18.

चौ0—सयनि सयि बˇ लंकेरस रिसाना । प˘U०सि मेघानाद बलवाना॥ मारसि `नि सयि बा¡ˇेसय िागUी । दे„िु कपिगिU कगUा¡ कर ुागUी॥ 1॥ चला §ं…ý`िि ुियलिि `ôˇा। बंˇय निˇन सयनि 'Uप`ा कýरôˇा॥ कपि दे„ा दाLरन भंU ुावा । कंUकंUा§ »र्`ा ुLर ˇावा॥ 2॥ ुिि बिसाल िLर ०क 'Uपारा । बिरथ की‹गU लंकेरस कयरमारा॥ रगUे मगUाभंU िाकेर सं»ा । »गिU »गिU कपि मर्द§ नि` ुं»ा॥ 3॥ िि‹गUगिU निपािि िागिU सन बा`ा । भिरेU `य»ल मानगय¡U »`रा`ा॥ मय˘िUका मारि चÉ‚Uा िLर `ार्§ । िागिU ०क छन मयLरछा ुार्§॥ 4॥ 'U˘िU बगUôरि की‹िगसि बगयU माया । `ीिि न `ा§ पýभं`न `ाया॥ 5॥

suni suta badha laṅkesa risŒnŒ, pa¢haesi meghanŒda balavŒnŒ. mŒrasi jani suta bŒ¡ dhesu tŒhī, dekhia kapihi kahŒ ¡ kara Œhī.1. calŒ indrajita atulita jodhŒ, bandhu nidhana suni upajŒ krodhŒ. kapi dekhŒ dŒruna bha¢a ŒvŒ, ka¢aka¢Œi garjŒ aru dhŒvŒ.2. ati bisŒla taru eka upŒrŒ, biratha kīnha laṅkesa kumŒrŒ. rahe mahŒbha¢a tŒke saṅgŒ, gahi gahi kapi mardai nija aṅgŒ.3. tinhahi nipŒti tŒhi sana bŒjŒ, bhire jugala mŒnahu ¡ gajarŒjŒ. mu¢hikŒ mŒri caRhŒ taru jŒī, tŒhi eka chana muruchŒ Œī.4. u¢hi bahori kīnhisi bahu mŒyŒ, jīti na jŒi prabhañjana jŒyŒ.5.

दô0—बýrा् ुS˜ा िेगिंU सा¡ˇा कपि मन की‹गU बिचार। `ौउ न बýrा्सर मान'¡U मगिUमा मिंU§ ुपार॥ 19॥

brahma astra tehi ò sŒ ¡dhŒ kapi mana kīnha bicŒra, jau¡ na brahmasara mŒnau ¡ mahimŒ mi¢ai apŒra.19.

चौ0—बýrा्बान कपि कगय¡U िे¤गU मारा । परििगय¡U बार कंUकयर संघारा॥ िेगिंU दे„ा कपि मयLरछिि भय“र । ना»पास बा¡ˇेसि ला »य“र॥ 1॥ `ासय नाम `पि सयनगयU भवानी । भव बंˇन कांUगिंU नर ‚यानी॥ िासय दŒि कि बंˇ िLरुावा । पýभय कार` ल»ि कपिगिंU ब¡ˇावा॥ 2॥ कपि बंˇन सयनि निसिचर ˇा० । कौियक ला»ि सभा¡ सब ुा०॥ दसमय„ सभा दी„ि कपि `ार्§ । कगिU न `ा§ कछयU ुिि पýभयिार्§॥ 3॥ कर `ôरेंU सयर दिसिप बिनीिा । भहकयरंिU बिलôकि सकल सभीिा॥ दे„ि पýिाप न कपि मन संका । `िमि ुगिU»न मगय¡U »Lर˙‚U ुसंका॥ 4॥

766 * ŚR’ RMACARITAMNASA* brahmabŒna kapi kahu¡ tehiò mŒrŒ, paratihu¡ bŒra ka¢aku saṅghŒrŒ. tehiò dekhŒ kapi muruchita bhayaµu, nŒgapŒsa bŒ ¡dhesi lai gayaµu.1. jŒsu nŒma japi sunahu bhavŒnī, bhava bandhana kŒ¢ahi ò nara gyŒnī. tŒsu dµuta ki bandha taru ŒvŒ, prabhu kŒraja lagi kapihi ò ba¡dhŒvŒ.2. kapi bandhana suni nisicara dhŒe, kautuka lŒgi sabhŒ ¡ saba Œe. dasamukha sabhŒ dīkhi kapi jŒī, kahi na jŒi kachu ati prabhutŒī.3. kara jore¡ sura disipa binītŒ, bhṛku¢i bilokata sakala sabhītŒ. dekhi pratŒpa na kapi mana saṅkŒ, jimi ahigana mahu ¡ garuRa asaṅkŒ.4.

दô0—कपिगिU बिलôकि दसानन बिगUसा कगिU दयर्बाद। सयि बˇ सयरिि की‹िगU पयनि 'Uप`ा NUदय¡ बिाद॥ 20॥

kapihi biloki dasŒnana bihasŒ kahi durbŒda, suta badha surati kīnhi puni upajŒ hṛdaya ¡ biṣŒda.20.

दô0—`ाकेर बल लवलेस िेउ `ििेगयU चराचर Ûारि। िासय दŒि माउ `ा करि गUरि ुानेगयU पिýय नारि॥ 21॥

jŒke bala lavalesa te ¡ jitehu carŒcara jhŒri, tŒsu dµuta mai ò jŒ kari hari Œnehu priya nŒri.21.

चौ0—`ान'¡U माउ ियगUारि पýभयिार्§ । सगUसबागयU सन परी लरार्§॥ समर बालि सन करि `सय पावा । सयनि कपि बचन बिगUसि बिगUरावा॥ 1॥ „ाय'¡U ¨रल पýभय ला»ी भŒ¡„ा । कपि सयभाव िेउ िôरेU'¡U रूर„ा॥ सब केउर देगU परम पिýय Sवामी । मारगिंU मôगिU कयरमार» »ामी॥ 2॥ `ि‹गU मôगिU मारा िे माउ मारे । िेगिU पर बा¡ˇे'¡U िनय¡ ियगUारेU॥ मôगिU न कछयU बा¡ˇे क§ ला`ा । की‹गU चग'¡U नि` पýभय कर का`ा॥ 3॥ बिनिी कर'¡U `ôरि कर रावन । सयनगयU मान ि`ि मôर सि„ावन॥ दे„गयU ियगU नि` कयरलगिU बिचारी । भýम ि`ि भ`गयU भ»ि भय गUारी॥ 4॥ `ाकेउर ˙Uर ुिि काल ˙ेUरार्§ । `ô सयर ुसयर चराचर „ार्§॥ िासôउ बयLर कबगय¡U न¤गU की`ा । मôरेU कगेउU `ानकी दी`ा॥ 5॥

768 * ŚR’ RMACARITAMNASA* jŒnau¡ maiò tumhŒri prabhutŒī, sahasabŒhu sana parī larŒī. samara bŒli sana kari jasu pŒvŒ, suni kapi bacana bihasi biharŒvŒ.1. khŒyau¡ phala prabhu lŒgī bhµu¡khŒ, kapi subhŒva te ¡ toreu ¡ rµukhŒ. saba ke¡ deha parama priya svŒmī, mŒrahi ò mohi kumŒraga gŒmī.2. jinha mohi mŒrŒ te mai ò mŒre, tehi para bŒ ¡ dheu¡ tanaya ¡ tumhŒre. mohi na kachu bŒ ¡dhe kai lŒjŒ, kīnha cahau ¡ nija prabhu kara kŒjŒ.3. binatī karau¡ jori kara rŒvana, sunahu mŒna taji mora sikhŒvana. dekhahu tumha nija kulahi bicŒrī, bhrama taji bhajahu bhagata bhaya hŒrī.4. jŒke¡ ḍara ati kŒla ḍerŒī, jo sura asura carŒcara khŒī. tŒso¡ bayaru kabahu ¡ nahiò kījai, more kahe ¡ jŒnakī dījai.5.

दô0—पýनिपाल रघायनायक कLरना ¤सˇय „रारि। »०¡ सरन पýभय रा„िगाउU िव ुपराˇ बिसारि॥ 22॥

pranatapŒla raghunŒyaka karunŒ sindhu kharŒri, gae¡ sarana prabhu rŒkhihai ò tava aparŒdha bisŒri.22.

चौ0—राम चरन पंक` 'Uर ˇरगŒU । लंका ुचल रा`य ियगU करगŒU॥ रिाि पयलSिि `सय बिमल मयंका । िेगिU ससि मगयं¡ `नि गUôगयU कलंका॥ 1॥ राम नाम बिनय »िरा न सôगUा । दे„य बिचारि ˆया»ि मद मôगUा॥ बसन गUीन न¤गU सôगU सयरारी । सब भŒान भŒािि बर नारी॥ 2॥ राम बिमय„ संपिि पýभयिार्§ । `ा§ रगUी पार्§ बिनय पार्§॥ स`ल मŒल `ि‹गU सरिि‹गU नागUीउ । बराि »०¡ पयनि िब¤गU सय„ागUीउ॥ 3॥ सयनय दसकंर˘U कगU'¡U पन रôपी । बिमय„ राम ˜ािा न¤गU कôपी॥ संकर सगUस बिcनय ु` िôगUी । सकगिंU न रा„ि राम कर …ýôगUी॥ 4॥

rŒma carana paṅkaja ura dharahµu, laṅkŒ acala rŒju tumha karahµu. riṣi pulasti jasu bimala mayaṅkŒ, tehi sasi mahu ¡ jani hohu kalaṅkŒ.1. rŒma nŒma binu girŒ na sohŒ, dekhu bicŒri tyŒgi mada mohŒ. basana hīna nahi ò soha surŒrī, saba bhµuṣana bhµuṣita bara nŒrī.2. rŒma bimukha sampati prabhutŒī, jŒi rahī pŒī binu pŒī. sajala mµula jinha saritanha nŒhī ¡, baraṣi gae ¡ puni tabahi ò sukhŒhī ¡.3. sunu dasakaṁ¢ha kahau ¡ pana ropī, bimukha rŒma trŒtŒ nahi ò kopī. saṅkara sahasa biṣnu aja tohī, sakahi ò na rŒkhi rŒma kara drohī.4.

दô0—मôगUमŒल बगयU सŒल पýद ˆया»गयU िम ुभिमान। भ`गयU राम रघायनायक कहरपा सिंˇय भ»वान॥ 23॥

mohamµula bahu sµula prada tyŒgahu tama abhimŒna, bhajahu rŒma raghunŒyaka kṛpŒ sindhu bhagavŒna.23.

चौ0—`दपि कगUी कपि ुिि गिUि बानी । भ»िि बिबेक बिरिि नय सानी॥ बôला बिगUसि मगUा ुभिमानी। मिला गUमगिU कपि »यर ब˙‚U ‚यानी॥ 1॥ महˆयय निकंU ुार्§ „ल िôगUी । ला»ेसि ुˇम सि„ावन मôगUी॥ 'UलंUा गUô§गि U कगU गUनयमाना । मििभýम िôर पý»ंU माउ `ाना॥ 2॥ सयनि कपि बचन बगयUि „िसिुाना । बे»ि न गUरगयU मŒÉ‚U कर पýाना॥ सयनि निसाचर मारन ˇा० । सचिव‹गU सगिUि बिभीानय ुा०॥ 3॥ ना§ सीस करि बिनय बगŒिा । नीिि बिरôˇ न मारिु दŒिा॥ ुान दं˙U कछयU करिु »ôसा¡र्§ । सबगUीउ कगUा मं˜ा भल भार्§॥ 4॥ सयनि बिगUसि बôला दसकंरˇर । ुं» भं» करि प˘U§ु बंदर॥ 5॥

jadapi kahī kapi ati hita bŒnī, bhagati bibeka birati naya sŒnī. bolŒ bihasi mahŒ abhimŒnī, milŒ hamahi kapi gura baRa gyŒnī.1.

दô0—कपि केउर ममिा पŒ¡छ पर सबगिU कगU'¡U समयÛा§। िेल बôरि पंU बा¡ˇि पयनि पावक देगयU ल»ा§॥ 24॥

kapi ke ¡ mamatŒ pµu ¡cha para sabahi kahau ¡ samujhŒi, tela bori pa¢a bŒ ¡dhi puni pŒvaka dehu lagŒi.24.

चौ0—पŒ¡छगUीन बानर िग¡U `ा§गिU। िब स˘U नि` नाथगिU ल§ ुा§गिU॥ `ि‹गU कार की‹िगUसि बगयUि ब˙‚Uार्§ । दे„'¡U माउ िि‹गU कार पýभयिार्§॥ 1॥ बचन सयनि कपि मन मयसयकाना । भ§ सगUाय सारद माउ `ाना॥ `ाियˇान सयनि रावन बचना । ला»े रचाउ मŒÉ‚U सô§ रचना॥ 2॥ रगUा न न»र बसन घाहि िेला । बाÉ‚Uी पŒ¡छ की‹गU कपि „ेला॥ कौियक कग¡U ुा० पयरबासी । मार¤गU चरन कर¤गU बगयU गUा¡सी॥ 3॥ बा`गिंU ÉUôल देगिंU सब िारी । न»र ¨ेररि पयनि पŒ¡छ पý`ारी॥ पावक `रि दे„ि गUनयमंिा । भय'U परम लघायरूरप ियरंUिा॥ 4॥ निबयकि चÉ‚ेU'U कपि कनक ुंUारीउ । भ§Z सभीि निसाचर नारीउ॥ 5॥

pµu¡ chahīna bŒnara taha ¡ jŒihi, taba sa¢ha nija nŒthahi lai Œihi. jinha kai kīnhisi bahuta baRŒī, dekhau¡ mai ò tinha kai prabhutŒī.1. bacana sunata kapi mana m usukŒnŒ, bhai sahŒya sŒrada mai ò jŒnŒ. jŒtudhŒna suni rŒvana bacanŒ, lŒge racai ò mµuRha soi racanŒ.2. rahŒ na nagara basana ghṛtatelŒ, bŒRhī pµu ¡ cha kīnha kapi khelŒ. kautuka kaha¡ Œe purabŒsī, mŒrahiò carana karahi ò bahu hŒ ¡sī.3. bŒjahiò ḍhola dehiò saba tŒrī, nagara pheri puni pµu ¡ cha prajŒrī. pŒvaka jarata dekhi hanumantŒ, bhayau parama laghurµupa turantŒ.4. nibuki caRheu kapi kanaka a¢Œrī¡, bhaī ¡ sabhīta nisŒcara nŒrī ¡.5.

दô0—गUरि पýेरिि िेगिU ुवसर चले मLरि 'Uनचास। ु^्UगUास करि »र्`ा कपि बÉि‚U ला» ुकास॥ 25॥

hari prerita tehi avasara cale maruta unacŒsa, a¢¢ahŒsa kari garjŒ kapi baRhi lŒga akŒsa.25.

चौ0—देगU बिसाल परम गULरुार्§ । मंदिर िेउ मंदिर चÉ‚U ˇार्§॥ `र§ न»र भा लô» बिगUाला । ÛापंU लपंU बगयU कôंिU कराला॥ 1॥ िाि मािय गUा सयनिु पयकारा । ०¤गU ुवसर कô गUमगिU 'Uबारा॥ गUम `ô कगUा यगU कपि नगिंU गUôर्§ । बानर रूरप ˇरेउU सयर कôर्§॥ 2॥ साˇय ुव‚या कर ¨रलय ०ेसा । `र§ न»र ुनाथ कर `ासा॥ `ारा न»Lर निमिा ०क मागUीउ । ०क बिभीान कर »हगU नागUीउ॥ 3॥ िा कर दŒि ुनल `ेगिंU सिरि`ा । `रा न सô िेगिU कारन »िरि`ा॥ 'UलंिU पलंिU लंका सब `ारी । कŒरदि परा पयनि ¤सˇय मÛारी॥ 4॥

deha bisŒla parama haruŒī, mandira te ¡ mandira caRha dhŒī. jarai nagara bhŒ loga bihŒlŒ, jhapa¢a lapa¢a bahu ko¢i karŒlŒ.1. tŒta mŒtu hŒ sunia pukŒrŒ, ehi ò avasara ko hamahi ubŒrŒ. hama jo kahŒ yaha kapi nahiò hoī, bŒnara rµupa dhare ¡ sura koī.2. sŒdhu avagyŒ kara phalu aisŒ, jarai nagara anŒtha kara jaisŒ. jŒrŒ nagaru nimiṣa eka mŒhī ¡, eka bibhīṣana kara gṛha nŒhī ¡.3. tŒ kara dµuta anala jehiò sirijŒ, jarŒ na so tehi kŒrana girijŒ. ula¢i pala¢i laṅkŒ saba jŒrī, kµudi parŒ puni sindhu majhŒrī.4.

दô0—पŒ¡छ बयÛा§ „ô§ Ÿाम ˇरि लघाय रूरप बगUôरि। `नकसयिा केउर ुा»ेउ ˘UाÉ‚U भय'U कर `ôरि॥ 26॥

pµu¡cha bujhŒi khoi śrama dhari laghu rµupa bahori, janakasutŒ ke ¡ Œge ¡ ¢hŒRha bhayau kara jori.26.

चौ0—मािय मôगिU दी`े कछयU ची‹गUा । `ासेउ रघायनायक मôगिU दी‹गUा॥ चŒ˙‚Uामनि 'Uिारि िब दय“र । गUरा समेि पवनसयि लय“र॥ 1॥ कगेUगयU िाि ुस मôर पýनामा । सब पýकार पýभय पŒरनकामा॥ दीन दयाल बिरिदय संभारी । गUरगयU नाथ मम संकंU भारी॥ 2॥ िाि सकýरसयि कथा सयना०गयU । बान पýिाप पýभयगिU समयÛा०गयU॥ मास दिवस मगय¡U नाथय न ुावा । िौ पयनि मôगिU `िुि नगिंU पावा॥ 3॥ कगयU कपि केरगिU बिˇि रा„ौउ पýाना । ियगUगŒ िाि कगUि ुब `ाना॥ िôगिU दे„ि सीिलि भ§ छािी । पयनि मô कगय¡U सô§ दिनय सô रािी॥ 4॥

mŒtu mohi dīje kachu cīnhŒ, jaise¡ raghunŒyaka mohi dīnhŒ. cµuRŒmani utŒri taba dayaµu, haraṣa sameta pavanasuta layaµu.1. kahehu tŒta asa mora pranŒmŒ, saba prakŒra prabhu pµuranakŒmŒ. dīna dayŒla biridu sambhŒrī, harahu nŒtha mama saṅka¢a bhŒrī.2. tŒta sakrasuta kathŒ sunŒehu, bŒna pratŒpa prabhuhi samujhŒehu. mŒsa divasa mahu¡ nŒthu na ŒvŒ, tau puni mohi jiata nahi ò pŒvŒ.3. kahu kapi kehi bidhi rŒkhau ¡ prŒnŒ, tumhahµu tŒta kahata aba jŒnŒ. tohi dekhi sītali bhai chŒtī, puni mo kahu ¡ soi dinu so rŒtī.4.

दô0—`नकसयिगिU समयÛा§ करि बगयU बिˇि ˇीर`य दी‹गU। चरन कमल सिLर ना§ कपि »वनय राम पगिंU की‹गU॥ 27॥

janakasutahi samujhŒi kari bahu bidhi dhīraju dīnha, carana kamala siru nŒi kapi gavanu rŒma pahi ò kīnha.27.

चौ0—चलि मगUाˇयनि »र्`ेसि भारी । »र्भ dव¤गU सयनि निसिचर नारी॥ नाघिा ¤सˇय ०गिU पारगिU ुावा । सबद किलिकिला कपि‹गU सयनावा॥ 1॥ गUरो सब बिलôकि गUनयमाना । नŒिन `‹म कपि‹गU िब `ाना॥ मय„ पýसóा िन िे` बिरा`ा । की‹गेUसि रामचं…ý कर का`ा॥ 2॥ मिले सकल ुिि भ० सय„ारी । िल¨रि मीन पाव `िमि बारी॥ चले गUराि रघायनायक पासा । पŒ¡छि कगUि नवल §ििगUासा॥ 3॥ िब मˇयबन भीिर सब ुा० । ुं»द संमि मˇय ¨रल „ा०॥ र„वारेU `ब बर`न ला»े । मयCि्U पýगUार गUनि सब भा»े॥ 4॥

calata mahŒdhuni garjesi bhŒrī, garbha sravahi ò suni nisicara nŒrī. nŒghi sindhu ehi pŒrahi ŒvŒ, sabada kilikilŒ kapinha sunŒvŒ.1. haraṣe saba biloki hanumŒnŒ, nµutana janma kapinha taba jŒnŒ. mukha prasanna tana teja birŒjŒ, kīnhesi rŒmacandra kara kŒjŒ.2. mile sakala ati bhae sukhŒrī, talaphata mīna pŒva jimi bŒrī. cale haraṣi raghunŒyaka pŒsŒ, pµu ¡ chata kahata navala itihŒsŒ.3. taba madhubana bhītara saba Œe, aṅgada saṁmata madhu phala khŒe. rakhavŒre jaba barajana lŒge, muṣ¢i prahŒra hanata saba bhŒge.4.

दô0—`ा§ पयकारेU िे सब बन 'U`ार `यबरा`। सयनि सय»ýीव गUरा कपि करि ुा० पýभय का`॥ 28॥

jŒi pukŒre te saba bana ujŒra jubarŒja, suni sugrīva haraṣa kapi kari Œe prabhu kŒja.28.

चौ0—`ौउ न गôिि सीिा सयˇि पार्§ । मˇयबन केर ¨रल सक¤गU कि „ार्§॥ ०गिU बिˇि मन बिचार कर रा`ा । ुा§ »० कपि सगिUि समा`ा॥ 1॥ ुा§ सब‹िगU नावा पद सीसा । मिले'U सब‹िगU ुिि पýेम कपीसा॥ पŒ¡छी कयरसल कयरसल पद दे„ी । राम कहरपा¡ भा का`य बिसेाी॥ 2॥ नाथ का`य की‹गेU'U गUनयमाना । रा„े सकल कपि‹गU केर पýाना॥ सयनि सय»ýीव बगयUरि िेगिU मिले“र । कपि‹गU सगिUि रघायपिि प¤गU चले“र॥ 3॥ राम कपि‹गU `ब ुावि दे„ा । कि०¡ का`य मन गUरा बिसेा॥ ¨रंिUक सिला बा˘ेU mौ भार्§ । परेU सकल कपि चरन‹िगU `ार्§॥ 4॥

jau¡ na hoti sītŒ sudhi pŒī, madhubana ke phala sakahi ò ki khŒī. ehi bidhi mana bicŒra kara rŒjŒ, Œi gae kapi sahita samŒjŒ.1. Œi sabanhi nŒvŒ pada sīsŒ, mileu sabanhi ati prema kapīsŒ. pµu¡ chī kusala kusala pada dekhī, rŒma kṛpŒ ¡ bhŒ kŒju biseṣī.2. nŒtha kŒju kīnheu hanumŒnŒ, rŒkhe sakala kapinha ke prŒnŒ. suni sugrīva bahuri tehi mileµu, kapinha sahita raghupati pahi ò caleµu.3. rŒma kapinha jaba Œvata dekhŒ, kie¡ kŒju mana haraṣa biseṣŒ. pha¢ika silŒ bai¢he dvau bhŒī, pare sakala kapi carananhi jŒī.4.

दô0—पýीिि सगिUि सब भेंेU रघायपिि कLरना पयं`। पŒ¡छी कयरसल नाथ ुब कयरसल दे„ि पद कंर`॥ 29॥

prīti sahita saba bhe¢e raghupati karunŒ puñja, pµu¡chī kusala nŒtha aba kusala dekhi pada kañja.29.

चौ0—`ामवंि कगU सयनय रघायराया । `ा पर नाथ करगयU ियगU दाया॥ िागिU सदा सयभ कयरसल निरंUिर ।सयर नर मयनि पýसóा िा “रपर॥ 1॥ सô§ बि`र्§ बिनर्§ »यन सा»र । िासय सय`सय ˜ालôक 'U`ा»र॥ पýभय कीउ कहरपा भय'U सबय का`Œ । `‹म गUमार सय¨रल भा ुा`Œ॥ 2॥ नाथ पवनसयि की‹िगU `ô करनी । सगUसगय¡U मय„ न `ा§ सô बरनी॥ पवनिनय केर चरिि सयगUा० । `ामवंि रघायपििगिU सयना०॥ 3॥ सयनि कहरपानिˇि मन ुिि भा० । पयनि गUनयमान गUराि गिUय¡ ला०॥ कगUगयU िाि केरगिU भा¡िि `ानकी । रगUिि करिि र‘छा Sवपýान की॥ 4॥

jŒmavanta kaha sunu raghurŒyŒ, jŒ para nŒtha karahu tumha dŒyŒ. tŒhi sadŒ subha kusala nirantara, sura nara muni prasanna tŒ µupara.1. soi bijaī binaī guna sŒgara, tŒsu sujasu trailoka ujŒgara. prabhu kī ¡ kṛpŒ bhayau sabu kŒjµu, janma hamŒra suphala bhŒ Œjµu.2. nŒtha pavanasuta kīnhi jo karanī, sahasahu¡ mukha na jŒi so baranī. pavanatanaya ke carita suhŒe, jŒmavanta raghupatihi sunŒe.3. sunata kṛpŒnidhi mana ati bhŒe, puni hanumŒna haraṣi hiya ¡ lŒe. kahahu tŒta kehi bhŒ ¡ti jŒnakī, rahati karati racchŒ svaprŒna kī.4.

दô0—नाम पागUरूर दिवस निसि Šयान ियगUार कपांU। लôचन नि` पद `ं˜िाि `ा¤गU पýान केरगिंU बांU॥ 30॥

nŒma pŒharµu divasa nisi dhyŒna tumhŒra kapŒ¢a, locana nija pada jantrita jŒhi ò prŒna kehi ò bŒ¢a.30.

चौ0—चलि मôगिU चŒ˙‚ाUमनि दी‹गUी । रघायपिि NUदय¡ ला§ सô§ ली‹गUी॥ नाथ `य»ल लôचन भरि बारी । बचन कगेU कछयU `नककयरमारी॥ 1॥ ुनय` समेि »गUेगयU पýभय चरना । दीन बंˇय पýनिारिि गUरना॥ मन कýरम बचन चरन ुनयरा»ी । केरगिंU ुपराˇ नाथ गUौउ ˆया»ी॥ 2॥ ुव»यन ०कर मôर माउमाना । बिछयUरि पýान न की‹गU पयाना॥ नाथ सô नयन‹िगU कô ुपराˇा । निसरि पýान कर¤गU गU˘िU बाˇा॥ 3॥ बिरगU ु»िनि िनय िŒल समीरा । Sवास `र§ छन मा¤गU सरीरा॥ नयन dव¤गU `लय नि` गिUि ला»ी। `राउU न पाव देगU बिरगUा»ी॥ 4॥ सीिा कार ुिि बिपिि बिसाला । बिन¤गU कगेउU भलि दीनदयाला॥ 5॥

calata mohi cµuRŒmani dīnhī, raghupati hṛdaya ¡ lŒi soi līnhī. nŒtha jugala locana bhari bŒrī, bacana kahe kachu janakakumŒrī.1. 776 * ŚR’ RMACARITAMNASA* anuja sameta gahehu prabhu caranŒ, dīna bandhu pranatŒrati haranŒ. mana krama bacana carana anurŒgī, kehi ò aparŒdha nŒtha hau ¡ tyŒgī.2. avaguna eka mora mai ò mŒnŒ, bichurata prŒna na kīnha payŒnŒ. nŒtha so nayananhi ko aparŒdhŒ, nisarata prŒna karahi ò ha¢hi bŒdhŒ.3. biraha agini tanu tµula samīrŒ, svŒsa jarai chana mŒhi ò sarīrŒ. nayana sravahiò jalu nija hita lŒgī, jarai ò na pŒva deha birahŒgī.4. sītŒ kai ati bipati bisŒlŒ, binahi ò kahe ¡ bhali dīnadayŒlŒ.5.

दô0—निमिा निमिा कLरनानिˇि `ा¤गU कलप सम बीिि। बे»ि चलिु पýभय ुानिु भय` बल „ल दल `ीिि॥ 31॥

nimiṣa nimiṣa karunŒnidhi jŒhi ò kalapa sama bīti, begi calia prabhu Œnia bhuja bala khala dala jīti.31.

चौ0—सयनि सीिा दय„ पýभय सय„ ुयना । भरि ुा० `ल रा`िव नयना॥ बचन काय¡ मन मम »िि `ागUी। सपनेगय¡U बŒÛिाु बिपिि कि िागUी॥ 1॥ कगU गUनयमंि बिपिि पýभय सôर्§ । `ब िव सयमिरन भ`न न गUôर्§॥ केरििक बाि पýभय `ाियˇान की । रिपयगिU `ीिि ुानिबी `ानकी॥ 2॥ सयनय कपि िôगिU समान 'Uपकारी । न¤गU कô'U सयर नर मयनि िनयˇारी॥ पýिि 'Uपकार करौउ का िôरा । सनमय„ गUô§ न सकि मन मôरा॥ 3॥ सयनय सयि िôगिU 'Uरिन माउ नागUीउ । दे„े'ं¡U करि बिचार मन मागUीउ॥ पयनि पयनि कपिगिU चििव सयर˜ािा । लôचन नीर पयलक ुिि »ािा॥ 4॥

suni sītŒ dukha prabhu sukha ayanŒ, bhari Œe jala rŒjiva nayanŒ. bacana kŒya¡ mana mama gati jŒhī, sapanehu ¡ bµujhia bipati ki tŒhī.1. kaha hanumanta bipati prabhu soī, jaba tava sumirana bhajana na hoī. ketika bŒta prabhu jŒtudhŒna kī, ripuhi jīti Œnibī jŒnakī.2. sunu kapi tohi samŒna upakŒrī, nahiò kou sura nara muni tanudhŒrī. prati upakŒra karau ¡ kŒ torŒ, sanamukha hoi na sakata mana morŒ.3. sunu suta tohi urina mai ò nŒhī¡, dekheu ¡ kari bicŒra mana mŒhī ¡. puni puni kapihi citava suratrŒtŒ, locana nīra pulaka ati gŒtŒ.4.

दô0—सयनि पýभय बचन बिलôकि मय„ »ाि गUराि गUनयमंि। चरन परेU'U पýेमाकयरल ˜ागिU ˜ागिU भ»वंि॥ 32॥

suni prabhu bacana biloki mukha gŒta haraṣi hanumanta, carana pareu premŒkula trŒhi trŒhi bhagavanta.32.

चौ0—बार बार पýभय चगU§ 'U˘Uावा । पýेम म»न िेगिU 'U˘Uब न भावा॥ पýभय कर पंक` कपि केउर सीसा । सयमिरि सô दसा म»न »ौरीसा॥ 1॥ सावˇान मन करि पयनि संकर । ला»े कगUन कथा ुिि सयंदर॥ कपि 'U˘Uा§ पýभय NUदय¡ ल»ावा । कर »गिU परम निकंU बा˘Uावा॥ 2॥ कगयU कपि रावन पालिि लंका । केरगिU बिˇि दगेU'U दयर्» ुिि बंका॥ पýभय पýसóा `ाना गUनयमाना । बôला बचन बि»ि ुभिमाना॥ 3॥ सा„ामह» कार ब˙ि‚U मनयसार्§ । सा„ा िेउ सा„ा पर `ार्§॥ नाघिा ¤सˇय गUांUकपयर `ारा । निसिचर »न बˇि बिपिन 'U`ारा॥ 4॥ सô सब िव पýिाप रघायरार्§ । नाथ न कछŒ मôरि पýभयिार्§॥ 5॥

bŒra bŒra prabhu cahai u¢h ŒvŒ, prema magana tehi u¢haba na bhŒvŒ. prabhu kara paṅkaja kapi ke ¡ sīsŒ, sumiri so dasŒ magana gaurīsŒ.1. sŒvadhŒna mana kari puni saṅkara, lŒge kahana kathŒ ati sundara. kapi u¢hŒi prabhu hṛdaya ¡ lagŒvŒ, kara gahi parama nika¢a bai¢hŒvŒ.2. kahu kapi rŒvana pŒlita laṅkŒ, kehi bidhi daheu durga ati baṅkŒ. prabhu prasanna jŒnŒ hanumŒnŒ, bolŒ bacana bigata abhimŒnŒ.3. sŒkhŒmṛga kai baRi manusŒī, sŒkhŒ te ¡ sŒkhŒ para jŒī. nŒghi sindhu hŒ¢akapura jŒrŒ, nisicara gana badhi bipina ujŒrŒ.4. so saba tava pratŒpa raghurŒī, nŒtha na kachµu mori prabhutŒī.5.

दô0—िा कगय¡U पýभय कछयU ु»म नगिंU `ा पर ियगU ुनयकŒरल। िव पýभाव¡ ब˙‚UवानलगिU `ारि सक§ „लय िŒल॥ 33॥

tŒ kahu¡ prabhu kachu agama nahi ò jŒ para tumha anukµula, tava prabhŒva ¡ baRavŒnalahi jŒri sakai khalu tµula.33.

चौ0—नाथ भ»िि ुिि सय„दायनी । देगयU कहरपा करि ुनपायनी॥ सयनि पýभय परम सरल कपि बानी । ०वमSिय िब कगेU'U भवानी॥ 1॥ 'Uमा राम सयभा'U `ेगिंU `ाना। िागिU भ`नय ि`ि भाव न ुाना॥ यगU संबाद `ासय 'Uर ुावा । रघायपिि चरन भ»िि सô§ पावा॥ 2॥ सयनि पýभय बचन कगUगिंU कपिबहंदा । `य `य `य कहरपाल सय„कंरदा॥ िब रघायपिि कपिपििगिU बôलावा । कगUा चलाउ कर करगयU बनावा॥ 3॥ ुब बिलंबय के गिU कारन की`े । ियरि कपि‹गU कगय¡U ुायसय दी`े॥ कौियक दे„ि सयमन बगयUबराी । नभ िेउ भवन चले सयर गUराी॥ 4॥

nŒtha bhagati ati sukhadŒyanī, dehu kṛpŒ kari anapŒyanī. suni prabhu parama sarala kapi bŒnī, evamastu taba kaheu bhavŒnī.1. umŒ rŒma subhŒu jehi ò jŒnŒ, tŒhi bhajanu taji bhŒva na ŒnŒ. yaha sambŒda jŒsu ura ŒvŒ, raghupati carana bhagati soi pŒvŒ.2. suni prabhu bacana kahahiò kapibṛndŒ, jaya jaya jaya kṛpŒla sukhakandŒ. taba raghupati kapipatihi bolŒvŒ, kahŒ calai ò kara karahu banŒvŒ.3. aba bilambu kehi kŒrana kīje, turata kapinha kahu ¡ Œyasu dīje. kautuka dekhi sumana bahu baraṣī, nabha te ¡ bhavana cale sura haraṣī.4.

दô0—कपिपिि बे»ि बôला० ुा० `Œथप `Œथ। नाना बरन ुियल बल बानर भालय बरूरथ॥ 34॥

kapipati begi bolŒe Œe jµuthapa jµutha, nŒnŒ barana atula bala bŒnara bhŒlu barµutha.34.

चौ0—पýभय पद पंक` नाव¤गU सीसा । »र्`गिंU भालय मगUाबल कीसा॥ दे„ी राम सकल कपि सेना । चिि§ कहरपा करि रा`िव नाना॥ 1॥ राम कहरपा बल पा§ कपिंदा । भ० प‘छ`यि मनगय¡U »िरिUंदा॥ गUराि राम िब की‹गU पयाना । स»यन भ० सयंदर सयभ नाना॥ 2॥ `ासय सकल मं»लमय कीिी । िासय पयान स»यन यगU नीिी॥ पýभय पयान `ाना बादेगUीउ । ¨ररकि बाम ु¡» `नय कगिU देगUीउ॥ 3॥ `ô§ `ô§ स»यन `ानकिगिU गUôर्§ । ुस»यन भय'U रावनगिU सôर्§॥ चला कंUकयर कô बरनाउ पारा । »र्`गिंU बानर भालय ुपारा॥ 4॥ न„ ुाययˇ »िरि पादपˇारी । चले »»न मगिU §‘छाचारी॥ केरगUरिनाद भालय कपि करगUीउ । ˙U»म»ागिंU दि‚»` चिPररगUीउ॥ 5॥

prabhu pada paṅkaja nŒvahi ò sīsŒ, garjahi ò bhŒlu mahŒbala kīsŒ. dekhī rŒma sakala kapi senŒ, citai kṛpŒ kari rŒjiva nainŒ.1. rŒma kṛpŒ bala pŒi kapindŒ, bhae pacchajuta manahu ¡ girindŒ. haraṣi rŒma taba kīnha payŒnŒ, saguna bhae sundara subha nŒnŒ.2. jŒsu sakala maṅgalamaya kītī, tŒsu payŒna saguna yaha nītī. prabhu payŒna jŒnŒ baidehī ¡, pharaki bŒma a ¡ga janu kahi dehī ¡.3. joi joi saguna jŒnakihi hoī, asaguna bhayau rŒvanahi soī. calŒ ka¢aku ko baranai ò pŒrŒ, garjahi ò bŒnara bhŒlu apŒrŒ.4. nakha Œyudha giri pŒdapadhŒrī, cale gagana mahi icchŒcŒrī. keharinŒda bhŒlu kapi karahī¡, ḍagamagŒhi ò diggaja cikkarahī ¡.5.

छंU0—चिPरर¤गU दि‚»` ˙Uôल मगिU »िरि लôल सा»र „रभरेU। मन गUरा सभ »ंˇर्ब सयर मयनि ना» ¤कनर दय„ ंUरेU॥ कंUकंU¤गU मर्करंU बिकंU भंU बगयU कôंिU कôंि‹गU ˇावगUीउ। `य राम पýबल पýिाप कôसलनाथ »यन »न »ावगUीउ॥ 1 ॥ सगिU सक न भार 'Uदार ुगिUपिि बार बार¤गU मôगUर्§। »गU दसन पयनि पयनि कम˘U पहC्U क˘Uोर सô किमि सôगUर्§॥ रघायबीर Lरचिर पýयान पýSिथिि `ानि परम सयगUावनी। `नय कम˘U „र्पर सर्परा` सô लि„ि ुबिचल पावनी॥ 2 ॥

Chaṁ.: cikkarahiò diggaja ḍola mahi giri lola sŒgara kharabhare, mana haraṣa sabha gandharba sura muni nŒga kiṁnara dukha ¢are. ka¢aka¢ahiò marka¢a bika¢a bha¢a bahu ko¢i ko¢inha dhŒvahī¡, jaya rŒma prabala pratŒpa kosalanŒtha guna gana gŒvahī¡.1. sahi saka na bhŒra udŒra ahipati bŒra bŒrahi ò mohaī, gaha dasana puni puni kama¢ha pṛṣ¢a ka¢hora so kimi sohaī. raghubīra rucira prayŒna prasthiti jŒni parama suhŒvanī, janu kama¢ha kharpara sarparŒja so likhata abicala pŒvanī.2.

दô0—०गिU बिˇि `ा§ कहरपानिˇि 'UिरेU सा»र िीर। `ग¡U िग¡U ला»े „ान ¨रल भालय बिपयल कपि बीर॥ 35॥

ehi bidhi jŒi kṛpŒnidhi utare sŒgara tīra, jaha¡ taha ¡ lŒge khŒna phala bhŒlu bipula kapi bīra.35.

चौ0—'UगUा¡ निसाचर रगU¤गU ससंका । `ब िेउ `ारि »य'U कपि लंका॥ नि` नि` »हग¡U सब कर¤गU बिचारा । न¤गU निसिचर कयरल केरर 'Uबारा॥ 1॥ `ासय दŒि बल बरनि न `ार्§ । िेगिU ुा०¡ पयर कवन भलार्§॥ दŒिि‹गU सन सयनि पयर`न बानी । मंदôदरी ुˇिक ुकयरलानी॥ 2॥ रगUसि `ôरि कर पिि प» ला»ी। बôली बचन नीिि रस पा»ी॥ कंरि करा गUरि सन परिगUरगŒU । मôर कगUा ुिि गिUि गिUय¡ ˇरगŒU॥ 3॥ समयÛाि `ासय दŒि क§ करनी । dवगिंU »र्भ र`नीचर घारनी॥ िासय नारि U नि` सचिव बôलार्§ । प˘UवगयU कंरि `ô चगUगयU भलार्§॥ 4॥ िव कयरल कमल बिपिन दय„दार्§ । सीिा सीि निसा सम ुार्§॥ सयनगयU नाथ सीिा बिनय दी‹गेउU । गिUि न ियगUार संभय ु` की‹गेउU॥ 5॥

uhŒ¡ nisŒcara rahahiò sasaṅkŒ, jaba te ¡ jŒri gayau kapi laṅkŒ. nija nija gṛha ¡ saba karahi ò bicŒrŒ, nahiò nisicara kula kera ubŒrŒ.1. jŒsu dµuta bala barani na jŒī, tehi Œe ¡ pura kavana bhalŒī. dµutinha sana suni purajana bŒnī, mandodarī adhika akulŒnī.2. rahasi jori kara pati paga lŒgī, bolī bacana nīti rasa pŒgī. kanta karaṣa hari sana pariharahµu, mora kahŒ ati hita hiya ¡ dharahµu.3. samujhata jŒsu dµuta kai karanī, sravahi ò garbha rajanīcara gharanī. tŒsu nŒri nija saciva bolŒī, pa¢havahu kanta jo cahahu bhalŒī.4. tava kula kamala bipina dukhadŒī, sītŒ sīta nisŒ sama Œī. sunahu nŒtha sītŒ binu dīnhe¡ , hita na tumhŒra sambhu aja kīnhe ¡.5.

दô0—राम बान ुगिU »न सरिस निकर निसाचर भेक। `ब ल»ि »ýसि न िब ल»ि `िनय करगयU ि`ि ंेUक॥ 36॥

rŒma bŒna ahi gana sarisa nikara nisŒcara bheka, jaba lagi grasata na taba lagi jatanu karahu taji ¢eka.36.

चौ0—Ÿावन सयनी स˘U िा करि बानी । बिगUसा `»ि बिदिि ुभिमानी॥ सभय सयभा'U नारि कर साचा । मं»ल मगय¡ भय मन ुिि काचा॥ 1॥ `ौउ ुाव§ मर्करंU कंUकार्§ । `िु¤गU बिचारेU निसिचर „ार्§॥ कंरपगिंU लôकप `ाकीउ ˜ासा। िासय नारि सभीि ब˙ि‚U गUासा॥ 2॥ ुस कगिU बिगUसि िागिU 'Uर लार्§ । चले'U सभा¡ ममिा ुˇिकार्§॥ मंदôदरी NUदय¡ कर चिंिा । भय'U कंरि पर बिˇि बिपरीिा॥ 3॥ बा˘ेU'U सभा¡ „बरि ुसि पार्§ । ¤सˇय पार सेना सब ुार्§॥ बŒÛोसि सचिव 'Uचिि मि कगUगŒU । िे सब ग¡Uसे मC्U करि रगUगŒU॥ 4॥ `ििेगयU सयरासयर िब Ÿाम नागUीउ । नर बानर केरगिU ले„े मागUीउ॥ 5॥

śravana sunī sa¢ha tŒ kari bŒnī, bihasŒ jagata bidita abhimŒnī. sabhaya subhŒu nŒri kara sŒcŒ, maṅgala mahu ¡ bhaya mana ati kŒcŒ.1. jau¡ Œvai marka¢a ka¢akŒī, jiahiò bicŒre nisicara khŒī. kampahi ò lokapa jŒkī ¡ trŒsŒ, tŒsu nŒri sabhīta baRi hŒsŒ.2. asa kahi bihasi tŒhi ura lŒī, caleu sabhŒ ¡ mamatŒ adhikŒī. mandodarī hṛdaya ¡ kara cintŒ, bhayau kanta para bidhi biparītŒ.3. bai¢heu sabhŒ¡ khabari asi pŒī, sindhu pŒra senŒ saba Œī. bµujhesi saciva ucita mata kahahu, te saba ha ¡se maṣ¢a kari rahahµu.4. jitehu surŒsura taba śrama nŒhī ¡, nara bŒnara kehi lekhe mŒhī ¡.5.

दô0—सचिव बाद »यर िीनि `ौउ पिýय बôल¤गU भय ुास। रा` ˇर्म िन िीनि कर गUô§ बे»िगUीउ नास॥ 37॥

saciva baida gura tīni jau ¡ priya bolahi ò bhaya Œsa, rŒja dharma tana tīni kara hoi begihī ¡ nŒsa.37.

चौ0—सô§ रावन कगय¡U बनी सगUार्§ । ुSियिि कर¤गU सयना§ सयनार्§॥ ुवसर `ानि बिभीानय ुावा । भýािा चरन सीसय िे¤गU नावा॥ 1॥ पयनि सिLर ना§ बा˘U नि` ुासन । बôला बचन पा§ ुनयसासन॥ `ा कहरपाल पŒ¡छिगयU मôगिU बािा । मिि ुनयरूरप कगU'¡U गिUि िािा॥ 2॥ `ô ुापन चागाU क¸याना । सय`सय सयमिि सयभ »िि सय„ नाना॥ सô परनारि लिलार »ôसा§Z । ि`'U च'Uथि केर चंद कि ना§Z॥ 3॥ चौदगU भयवन ०क पिि गUôर्§ । भŒि…ýôगU ििC्U§ नगिंU सôर्§॥ »यन सा»र ना»र नर `ô“र । ुलप लôभ भल कगU§ न कô“र॥ 4॥

soi rŒvana kahu¡ banī sahŒī, astuti karahi ò sunŒi sunŒī. avasara jŒni bibhīṣanu ŒvŒ, bhrŒtŒ carana sīsu tehi ò nŒvŒ.1. puni siru nŒi bai¢ha nija Œsana, bolŒ bacana pŒi anusŒsana. jau kṛpŒla pµu ¡ chihu mohi bŒtŒ, mati anurµupa kahau ¡ hita tŒtŒ.2. jo Œpana cŒhai kalyŒnŒ, sujasu sumati subha gati sukha nŒnŒ. so paranŒri lilŒra gosŒī¡, tajau cauthi ke canda ki nŒī ¡.3. caudaha bhuvana eka pati hoī, bhµutadroha tiṣ¢ai nahi ò soī. guna sŒgara nŒgara nara joµu, alapa lobha bhala kahai na koµu.4.

दô0—काम कýरôˇ मद लôभ सब नाथ नरक केर पंथ। सब परिगUरि रघायबीरगिU भ`गयU भ`गिंU `ेगिU संि॥ 38॥

kŒma krodha mada lobha saba nŒtha naraka ke pantha, saba parihari raghubīrahi bhajahu bhajahi ò jehi santa.38.

चौ0—िाि राम न¤गU नर भŒपाला । भयवनेSवर कालगयU कर काला॥ बýrा् ुनामय ु` भ»वंिा । Žयापक ु`िि ुनादि ुनंिा॥ 1॥ »ô mि` ˇेनय देव गिUिकारी । कहरपा सिंˇय मानया िनयˇारी॥ `न रंU`न भं`न „ल बýािा । बेद ˇर्म र‘छक सयनय भýािा॥ 2॥ िागिU बयLर ि`ि ना§ु माथा। पýनिारिि भं`न रघायनाथा॥ देगयU नाथ पýभय कगय¡U बादेगUी । भ`गयU राम बिनय गेUिय सनेगUी॥ 3॥ सरन »०¡ पýभय िागयU न ˆया»ा । बिSव …ýôगU कहरि ुघा `ेगिU ला»ा॥ `ासय नाम ˜ाय िाप नसावन । सô§ पýभय पý»ंU समयÛाय `िय¡ रावन॥ 4॥

tŒta rŒma nahi ò nara bhµupŒlŒ, bhuvanesvara kŒlahu kara kŒlŒ. brahma anŒmaya aja b hagavantŒ, byŒpaka ajita anŒdi anantŒ.1. go dvija dhenu deva hitakŒrī, kṛpŒ sindhu mŒnuṣa tanudhŒrī. jana rañjana bhañjana khala brŒtŒ, beda dharma racchaka sunu bhrŒtŒ.2. tŒhi bayaru taji nŒia mŒthŒ, pranatŒrati bhañjana raghunŒthŒ. dehu nŒtha prabhu kahu¡ baidehī, bhajahu rŒma binu hetu sanehī.3. sarana gae¡ prabhu tŒhu na tyŒgŒ, bisva droha kṛta agha jehi lŒgŒ. jŒsu nŒma traya tŒpa nasŒvana, soi prabhu praga¢a samujhu jiya¡ rŒvana.4.

दô0—बार बार पद ला»'¡U बिनय कर'¡U दससीस। परिगUरिU मान मôगU मद भ`गयU कôसलाˇीस॥ 39 (क)॥ मयनि पयलSिि नि` सिcय सन कगिU प˘Uर्§ यगU बाि। ियरि सô माउ पýभय सन कगUी पा§ सयुवसLर िाि॥ 39 („)॥

bŒra bŒra pada lŒgau ¡ binaya karau ¡ dasasīsa, parihari mŒna moha mada bhajahu kosalŒdhīsa.39(A). muni pulasti nija siṣya sana kahi pa¢haī yaha bŒta, turata so mai ò prabhu sana kahī pŒi suavasaru tŒta.39(B).

चौ0—मा¸यवंि ुिि सचिव सयाना । िासय बचन सयनि ुिि सय„ माना॥ िाि ुनय` िव नीिि बिभŒान । सô 'Uर ˇरगयU `ô कगUि बिभीान॥ 1॥ रिपय 'Uिकरा कगUि स˘U दô“र । दŒरि न करगयU §गUा¡ गU§ कô“र॥ मा¸यवंि »हगU »य'U बगUôरी । कगU§ बिभीानय पयनि कर `ôरी॥ 2॥ सयमिि कयरमिि सब केउर 'Uर रगUगUीउ । नाथ पयरान नि»म ुस कगUगUीउ॥ `गUा¡ सयमिि िग¡U संपिि नाना । `गUा¡ कयरमिि िग¡U बिपिि निदाना॥ 3॥ िव 'Uर कयरमिि बसी बिपरीिा । गिUि ुनगिUि मानगय रिपय पýीिा॥ कालरािि निसिचर कयरल केररी । िेगिU सीिा पर पýीिि घानेरी॥ 4॥

mŒlyavanta ati saciva sayŒnŒ, tŒsu bacana suni ati sukha mŒnŒ. tŒta anuja tava nīti bibhµuṣana, so ura dharahu jo kahata bibhīṣana.1. rīpu utakaraṣa kahata sa¢ha doµu, dµuri na karahu ihŒ ¡ hai koµu. mŒlyavanta gṛha gayau bahorī, kahai bibhīṣanu puni kara jorī.2. sumati kumati saba ke ¡ ura rahahī ¡, nŒtha purŒna nigama asa kahahī ¡. jahŒ¡ sumati taha ¡ sampati nŒnŒ, jahŒ¡ kumati taha ¡ bipati nidŒnŒ.3. tava ura kumati basī biparītŒ, hita anahita mŒnahu ripu prītŒ. kŒlarŒti nisicara kula kerī, tehi sītŒ para prīti ghanerī.4.

दô0—िाि चरन »गिU मा»'¡U रा„गयU मôर दयलार। सीिा देगयU राम कगय¡U ुगिUि न गUô§ ियगUार॥ 40॥

tŒta carana gahi mŒgau ¡ rŒkhahu mora dulŒra, sītŒ dehu rŒma kahu ¡ ahita na hoi tumhŒra.40.

दô0—रामय सˆयसंक¸प पýभय सभा कालबस िôरि। माउ रघायबीर सरन ुब `ा'¡U देगयU `नि „ôरि॥ 41॥

rŒmu satyasaṅkalpa prabhu sabhŒ kŒlabasa tori, maiò raghubīra sarana aba jŒu ¡ dehu jani khori.41.

चौ0—ुस कगिU चला बिभीानय `बगUीउ । ुायŒगUीन भ० सब िबगUीं॥ साˇय ुव‚या ियरि भवानी । कर क¸यान ु„िल का गUानी॥ 1॥ रावन `ब¤गU बिभीान ˆया»ा । भय'U बिभव बिनय िब¤गU ुभा»ा॥ चले'U गUराि रघायनायक पागUीउ । करि मनôरथ बगयU मन मागUीउ॥ 2॥ दे„िगU'¡U `ा§ चरन `ल`ािा । ुLरन महदयल सेवक सय„दािा॥ `े पद परसि िरी रिािनारी । दं˙Uक कानन पावनकारी॥ 3॥ `े पद `नकसयिा¡ 'Uर ला० । कपंU कयररंU» सं» ˇर ˇा०॥ गUर 'Uर सर सरô` पद `ेर्§ । ुगUôभा‚य माउ दे„िगU'¡U िेर्§॥ 4॥

asa kahi calŒ bibhīṣanu jabahī ¡, Œyµuhīna bhae saba tabahī ¡. sŒdhu avagyŒ turata bhavŒnī, kara kalyŒna akhila kai hŒnī.1. rŒvana jabahiò bibhīṣana tyŒgŒ, bhayau bibhava binu tabahi ò abhŒgŒ. caleu haraṣi raghunŒyaka pŒhī ¡, karata manoratha bahu mana mŒhī ¡.2. dekhihau¡ jŒi carana jalajŒtŒ, aruna mṛdula sevaka sukhadŒtŒ. je pada parasi tarī riṣinŒrī, daṁḍaka kŒnana pŒvanakŒrī.3. je pada janakasutŒ¡ ura lŒe, kapa¢a kuraṅga saṅga dhara dhŒe. hara ura sara saroja pada jeī, ahobhŒgya mai ò dekhihau ¡ teī.4.

दô0—`ि‹गU पाय‹गU केर पादयक‹िगU भरिय रगेU मन ला§। िे पद ुा`य बिलôकिगU'¡U §‹गU नयन‹िगU ुब `ा§॥ 42॥

jinha pŒyanha ke pŒdukanhi bharatu rahe mana lŒi, te pada Œju bilokihau ¡ inha nayananhi aba jŒi.42.

चौ0—०गिU बिˇि करि सपýेम बिचाराU । ुाय'U सपदि ¤सˇय ०गिंU पारा॥ कपि‹गU बिभीानय ुावि दे„ा । `ाना कô'U रिपय दŒि बिसेा॥ 1॥ िागिU रा„ि कपीस प¤गU ुा० । समाचार सब िागिU सयना०॥ कगU सय»ýीव सयनगयU रघायरार्§ । ुावा मिलन दसानन भार्§॥ 2॥ कगU पýभय स„ा बŒÛिा०े कागUा । कगU§ कपीस सयनगयU नरनागUा॥ `ानि न `ा§ निसाचर माया । कामरूरप केरगिU कारन ुाया॥ 3॥ भेद गUमार लेन स˘U ुावा । रा„िु बा¡ˇि मôगिU ुस भावा॥ स„ा नीिि ियगU नीकि बिचारी । मम पन सरना»ि भयगUारी॥ 4॥ सयनि पýभय बचन गUरा गUनयमाना । सरना»ि ब‘छल भ»वाना॥ 5॥

ehi bidhi karata saprema bicŒrŒ, Œyau sapadi sindhu ehi ò pŒrŒ. kapinha bibhīṣanu Œvata dekhŒ, jŒnŒ kou ripu dµuta biseṣŒ.1. tŒhi rŒkhi kapīsa pahi ò Œe, samŒcŒra saba tŒhi sunŒe. kaha sugrīva sunahu raghurŒī, ŒvŒ milana dasŒnana bhŒī.2. kaha prabhu sakhŒ bµujhiai kŒhŒ, kahai kapīsa sunahu naranŒhŒ. jŒni na jŒi nisŒcara mŒyŒ, kŒmarµupa kehi kŒrana ŒyŒ.3. bheda hamŒra lena sa¢ha ŒvŒ, rŒkhia bŒ ¡dhi mohi asa bhŒvŒ. sakhŒ nīti tumha nīki bicŒrī, mama pana saranŒgata bhayahŒrī.4. suni prabhu bacana haraṣahanumŒnŒ, saranŒgata bacchala bhagavŒnŒ.5. 788 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

दô0—सरना»ि कगय¡U `े ि`गिंU नि` ुनगिUि ुनयमानि। िे नर पाव¡र पापमय िि‹गUगिU बिलôकि गUानि॥ 43॥

saranŒgata kahu ¡ je tajahi ò nija anahita anumŒni, te nara pŒva ¡ra pŒpamaya tinhahi bilokata hŒni.43.

चौ0—कôंि बिपý बˇ ला»¤ग `ागŒU । ुा०¡ सरन ि`'¡U न¤गU िागŒU॥ सनमय„ गUô§ `ीव मôगिU `बगUीउ । `‹म कôंिU ुघा नास¤गU िबगUीउ॥ 1॥ पापवंि कर सगU` सयभा“र । भ`नय मôर िेगिU भाव न का“र॥ `ौउ पा दयC्UNUदय सô§ गUôर्§ । मôरेउU सनमय„ ुाव कि सôर्§॥ 2॥ निर्मल मन `न सô मôगिU पावा । मôगिU कपंU छल छि…ý न भावा॥ भेद लेन प˘Uवा दससीसा । िबगय¡U न कछयU भय गUानि कपीसा॥ 3॥ `» मगय¡U स„ा निसाचर `ेिे । लछिमनय गUन§ निमिा मगय¡U िेिे॥ `ौउ सभीि ुावा सरना§Z । र„िगU'¡U िागिU पýान की ना§Z॥ 4॥

ko¢i bipra badha lŒgahi ò jŒhµu, Œe ¡ sarana tajau ¡ nahi ò tŒhµu. sanamukha hoi jīva mohi jabahī ¡, janma ko¢i agha nŒsahi ò tabahī ¡.1. pŒpavanta kara sahaja subhŒµu, bhajanu mora tehi bhŒva na kŒµu. jau¡ pai duṣ¢ahṛdaya soi hoī, more ¡ sanamukha Œva ki soī.2. nirmala mana jana so mohi pŒvŒ, mohi kapa¢a chala chidra na bhŒvŒ. bheda lena pa¢havŒ dasasīsŒ, tabahu¡ na kachu bhaya hŒni kapīsŒ.3. jaga mahu¡ sakhŒ nisŒcara jete, lachimanu hanai nimiṣa mahu ¡ tete. jau¡ sabhīta ŒvŒ saranŒī¡, rakhihau ¡ tŒhi prŒna kī nŒī ¡.4.

दô0—'Uभय भा¡िि िेगिU ुानगयU ग¡Uसि कगU कहरपानिकेरि। `य कहरपाल कगिU कपि चले ुं»द गUनŒ समेि॥ 44॥

ubhaya bhŒ ¡ ti tehi Œnahu ha ¡si kaha kṛpŒniketa, jaya kṛpŒla kahi kapi cale aṅgada hanµu sameta.44.

चौ0—सादर िेगिU ुा»ेउ करि बानर । चले `गUा¡ रघायपिि कLरनाकर॥ दŒरिगिU िे दे„े mौ भýािा । नयनानंद दान केर दािा॥ 1॥ बगयUरि राम छबिˇाम बिलôकी । रगेU'U ˘UंयUकि ०कंUक पल रôकी॥ भय` पýलंब कंर`ाLरन लôचन । Sयामल »ाि पýनि भय मôचन॥ 2॥ सिंघा कंरˇ ुायि 'Uर सôगUा । ुानन ुमिि मदन मन मôगUा॥ नयन नीर पयलकिि ुिि »ािा । मन ˇरि ˇीर कगUी महदय बािा॥ 3॥ नाथ दसानन कर माउ भýािा । निसिचर बंस `नम सयर˜ािा॥ सगU` पापपिýय िामस देगUा । `था 'UलŒकगिU िम पर नेगUा॥ 4॥

sŒdara tehi Œge ¡ kari bŒnara, cale jahŒ ¡ raghupati karunŒkara. dµurihi te dekhe dvau bhrŒtŒ, nayanŒnanda dŒna ke dŒtŒ.1. bahuri rŒma chabidhŒma bilokī, raheu ¢ha¢uki eka¢aka pala rokī. bhuja pralamba kañjŒruna locana, syŒmala gŒta pranata bhaya mocana.2. siṅgha kandha Œyata ura sohŒ, Œnana amita madana mana mohŒ. nayana nīra pulakita ati gŒtŒ, mana dhari dhīra kahī mṛdu bŒtŒ.3. nŒtha dasŒnana kara mai ò bhrŒtŒ, nisicara baṁsa janama suratrŒtŒ. sahaja pŒpapriya tŒmasa dehŒ, jathŒ ulµukahi tama para nehŒ.4.

दô0—Ÿावन सय`सय सयनि ुाय'¡U पýभय भं`न भव भीर। ˜ागिU ˜ागिU ुारिि गUरन सरन सय„द रघायबीर॥ 45॥

790 * ŚR’ RMACARITAMNASA* śravana sujasu suni Œyau¡ prabhu bhañjana bhava bhīra, trŒhi trŒhi Œrati harana sarana sukhada raghubīra.45.

चौ0—ुस कगिU करि दं˙Uवि दे„ा । ियरि 'U˘ेU पýभय गUरा बिसेा॥ दीन बचन सयनि पýभय मन भावा। भय` बिसाल »गिU NUदय¡ ल»ावा॥ 1॥ ुनय` सगिUि मिलि ÉिU» बा˘Uारी । बôले बचन भ»ि भयगारी॥ कगयU लंकेरस सगिUि परिवारा । कयरसल कयर˘UागUर बास ियगUारा॥ 2॥ „ल मं˙Uलीउ बसगयU दिनय रािी । स„ा ˇरम निबगU§ केरगिU भा¡िी॥ माउ `ान'¡U ियगUारि सब रीिी । ुिि नय निपयन न भाव ुनीिी॥ 3॥ बLर भल बास नरक कर िािा । दयC्U सं» `नि दे§ बिˇािा॥ ुब पद दे„ि कयरसल रघायराया । `ौउ ियगU की‹िगU `ानि `न दाया॥ 4॥

asa kahi karata daṁḍavata dekhŒ, turata u¢he prabhu haraṣa biseṣŒ. dīna bacana suni prabhu manabhŒvŒ, bhuja bisŒla gahi hṛdaya ¡ lagŒvŒ.1. anuja sahita mili ḍhiga bai¢hŒrī, bole bacana bhagata bhayahŒrī. kahu laṅkesa sahita parivŒrŒ, kusala ku¢hahara bŒsa tumhŒrŒ.2. khala maṁḍalī ¡ basahu dinu rŒtī, sakhŒ dharama nibahai kehi bhŒ ¡ tī. mai ò jŒnau ¡ tumhŒri saba rītī, ati naya nipuna na bhŒva anītī.3. baru bhala bŒsa naraka kara tŒtŒ, duṣ¢a saṅga jani dei bidhŒtŒ. aba pada dekhi kusala raghurŒyŒ, jau¡ tumha kīnhi jŒni jana dŒyŒ.4.

दô0—िब ल»ि कयरसल न `ीव कगय¡U सपनेगय¡U मन बिŸाम। `ब ल»ि भ`ि न राम कगय¡U सôक ˇाम ि`ि काम॥ 46॥

taba lagi kusala na jīva kahu ¡ sapanehu¡ mana biśrŒma, jaba lagi bhajata na rŒma kahu ¡ soka dhŒma taji kŒma.46.

चौ0—िब ल»ि NUदय¡ बसि „ल नाना । लôभ मôगU म‘छर मद माना॥ `ब ल»ि 'Uर न बसि रघायनाथा । ˇरेउU चाप सायक कंिU भाथा॥ 1॥ ममिा िLरन िमी ु¡ˇिुारी । रा» mेा 'UलŒक सय„कारी॥ िब ल»ि बसिि `ीव मन मागUीउ । `ब ल»ि पýभय पýिाप रबि नागUीउ॥ 2॥ ुब माउ कयरसल मिंेU भय भारेU । दे„ि राम पद कमल ियगUारेU॥ ियगU कहरपाल `ा पर ुनयकŒरला । िागिU न Žयाप ˜िाबिˇ भव सŒला॥ 3॥ माउ निसिचर ुिि ुˇम सयभा“र । सयभ ुाचरनय की‹गU नगिंU का“र॥ `ासय रूरप मयनि Šयान न ुावा । िेगिंU पýभय गUराि NUदय¡ मôगिU लावा॥ 4॥

taba lagi hṛdaya¡ basata khala nŒnŒ, lobha moha macchara mada mŒnŒ. jaba lagi ura na basata raghunŒthŒ, dhare¡ cŒpa sŒyaka ka¢i bhŒthŒ.1. mamatŒ taruna tamī a ¡dhiŒrī, rŒga dveṣa ulµuka sukhakŒrī. taba lagi basati jīva mana mŒhī ¡, jaba lagi prabhu pratŒpa rabi nŒhī ¡.2. aba mai ò kusala mi¢e bhaya bhŒre, dekhi rŒma pada kamala tumhŒre. tumha kṛpŒla jŒ para anukµulŒ, tŒhi na byŒpa tribidha bhava sµulŒ.3. maiò nisicara ati adhama subhŒµu, subha Œcaranu kīnha nahi ò kŒµu. jŒsu rµupa muni dhyŒna na ŒvŒ, tehiò prabhu haraṣi hṛdaya¡ mohi lŒvŒ.4.

दô0—ुगUôभा‚य मम ुमिि ुिि राम कहरपा सय„ पयं`। दे„े'¡U नयन बिरंUचि सिव सेŽय `य»ल पद कंर`॥ 47॥

ahobhŒgya mama amita ati rŒma kṛpŒ sukha puñja, dekheu¡ nayana birañci siva sebya jugala pada kañja.47.

चौ0—सयनगयU स„ा नि` कगU'¡U सयभा“र । `ान भयसयं˙िU संभय »िरि`ा“र॥ `ौउ नर गUô§ चराचर …ýôगUी।ुावा सभय सरन िकि मôगUी॥ 1॥ ि`ि मद मôगU कपंU छल नाना । कर'¡ सl िेगिU साˇय समाना॥ `ननी `नक बंˇय सयि दारा । िनय ˇनय भवन सयNUद परिवारा॥ 2॥ सब कार ममिा िा» बंUôरी । मम पद मनगिU बा¡ˇ बरि ˙Uôरी॥ समदरसी §‘छा कछयU नागUीउ । गUरा सôक भय न¤गU मन मागUीउ॥ 3॥ ुस स”ान मम 'Uर बस कारसेउ । लôभी NUदय¡ बस§ ˇनय `ासंे॥ ियगU सारि„े संि पिýय मôरेउU । ˇर'¡U देगU न¤गU ुान निगUôरेउU॥ 4॥

792 * ŚR’ RMACARITAMNASA* sunahu sakhŒ nija kahau¡ subhŒµu, jŒna bhusuṁḍi sambhu girijŒµu. jau¡ nara hoi carŒcara drohī, Œvai sabhaya sarana taki mohī.1. taji mada moha kapa¢a chala nŒnŒ, karau¡ sadya tehi sŒdhu samŒnŒ. jananī janaka bandhu suta d ŒrŒ, tanu dhanu bhavana suhṛda parivŒrŒ.2. saba kai mamatŒ tŒga ba¢orī, mama pada manahi bŒ ¡dha bari ḍorī. samadarasī icchŒ kachu nŒhī ¡, haraṣa soka bhaya nahi ò mana mŒhī ¡.3. asa sajjana mama ura basa kaise¡ , lobhī hṛdaya ¡ basai dhanu jaise ¡. tumha sŒrikhe santa priya more ¡ , dharau ¡ deha nahi ò Œna nihore ¡.4.

दô0—स»यन 'Uपासक परगिUि निरि नीिि दहÉ‚U नेम। िे नर पýान समान मम `ि‹गU केउर mि` पद पýेम॥ 48॥

saguna upŒsaka parahita nirata nīti dṛRha nema, te nara prŒna samŒna mama jinha ke ¡ dvija pada prema.48.

चौ0—सयनय लंकेरस सकल »यन िôरेउU । िािेउ ियगU ुििसय पिýय मôरेउU॥ राम बचन सयनि बानर `Œथा । सकल कगU¤गU `य कहरपा बरूरथा॥ 1॥ सयनि बिभीानय पýभय कार बानी । न¤गU ुघाि Ÿावनामहि `ानी॥ पद ुंबय` »गिU बारगिंU बारा । NUदय¡ समाि न पýेमय ुपारा॥ 2॥ सयनगयU देव सचराचरSवामी ।पýनिपाल 'Uर ुंिर`ामी॥ 'Uर कछयU पýथम बासना रगUी । पýभय पद पýीिि सरिि सô बगUी॥ 3॥ ुब कहरपाल नि` भ»िि पावनी । देगयU सदा सिव मन भावनी॥ ०वमSिय कगिU पýभय रनˇीरा । मा»ा ियरि ¤सˇय कर नीरा॥ 4॥ `दपि स„ा िव §‘छा नागUीउ । मôर दरसय ुमôघा `» मागUीउ॥ ुस कगिU राम ििलक िेगिU सारा । सयमन बहCि्U नभ भर्§ ुपारा॥ 5॥

sunu laṅkesa sakala guna tore ¡ , tŒte ¡ tumha atisaya priya more ¡, rŒma bacana suni bŒnara jµuthŒ, sakala kahahi ò jaya kṛpŒ barµuthŒ.1. sunata bibhīṣanu prabhu kai bŒnī, nahi ò aghŒta śravanŒmṛta jŒnī. pada ambuja gahi bŒrahi ò bŒrŒ, hṛdaya¡ samŒta na premu apŒrŒ.2. sunahu deva sacarŒcara svŒmī, pranatapŒla ura antarajŒmī. ura kachu prathama bŒsanŒ rahī, prabhu pada prīti sarita so bahī.3. aba kṛpŒla nija bhagati pŒvanī, dehu sadŒ siva mana bhŒvanī. evamastu kahi prabhu ranadhīrŒ, mŒgŒ turata sindhu kara nīrŒ.4. jadapi sakhŒ tava icchŒ nŒhī ¡, mora darasu amogha jaga mŒhī ¡. asa kahi rŒma tilaka tehi sŒrŒ, sumana bṛṣ¢i nabha bhaī apŒrŒ.5.

दô0—रावन कýरôˇ ुनल नि` Sवास समीर पýचं˙U। `रि बिभीानय रा„े'U दी‹गेU'U रा`य ु„ं˙U॥ 49 (क)॥ `ô संपिि सिव रावनगिU दी‹िगU दि०¡ दस माथ। सô§ संपदा बिभीानगिU सकयरचि दी‹िगU रघायनाथ॥ 49 („)॥

rŒvana krodha anala nija svŒsa samīra pracaṁḍa, jarata bibhīṣanu rŒkheu dīnheu rŒju akhaṁḍa.49(A). jo sampati siva rŒvanahi dīnhi die ¡ dasa mŒtha, soi sampadŒ bibhīṣanahi sakuci dīnhi raghunŒtha.49(B).

चौ0—ुस पýभय छा˙ि‚U भ`¤गU `े ुाना। िे नर पसय बिनय पŒ¡छ बिाना॥ नि` `न `ानि िागिU ुपनावा । पýभय सयभाव कपि कयरल मन भावा॥ 1॥ पयनि सर्ब‚य सर्ब 'Uर बासी । सर्बरूरप सब रगिUि 'Uदासी॥ बôले बचन नीिि पýििपालक । कारन मनय` दनय` कयरल घालक॥ 2॥ सयनय कपीस लंकापिि बीरा । केरगिU बिˇि िरिु `लˇि »ंभीरा॥ संकयरल मकर 'Uर» Ûा `ािी। ुिि ु»ाˇ दयSिर सब भा¡िी॥ 3॥ कगU लंकेरस सयनगयU रघायनायक । कôंिU ¤सˇय सôाक िव सायक॥ `lपि िदपि नीिि ुसि »ार्§ । बिनय करिु सा»र सन `ार्§॥ 4॥

794 * ŚR’ RMACARITAMNASA* asa prabhu chŒRi bhajahiò je ŒnŒ, te nara pasu binu pµu ¡ cha biṣŒnŒ. nija jana jŒni tŒhi apanŒvŒ, prabhu subhŒva kapi kula mana bhŒvŒ.1. puni sarbagya sarba ura bŒsī, sarbarµupa saba rahita udŒsī. bole bacana nīti pratipŒlaka, kŒrana manuja danuja kula ghŒlaka.2. sunu kapīsa laṅkŒpati bīrŒ, kehi bidhi taria jaladhi gambhīrŒ. saṅkula makara uraga jhaṣa jŒtī, ati agŒdha dustara saba bhŒ ¡ tī.3. kaha laṅkesa sunahu raghunŒyaka, ko¢i sindhu soṣaka tava sŒyaka. jadyapi tadapi nīti asi gŒī, binaya karia sŒgara sana jŒī.4.

दô0—पýभय ियगUार कयरल»यरर `लˇि कगिUगिU 'Uपाय बिचारि। बिनय पýयास सा»र िरिगिU सकल भालय कपि ˇारि॥ 50॥

prabhu tumhŒra kulagura jaladhi kahihi upŒya bicŒri, binu prayŒsa sŒgara tarihi sakala bhŒlu kapi dhŒri.50.

चौ0—स„ा कगUी ियगU नीकि 'Uपार्§ । करिु दाव `ौउ गUô§ सगUार्§॥ मं˜ा न यगU लछिमन मन भावा। राम बचन सयनि ुिि दय„ पावा॥ 1॥ नाथ दाव कर कवन भरôसा। सôािु सिंˇय करिु मन रôसा॥ कादर मन कगय¡U ०क ुˇारा । दाव दाव ुालसी पयकारा॥ 2॥ सयनि बिगUसि बôले रघायबीरा । ०ेसेगिंU करब ˇरगयU मन ˇीरा॥ ुस कगिU पýभय ुनय`गिU समयÛार्§ । ¤सˇय समीप »० रघायरार्§॥ 3॥ पýथम पýनाम की‹गU सिLर नार्§ । बा˘ेU पयनि िंU दर्भ ˙Uसार्§॥ `ब¤गU बिभीान पýभय पगिंU ुा० । पाछेउU रावन दŒि प˘Uा०॥ 4॥

sakhŒ kahī tumha nīki upŒī, karia daiva jau ¡ hoi sahŒī. mantra na yaha lachimana mana bhŒvŒ,rŒma bacana suni ati dukha pŒvŒ.1. nŒtha daiva kara kavana bharosŒ, soṣia sindhu karia mana rosŒ. kŒdara mana kahu¡ eka adhŒrŒ, daiva daiva Œlasī pukŒrŒ.2. sunata bihasi bole raghubīrŒ, aisehiò karaba dharahu mana dhīrŒ. asa kahi prabhu anujahi samujhŒī, sindhu samīpa gae raghurŒī.3. prathama pranŒma kīnha siru nŒī, bai¢he puni ta¢a darbha ḍasŒī. jabahi ò bibhīṣana prabhu pahi ò Œe, pŒche ¡ rŒvana dµuta pa¢hŒe.4.

दô0—सकल चरिि िि‹गU दे„े ˇरेउU कपंU कपि देगU। पýभय »यन NUदय¡ सरागU¤गU सरना»ि पर नेगU॥ 51॥

sakala carita tinha dekhe dhare ¡ kapa¢a kapi deha, prabhu guna hṛdaya ¡ sarŒhahi ò saranŒgata para neha.51.

चौ0—पý»ंU ब„ान¤गU राम सयभा“र । ुिि सपýेम »ा बिसरि दयरा“र॥ रिपय केर दŒि कपि‹गU िब `ाने । सकल बा¡ˇि कपीस पगिंU ुाने॥ 1॥ कगU सय»ýीव सयनगयU सब बानर ।ुं» भं» करि प˘UवगयU निसिचर॥ सयनि सय»ýीव बचन कपि ˇा० । बा¡ˇि कंUक चगयU पास ¨िररा०॥ 2॥ बगयU पýकार मारन कपि ला»े । दीन पयकारि िदपि न ˆया»े॥ `ô गUमार गUर नासा काना । िेगिU कôसलाˇीस कार ुाना॥ 3॥ सयनि लछिमन सब निकंU बôला० । दया ला»ि ग¡Uसि ियरि छô˙‚Uा०॥ रावन कर दी`गयU यगU पािी । लछिमन बचन बाचय कयरलघािी॥ 4॥

praga¢a bakhŒnahi ò rŒma subhŒµu, ati saprema gŒ bisari durŒµu. ripu ke dµuta kapinha taba jŒne, sakala bŒ ¡dhi kapīsa pahi ò Œne.1. kaha sugrīva sunahu saba bŒnara, aṅga bhaṅga kari pa¢havahu nisicara. suni sugrīva bacana kapi dhŒe, bŒ¡dhi ka¢aka cahu pŒsa phirŒe.2. bahu prakŒra mŒrana kapi lŒge, dīna pukŒrata tadapi na tyŒge. jo hamŒra hara nŒsŒ kŒnŒ, tehi kosalŒdhīsa kai ŒnŒ.3. suni lachimana saba nika¢a bolŒe, dayŒ lŒgi ha ¡si turata choRŒe. rŒvana kara dījahu yaha pŒtī, lachimana bacana bŒcu kulaghŒtī.4. 796 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

दô0—कगेUगयU मय„ा»र मŒÉ‚U सन मम संदेसय 'Uदार। सीिा दे§ मिलगयU न ि ुावा कालय ियगUार॥ 52॥

kahehu mukhŒgara mµuRha sana mama sandesu udŒra, sītŒ dei milahu na ta ŒvŒ kŒlu tumhŒra.52.

चौ0—ियरि ना§ लछिमन पद माथा। चले दŒि बरनि »यन »ाथा॥ कगUि राम `सय लंका¡ ुा० । रावन चरन सीस िि‹गU ना०॥ 1॥ बिगUसि दसानन पŒ¡छी बािा । कगUसि न सयक ुापनि कयरसलािा॥ पयनि कगयU „बरि बिभीान केररी । `ागिU महˆयय ुार्§ ुिि नेरी॥ 2॥ करि रा` लंका स˘U ˆया»ी । गUô§गिU `व कर कींU ुभा»ी॥ पयनि कगयU भालय कीस कंUकार्§ । क˘िUन काल पýेरिि चलि ुार्§॥ 3॥ `ि‹गU केर `ीवन कर र„वारा । भय'U महदयल चिि ¤सˇय बिचारा॥ कगयU िपसि‹गU कार बाि बगUôरी । `ि‹गU केर NUदय¡ ˜ास ुिि मôरी॥ 4॥

turata nŒi lachimana pada mŒthŒ, cale dµuta baranata guna gŒthŒ. kahata rŒma jasu laṅkŒ ¡ Œe, rŒvana carana sīsa tinha nŒe.1. bihasi dasŒnana pµu¡ chī bŒtŒ, kahasi na suka Œpani kusalŒtŒ. puni kahu khabari bibhīṣana kerī, jŒhi mṛtyu Œī ati nerī.2. karata rŒja laṅkŒ sa¢ha tyŒgī, hoihi java kara kī¢a abhŒgī. puni kahu bhŒlu kīsa ka¢akŒī, ka¢hina kŒla prerita cali Œī.3. jinha ke jīvana kara rakhavŒrŒ, bhayau mṛdula cita sindhu bicŒrŒ. kahu tapasinha kai bŒta bahorī, jinha ke hṛdaya ¡ trŒsa ati morī.4.

दô0—की भ§ भेउंU कि ¨िररि »० Ÿावन सय`सय सयनि मôर। कगUसि न रिपय दल िे` बल बगयUि चकिि चिि िôर॥ 53॥

kī bhai bheṁ¢a ki phiri gae śravana sujasu suni mora, kahasi na ripu dala teja bala bahuta cakita cita tora.53.

चौ0—नाथ कहरपा करि पŒ¡छेUगUय `ासेउ । मानगयU कगUा कýरôˇ ि`ि िासेउ॥ मिला `ा§ `ब ुनय` ियगUारा । `ाि¤गU राम ििलक िेगिU सारा॥ 1॥ रावन दŒि गUमगिU सयनि काना । कपि‹गU बा¡ˇि दी‹गेU दय„ नाना॥ Ÿावन नासिका कांाउU ला»े । राम सपथ दी‹गेउU गUम ˆया»े॥ 2॥ पŒ¡छिगयU नाथ राम कंUकार्§ । बदन कôंिU सि बरनि न `ार्§॥ नाना बरन भालय कपि ˇारी । बिकंUानन बिसाल भयकारी॥ 3॥ `ेगिंU पयर दगेU'U गUिे'U सयि िôरा । सकल कपि‹गU मग¡U िेगिU बलय थôरा॥ ुमिि नाम भंU क˘िUन कराला । ुमिि ना» बल बिपयल बिसाला॥ 4॥

nŒtha kṛpŒ kari pµu ¡ chehu jaise¡ , mŒnahu kahŒ krodha taji taise ¡. milŒ jŒi jaba anuja tumhŒrŒ, jŒtahiò rŒma tilaka tehi sŒrŒ.1. rŒvana dµuta hamahi suni kŒnŒ, kapinha bŒ ¡dhi dīnhe dukha nŒnŒ. śravana nŒsikŒ kŒ¢ai ò lŒge, rŒma sapatha dīnhe ¡ hama tyŒge.2. pµu¡ chihu nŒtha rŒma ka¢akŒī, badana ko¢i sata barani na jŒī. nŒnŒ barana bhŒlu kapi dhŒrī, bika¢Œnana bisŒla bhayakŒrī.3. jehi ò pura daheu hateu suta torŒ, sakala kapinha maha¡ tehi balu thorŒ. amita nŒma bha¢a ka¢hina karŒlŒ, amita nŒga bala bipula bisŒlŒ.4.

दô0—mिबिद मयंद नील नल ुं»द »द बिकंUासि। दˇिमय„ केरगUरि निस˘U स˘U `ामवंि बलरासि॥ 54॥

dvibida mayanda nīla nala aṅgada gada bika¢Œsi, dadhimukha kehari nisa¢ha sa¢ha jŒmavanta balarŒsi.54. 798 * ŚR’ RMACARITAMNASA* “Dvivida, Mainda, Nīla, Nala, A˘gada, Gada, Vika¢Œsya, Dadhimukha, Kesarī,

चौ0—० कपि सब सय»ýीव स माना । §‹गU सम कôंिU‹गU »न§ कô नाना॥ राम कहरपा¡ ुियलिि बल िि‹गUगUीउ । िहन समान ˜ालôकगिU »नगUीउ॥ 1॥ ुस माउ सयना Ÿावन दसकंरˇर । पदयम ु˘UारगU `Œथप बंदर॥ नाथ कंUक मग¡U सô कपि नागUीउ । `ô न ियगUगिU `ीिा रन मागीउ॥ 2॥ परम कýरôˇ मी`¤गU सब गUाथा । ुायसय पा न देगिंU रघायनाथा॥ सोागिंU ¤सˇय सगिUि Ûा Žयाला । पŒर¤गU न ि भरि कयरˇर बिसाला॥ 3॥ मíद »र्द मिलव¤गU दससीसा । ०ेसे§ बचन कगUगिंU सब कीसा॥ »र्`गिंU िर्`गिंU सगU` ुसंका । मानगय¡U »ýसन चगUि गUगिंU लंका॥ 4॥

e kapi saba sugrīva samŒnŒ, inha sama ko¢inha ganai ko nŒnŒ. rŒma kṛpŒ¡ atulita bala tinhahī ¡, tṛna samŒna trailokahi ganahī ¡.1. asa maiò sunŒ śravana dasakandhara, paduma a¢hŒraha jµuthapa bandara. nŒtha ka¢aka maha¡ so kapi nŒhī ¡, jo na tumhahi jītai rana mŒhī ¡.2. parama krodha mījahi ò saba hŒthŒ, Œyasu pai na dehi ò raghunŒthŒ. soṣahiò sindhu sahita jhaṣa byŒlŒ, pµurahiò na ta bhari kudhara bisŒlŒ.3. mardi garda milavahiò dasasīsŒ, aisei bacana kahahi ò saba kīsŒ. garjahiò tarjahiò sahaja asaṅkŒ, mŒnahu¡ grasana cahata hahi ò laṅkŒ.4.

दô0—सगU` सŒर कपि भालय सब पयनि सिर पर पýभय राम। रावन काल कôंिU कगय¡U `ीिि सकगिंU सं»ýाम॥ 55॥

sahaja sµura kapi bhŒlu saba puni sira para prabhu rŒma, rŒvana kŒla ko¢i kahu ¡ jīti sakahi ò saṅgrŒma.55.

चौ0—राम िे` बल बयˇि बिपयलार्§ । सेा सगUस सि सकगिंU न »ार्§॥ सक सर ०क सôाि सि सा»र । िव भýािगि पŒ¡छेU'U नय ना»र॥ 1॥ िासय बचन सयनि सा»र पागUीउ । मा»ि पंथ कहरपा मन मागUीउ॥ सयनि बचन बिगUसा दससीसा । `ौउ ुसि मिि सगUाय कहरि कीसा॥ 2॥ सगU` भीLर कर बचन दहÉ‚Uार्§ । सा»र सन ˘Uानी मचलार्§॥ मŒÉ‚U महा का करसि ब˙‚Uार्§ । रिपय बल बय्ि थागU माउ पार्§॥ 3॥ सचिव सभीि बिभीान `ाकेउर । बि`य बिभŒिि कगUा¡ `» िाकेउर॥ सयनि „ल बचन दŒि रिस बाÉ‚Uी । समय बिचारि प˜िाका काÉ‚Uी॥ 4॥ रामानय` दी‹गUी यगU पािी । नाथ बचा§ `य˙‚UावगयU छािी॥ बिगUसि बाम कर ली‹गUी रावन । सचिव बôलि स˘U ला» बचावन॥ 5॥

rŒma teja bala budhi bipulŒī, seṣa sahasa sata sakahi ò na gŒī. saka sara eka soṣi sata sŒgara, tava bhrŒtahi pµu ¡ cheu naya nŒgara.1. tŒsu bacana suni sŒgara pŒhī ¡, mŒgata pantha kṛpŒ mana mŒhī ¡. sunata bacana bihasŒ dasasīsŒ, jau¡ asi mati sahŒya kṛta kīsŒ.2. sahaja bhīru kara bacana dṛRhŒī, sŒgara sana ¢hŒnī macalŒī. mµuRha mṛṣŒ kŒ karasi baRŒī, ripu bala buddhi thŒha mai ò pŒī.3. saciva sabhīta bibhīṣana jŒke ¡ , bijaya bibhµuti kahŒ ¡ jaga tŒke ¡. suni khala bacana dµuta risa bŒRhī, samaya bicŒri patrikŒ kŒRhī.4. rŒmŒnuja dīnhī yaha pŒtī, nŒtha bacŒi juRŒvahu chŒtī. bihasi bŒma kara līnhī rŒvana, saciva boli sa¢ha lŒga bacŒvana.5.

दô0—बाि‹गU मनगिU रिÛा§ स˘U `नि घालसि कयरल „ीस। राम बिरôˇ न 'Uबरसि सरन बिcनय ु` र्§स॥ 56 (क)॥ की ि`ि मान ुनय` §व पýभय पद पंक` भंह»। गUôगिU कि राम सरानल „ल कयरल सगिUि पिं»॥ 56 („)॥

bŒtanha manahi rijhŒi sa¢ha jani ghŒlasi kula khīsa, rŒma birodha na ubarasi sarana biṣnu aja īsa.56(A). kī taji mŒna anuja iva prabhu pada paṅkaja bhṛṅga, hohi ki rŒma sarŒnala khala kula sahita pataṅga.56(B). 800 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

चौ0—सयनि सभय मन मय„ मयसयकार्§ । कगUि दसानन सबगिU सयनार्§॥ भŒमि परा कर »गUि ुकासा । लघाय िापस कर बा» बिलासा॥ 1॥ कगU सयक नाथ सˆय सब बानी । समयÛागयU छा˙ि‚U पýकहरिि ुभिमानी॥ सयनगयU बचन मम परिगUरि कýरôˇा । नाथ राम सन ि`गयU बिरôˇा॥ 2॥ ुिि कôमल रघायबीर सयभा“र । `lपि ु„िल लôक कर रा“र॥ मिलि कहरपा ियगU पर पýभय करिगUी । 'Uर ुपराˇ न ०क'U ˇरिगUी॥ 3॥ `नकसयिा रघायनाथगिU दी`े । ०िना कगUा मôर पýभय की`े॥ `ब िे¤गU कगUा देन बादेगUी । चरन पýगUार की‹गU स˘U िेगUी॥ 4॥ ना§ चरन सिLर चला सô िगUा¡ । कहरपासिंˇय रघायनायक `गUा¡॥ करि पýनामय नि` कथा सयनार्§ । राम कहरपा¡ ुापनि »िि पार्§॥ 5॥ रिाि ु»Sिि कीउ साप भवानी । राछस भय'U रगUा मयनि ‚यानी॥ बंदि राम पद बारगिंU बारा । मयनि नि` ुाŸाम कगय¡U प»य ˇारा॥ 6॥

sunata sabhaya mana mukha musukŒī, kahata das Œnana sabahi sunŒī. bhµumi parŒ kara gahata akŒsŒ, laghu tŒpasa kara bŒga bilŒsŒ.1. kaha suka nŒtha satya saba bŒnī, samujhahu chŒRi prakṛti abhimŒnī. sunahu bacana mama parihari krodhŒ,nŒtha rŒma sana tajahu birodhŒ.2. ati komala raghubīra subhŒµu, jadyapi akhila loka kara rŒµu. milata kṛpŒ tumha para prabhu karihī, ura aparŒdha na ekau dharihī.3. janakasutŒ raghunŒthahi dīje, etanŒ kahŒ mora prabhu kīje. jaba tehi ò kahŒ dena baidehī, carana prahŒra kīnha sa¢ha tehī.4. nŒi carana siru calŒ so tahŒ¡ , kṛpŒsindhu raghunŒyaka jahŒ ¡. kari pranŒmu nija kathŒ sunŒī, rŒma kṛpŒ ¡ Œpani gati pŒī.5. riṣi agasti kī ¡ sŒpa bhavŒnī, rŒchasa bhayau rahŒ muni gyŒnī. bandi rŒma pada bŒrahi ò bŒrŒ, muni nija Œśrama kahu ¡ pagu dhŒrŒ.6.

दô0—बिनय न मानि `लˇि `˙‚U »० िीनि दिन बीिि। बôले राम सकôप िब भय बिनय गUô§ न पýीिि॥ 57॥

binaya na mŒnata jaladhi jaRa gae tīni dina bīti, bole rŒma sakopa taba bhaya binu hoi na prīti.57.

चौ0—लछिमन बान सरासन ुानŒ । सôाौउ बारिˇि बिसि„ कहरसानŒ॥ स˘U सन बिनय कयरंिUल सन पýीिी । सगU` कहरपन सन सयंदर नीिी॥ 1॥ ममिा रि सन ‚यान कगUानी । ुिि लôभी सन बिरिि ब„ानी॥ कýरôˇिगिU सम कामिगिU गUरि कथा । “रसर बी` ब०¡ ¨रल `था॥ 2॥ ुस कगिU रघायपिि चाप चÉ‚Uावा । यगU मि लछिमन केर मन भावा॥ संˇाने'U पýभय बिसि„ कराला । 'U˘Uी 'Uदˇि 'Uर ुंिर वाला॥ 3॥ मकर 'Uर» Ûा »न ुकयरलाने । `रि `ंिय `लनिˇि `ब `ाने॥ कनक थार भरि मनि »न नाना । बिपý रूरप ुाय'U ि`ि माना॥ 4॥

lachimana bŒna sarŒsana Œnµu, soṣau ¡ bŒridhi bisikha kṛsŒnµu. sa¢ha sana binaya ku¢ila sana prītī, sahaja kṛpana sana sundara nītī.1. mamatŒ rata sana gyŒna kahŒnī, ati lobhī sana birati bakhŒnī. krodhihi sama kŒmihi hari kathŒ, µusara bīja bae ¡ phala jathŒ.2. asa kahi raghupati cŒpa caRhŒvŒ, yaha mata lachimana ke mana bhŒvŒ. sandhŒneu prabhu bisikha karŒlŒ, u¢hī udadhi ura antara jvŒlŒ.3. makara uraga jhaṣa gana akulŒne, jarata jantu jalanidhi jaba jŒne. kanaka thŒra bhari mani gana nŒnŒ, bipra rµupa Œyau taji mŒnŒ.4.

दô0—कांेUगिंU प§ कदरी ¨रर§ कôंिU `िन कô'U सीउच। बिनय न मान „»ेस सयनय ˙UांेU¤गU प§ नव नीच॥ 58॥

802 * ŚR’ RMACARITAMNASA* kŒ¢ehiò pai kadarī pharai ko¢i jatana kou sī ¡ca, binaya na mŒna khagesa sunu ḍŒ¢ehi ò pai nava nīca.58.

चौ0—सभय ¤सˇय »गिU पद पýभय केररेU । छमगयU नाथ सब ुव»यन मेरेU॥ »»न समीर ुनल `ल ˇरनी । §‹गU क§ नाथ सगU` `˙‚U करनी॥ 1॥ िव पýेरिि माया¡ 'Uप`ा० । सहCि्U गेUिय सब »ýंथनि »ा०॥ पýभय ुायसय `ेगिU कग¡U `स ुगUर्§ । सô िेगिU भा¡िि रगेउU सय„ लगUर्§॥ 2॥ पýभय भल की‹गU मôगिU सि„ दी‹गUी । मर`ादा पयनि ियगUरी की‹गUी॥ ÉUôल »वा¡र सŒ…ý पसय नारी । सकल िा˙‚Uना केर ुˇिकारी॥ 3॥ पýभय पýिाप माउ `ाब सय„ार्§ । 'UिरिगिU कंUकयर न मôरिU ब˙‚Uार्§॥ पýभय ु‚या ुपेल Ÿायिि »ार्§ । करौउ सô बे»ि `ô ियगUगिU सôगUार्§॥ 4॥

sabhaya sindhu gahi pada prabhu kere, chamahu nŒtha saba avaguna mere. gagana samīra anala jala dharanī, inha kai nŒtha sahaja jaRa karanī.1. tava prerita mŒyŒ¡ upajŒe, sṛṣ¢i hetu saba granthani gŒe. prabhu Œyasu jehi kaha ¡ jasa ahaī, so tehi bhŒ ¡ ti rahe ¡ sukha lahaī.2. prabhu bhala kīnha mohi sikha dīnhī, marajŒdŒ puni tumharī kīnhī. ḍhola gavŒ¡ ra sµudra pasu nŒrī, sakala tŒRanŒ ke adhikŒrī.3. prabhu pratŒpa mai ò jŒba sukhŒī, utarihi ka¢aku na mori baRŒī. prabhu agyŒ apela śruti gŒī, karau ¡ so begi jo tumhahi sohŒī.4.

दô0—सयनि बिनीि बचन ुिि कगU कहरपाल मयसयका§। `ेगिU बिˇि 'UिराU कपि कंUकयर िाि सô कगUगयU 'Uपा§॥ 59॥

sunata binīta bacana ati kaha kṛpŒla musukŒi, jehi bidhi utarai kapi ka¢aku tŒta so kahahu upŒi.59.

चौ0—नाथ नील नल कपि mौ ार्§ । लरिका§Z रिाि ुासिा पार्§॥ िि‹गU केउर परस कि०¡ »िरि भारेU । िरिगUगिंU `लˇि पýिाप ियगUारेU॥ 1॥ माउ पयनि 'Uर ˇरि पýभय पýभयिार्§ । करिगU'¡U बल ुनयमान सगUार्§॥ ०गिU बिˇि नाथ पयôˇि ब¡ˇा§ु । `ेगिंU यगU सय`सय लôक ििगय¡U »ा§ु॥ 2॥ ०¤गU सर मम 'Užार िंU बासी । गUिगयU नाथ „ल नर ुघा रासी॥ सयनि कहरपाल सा»र मन पीरा । ियरिगिंU गUरी राम रनˇीरा॥ 3॥ दे„ि राम बल पौLरा भारी । गUराि पयôनिˇि भय'U सय„ारी॥ सकल चरिि कगिU पýभयगिU सयनावा । चरन बंदि पाथôˇि सिˇावा॥ 4॥

nŒtha nīla nala kapi dvau bhŒī, larikŒī ¡ riṣi Œsiṣa pŒī. tinha ke ¡ parasa kie ¡ giri bhŒre, tarihahiò jaladhi pratŒpa tumhŒre.1. maiò puni ura dhari prabhu prabhutŒī, karihau¡ bala anumŒna sahŒī. ehi bidhi nŒtha payodhi ba ¡dhŒia, jehiò yaha sujasu loka tihu ¡ gŒia.2. ehiò sara mama uttara ta¢a bŒsī, hatahu nŒtha khala nara agha rŒsī. suni kṛpŒla sŒgara mana pīrŒ, turatahi ò harī rŒma ranadhīrŒ.3. dekhi rŒma bala pauruṣa bhŒrī, haraṣi payonidhi bhayau sukhŒrī. sakala carita kahi prabhuhi sunŒvŒ, carana bandi pŒthodhi sidhŒvŒ.4.

छंU0—नि` भवन »वने'U सिंˇय ŸाीरघायपििगिU यगU मि भाय“र। यगU चरिि कलि मलगUर `थामिि दास ियलसी »ाय“र॥ सय„ भवन संसय समन दवन बिाद रघायपिि »यन »ना। ि`ि सकल ुास भरôस »ावगिU सयनगिU संिि स˘U मना॥

Chaṁ.: nija bhavana gavaneu sindhu śrīraghupatihi yaha mata bhŒyaµu , yaha carita kali malahara jathŒmati dŒsa tulasī gŒyaµu. sukha bhavana saṁsaya samana davana biṣŒda raghupati guna ganŒ, taji sakala Œsa bharosa gŒvahi sunahi santata sa¢ha manŒ.

दô0—सकल सयमं»ल दायक रघायनायक »यन »ान। सादर सयन¤गU िे िरगिंU भव सिंˇय बिना `ल`ान॥ 60॥

sakala sumaṅgala dŒyaka raghunŒyaka guna gŒna, sŒdara sunahi ò te tarahi ò bhava sindhu binŒ jalajŒna.60.