उत्तरकाण्ड

केरकीकण˘Uाभनीलं सयरवरविलसmिपýपादाŽ`चिq्ंU श्ाोभाÉKं पीिवS˜ां सरसि`नयनं सर्वदा सयपýसóाम÷्। पाणाा नाराचचापं कपिनिकरययिं ब‹ˇयना सेीयमानं नामी˙Kं `ानकीश्ां रघायवरमनिश्ां पयcपकारूरÉUरामम÷्॥ 1॥

kekīkaṇ¢hŒbhanīlaṁ suravaravilasadviprapŒdŒbjacihnaṁ śobhŒḍhyaṁ pītavastraṁ sarasijanayanaṁ sarvadŒ suprasannaṁ, pŒṇau nŒrŒcacŒpaṁ kapinikarayutaṁ bandhunŒ sevyamŒnaṁ naumīḍyaṁ jŒnakīśaṁ raghuvaramaniśaṁ puṣpakŒrµuḍharŒmam.1.

कोसले‹…ýपदकTमTयला कोमलाव`मगेUश्ाव‹िदिा। `ानकीकरसरो`लालििा चि‹िकSय मनभहङ्गसङि्गना॥

kosalendrapadakañjamañjulau komalŒvajamaheśavanditau, jŒnakīkarasarojalŒlitau cintakasya manabhṛ˘gasa˘ginau.2.

कयर‹द§‹दयदर»ारसय‹दरंU ुिबकापििमभीC्सि्िदम÷्। काLरणीककलकTलोचनं नामि श्ाV्Uरमनङ्गमोचनम÷्॥

950 * ŚR’ RMACARITAMNASA* kundaindudaragaurasundaraṁ ambikŒpatimabhīṣ¢asiddhidam, kŒruṇīkakalakañjalocanaṁ naumi śa˘karamana˘gamocanam.3.

चा0—दे„ि गUनŒमान ुिि गUरो' । पयलक »ाि लोचन `ल बरो'U॥ मन मग¡U बगयUि भा¡िि सय„ मानी ।बोले'U Ÿावन सयˇा सम बानी॥ 1॥ `ासय बिरग¡U सोचगयU दिन रािी । रंUगयU निरंUिर »यन »न पा¡िी॥ रघायकयरल ििलक सय`न सय„दािा । ुाय'U कयरसल देव मयनि ˜ािा॥ 2॥ रिपय रन `ीिि सय`स सयर »ावि । सीिा सगिUि ुनय` पýभय ुावि॥ सयनि बचन बिसरेU सब दŒ„ा । िहावंि `िमि पा§ पियŒा॥ 3॥ को ियगU िाि कगUा¡ िे ुा० । मोगिU परम पिýय बचन सयना०॥ माLरि सयि माउ कपि गUनयमाना । नामय मोर सयनय कहरपानिˇाना॥ 4॥ दीनबंˇय रघायपिि कर किंरकर । सयनि भरि भेउंेU'U 'U˘िU सादर॥ मिलि पýेम नगिंU NUदय¡ समािा । नयन dवि `ल पयलकिि »ािा॥ 5॥ कपि िव दरस सकल दय„ बीिे । मिले ुा`य मोगिU राम पिरीिे॥ बार बार बŒÛाी कयरसलािा । िो कगUय¡ दे'¡U कागU सयनय भýािा॥ 6॥ ०गिU संदेस सरिस `» मागUीउ । करि बिचार दे„े'¡U कछयU नागUीउ॥ नागिUन िाि 'Uरिन माउ िोगUी । ुब पýभय चरिि सयनावगयU मोगUी॥ 7॥ िब गUनयमंि ना§ पद माथा। कगेU सकल रघायपिि »यन »ाथा॥ कगयU कपि कबगय¡U कहरपाल »ोसा§Z । सयमिरगिंU मोगिU दास की ना§Z॥ 8॥

952 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

छंU0—नि` दास योउ रघायबंसभŒान कबगय¡U मम सयमिरन करKो। सयनि भरि बचन बिनीि ुिि कपि पयलकि िन चरन‹िगU परKो॥ रघायबीर नि` मय„ `ासय »यन »न कगUि ु» `» नाथ `ो। कागेU न गUो§ बिनीि परम पयनीि सद»यन सिंˇय सो॥

Chaṁ.: nija dŒsa jyo¡ raghubaṁsabhµuṣana kabahu ¡ mama sumirana karyo, suni bharata bacana binīta ati kapi pulaki tana carananhi paryo. raghubīra nija mukha jŒsu guna gana kahata aga jaga nŒtha jo , kŒhe na hoi binīta parama punīta sadaguna sindhu so.

चा0—गUराि भरि कोसलपयर ुा० । समाचार सब »यरगिU सयना०॥ पयनि मंदिर मग¡U बाि `नार्§ । ुावि न»र कयरसल रघायरार्§॥ 1॥ सयनि सकल `ननीउ 'U˘िU ˇा§Z । कगिU पýभय कयरसल भरि समयÛा§Z॥ समाचार पयरबासि‹गU पा० । नर ुLर नारि गUराि सब ˇा०॥ 2॥ दˇि दयर्बा रोचन ¨रल ¨Œरला । नव ियलसी दल मं»ल मŒला॥ भरि भरि गेUम थार भामिनी ।»ावि चलिं सिंˇयर»ामिनी॥ 3॥ `े `ासेगिंU िासेगिंU 'U˘िU ˇावगिंU । बाल बह् कग¡U सं» न लावगिंU॥ ०क ०क‹गU कग¡U बŒÛागिंU भार्§ । ियगU दे„े दयाल रघायरार्§॥ 4॥ ुवˇपयरी पýभय ुावि `ानी। भर्§ सकल सोभा कार „ानी॥ बगU§ सयगUावन ˜िाबिˇ समीरा । भ§ सर`Œ ुिि निर्मल नीरा॥ 5॥

954 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

छंU0—रा`ीव लोचन dवि `ल िन ललिि पयलकावलि बनी। ुिि पýेम NUदय¡ ल»ा§ ुनय`गिUU मिले पýभय ˜िाभयुन ˇनी॥ पýभय मिलि ुनय`गिU सोगU मो प¤गU `ािि न¤गU 'Uपमा कगUी। `नय पýेम ुLर सिं»ार िनय ˇरि मिले बर सयामा लगUी॥ 1॥ बŒÛाि कहरपानिˇि कयरसल भरिगिU बचन बे»ि न ुावर्§। सयनय सिवा सो सय„ बचन मन िे भिóा `ान `ो पावर्§॥ ुब कयरसल कासलनाथ ुारि `ानि `न दरसन दियो। बŒ˙‚Uि बिरगU बारीस कहरपानिˇान मोगिU कर »गिU लियो॥ 2॥

Chaṁ.: rŒjīva locana sravata jala tana lalita pulakŒvali banī, ati prema hṛdaya¡ lagŒi anujahi mile prabhu tribhuana dhanī. prabhu milata anujahi soha mo pahi ò jŒti nahi ò upamŒ kahī, janu prema aru siṅgŒra tanu dhari mile bara suṣamŒ lahī.1. bµujhata kṛpŒnidhi kusala bharatahi bacana begi na Œvaī, sunu sivŒ so sukha bacana mana te bhinna jŒna jo pŒvaī. aba kusala kausalanŒtha Œrata jŒni jana darasana diyo, bµuRata biraha bŒrīsa kṛpŒnidhŒna mohi kara gahi liyo.2.

छंU0—`नय ˇेनय बालक ब‘छ ि`ि »हग¡U चरन बन परबस »§Z। दिन ुंि पयर Lर„ dवि थन गयUंकार करि ˇावि भ§Z॥ ुिि पýेम पýभय सब मािय भेंUीउ बचन महदय बगयUबिˇि कगेU। »§ बिाम बिपिि बियो» भव िि‹गU गUरा सय„ ु»निि लगेU॥

Chaṁ.: janu dhenu bŒlaka baccha taji gṛha¡ carana bana parabasa gaī¡, dina anta pura rukha sravata thana huṅkŒra kari dhŒvata bhaī¡. ati prema prabhu saba mŒtu bhe¢ ī¡ bacana mṛdu bahubidhi kahe, gai biṣama bipati biyoga bhava tinha haraṣa sukha aganita lahe.

दो0— नारि कयरमयदिनीउ ुवˇ सर रघायपिि बिरगU दिनेस। ुSि भ०¡ बि»सि भ§Z निर„ि राम राकेरस॥ 9 (क)॥ गUोगिंU स»यन सयभ बिबिˇि बिˇि बा`गिंU »»न निसान। पयर नर नारि सनाथ करि भवन चले भ»वान॥ 9 („)॥

962 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

दो0— सासय‹गU सादर `ानकिगिU म”ान ियरि करा§। दिŽय बसन बर भŒान ु¡» ु¡» स`े बना§॥ 11 (क)॥ राम बाम दिसि सोभिि रमा रूरप »यन „ानि। दे„ि मािय सब गUराीउ `‹म सय¨रल नि` `ानि॥ 11 („)॥ सयनय „»ेस िेगिU ुवसर बýrा्ा सिव मयनि बहंद। चÉि‚U बिमान ुा० सब सयर दे„न सय„कंरद॥ 11(»)॥

964 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

छंU0—नभ दयंदयभीउ बा`गिंU बिपयल »ंˇर्ब किंरनर »ावगUीउ। नाचगिंU ुपछरा बहंद परमानंद सयर मयनि पावगUीउ॥ भरिादि ुनय` बिभीानां»द गUनयमदादि समेि िे। »गेउU छ˜ा चामर Žय`न ˇनय ुसि चर्म सQिर बिरा`िे॥ 1॥ Ÿाी सगिUि दिनकर बंस भŒान काम बगयU छबि सोगUर्§। नव ुंबयˇर बर »ाि ुंबर पीि सयर मन मोगUर्§॥ मयकयरंUां»दादि बिचि˜ा भŒान ुं» ुं»‹िगU पýिि स`े। ुंभो` नयन बिसाल 'Uर भय` ˇ‹य नर निर„ंिि `े॥ 2॥

Chaṁ.: nabha dundubhī ¡ bŒjahiò bipula gandharba kiṁnara gŒvahī ¡, nŒcahiò apacharŒ bṛnda paramŒnanda sura muni pŒvahī ¡. bharatŒdi anuja bibhīṣanŒṅgada hanumadŒdi sameta te, gahe¡ chatra cŒmara byajana dhanu asi carma sakti birŒjate.1. śrī sahita dinakara baṁsa bhµuṣana kŒma bahu chabi sohaī, nava ambudhara bara gŒta ambara pīta sura mana mohaī. muku¢ŒṅgadŒdi bicitra bhµuṣana aṅga aṅganhi prati saje, ambhoja nayana bisŒla ura bhuja dhanya nara nirakhanti je.2.

दो0— वगU सोभा समा` सय„ कगUि न बन§ „»ेस। बरनगिंU सारद सेा Ÿायिि सो रस `ान मगेUस॥ 12 (क)॥ भिóा भिóा ुSियिि करि »० सयर नि` नि` ˇाम। बंदी बेा बेद िब ुा० `ग¡U Ÿाीराम॥ 12 (ा)॥ पýभय सर्ब‚य की‹गU ुिि ुादर कहरपानिˇान। ल„े'U न कागŒ¡U मरम कछयU ल»े करन »यन »ान॥ 12(»)॥

966 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

छंU0—`य स»यन नि»र्यन रूरप रूरप ुनŒप भŒप सिरôमने। दसकंरˇरादि पýचं˙U निसिचर पýबल „ल भय` बल गUने॥ ुविार नर संसार भार बिभं`ि दाLरन दय„ दगेU। `य पýनिपाल दयाल पýभय सं`यQर सQिर नमामगेU॥ 1॥ िव बिाम माया बस सयरासयर ना» नर ु» `» गUरेU। भव पंथ भýमि ुमिि दिवस निसि काल कर्म »यननि भरेU॥ `े नाथ करि कLरना बिलôकेर ˜िाबिˇि दय„ िे निर्बगेU। भव „ेद छेUदन द‘छ गUम कगय¡U र‘छ राम नमामगेU॥ 2॥ `े ‚यान मान बिमžा िव भव गUरनि भQिर न ुादरी। िे पा§ सयर दयर्लभ पदादपि परि गUम दे„ि गUरी॥ बिSवास करि सब ुास परिगUरि दास िव `े गUô§ रगेU। `पि नाम िव बिनय Ÿाम िर¤गU भव नाथ सô समरामगे॥ 3॥ `े चरन सिव ु` पŒ य र` सयभ परसि मयनिपििनी िरी। न„ निर्»िा मयनि बंदििा ˜ालôक पावनि सयरसरी॥ Šव` कयरलिस ुंकयरस कंर` `यि बन ¨िररि कंरंUक किन लगेU। पद कंर` mंद मयकयंरद राम रमेस निˆय भ`ामगेU॥ 4॥ ुŽयQरमŒलमनादि िLर ˆवच चारि नि»मा»म भने। ांU कंरˇ सा„ा पंच बीस ुनेक पर्न सयमन घाने॥ ¨रल `य»ल बिˇि कंयU मˇयर बेलि ुकेरलि `ेगिU ुाŸिाि रगेU। प„वि ¨Œरलि नवल निि संसार बिंUप नमामगेU॥ 5॥ `े बýrा् ु`मmािमनयभव»य मनपर ŠयावगUीउ। िे कगUगय¡U `ानगय¡U नाथ गUम िव स»यन `स निि »ावगUीउ॥ कLरनायिन पýभय सद»यनाकर देव यगU बर मा»गUीउ। मन बचन कर्म बिकार ि`ि िव चरन गUम ुनयरा»गUीउ॥ 6॥

Chaṁ.: jaya saguna nirguna rµµupa rµupa anµupa bhµupa siromane, dasakandharŒdi pracaṁḍa nisicara prabala khala bhuja bala hane. avatŒra nara saṁsŒra bhŒra bibhañji dŒruna dukha dahe, jaya pranatapŒla dayŒla prabhu sañjukta sakti namŒmahe.1. tava biṣama mŒyŒ basa surŒsura nŒga nara aga jaga hare, bhava pantha bhramata amita divasa nisi kŒla karma gunani bhare. je nŒtha kari karunŒ biloke tribidhi dukha te nirbahe, bhava kheda chedana daccha hama kahu¡ raccha rŒma namŒmahe.2. je gyŒna mŒna bimatta tava bhava harani bhakti na Œdarī, te pŒi sura durlabha padŒdapi parata hama dekhata harī. bisvŒsa kari saba Œsa parihari dŒsa tava je hoi rahe, japi nŒma tava binu śrama tarahī ¡ bhava nŒtha so samarŒmahe.3. je carana siva aja pµujya raja subha parasi munipatinī tarī, nakha nirgatŒ muni banditŒ trailoka pŒvani surasarī. dhvaja kulisa aṅkusa kañja juta bana phirata kaṁ¢aka kina lahe, pada kañja dvanda mukunda rŒma ramesa nitya bhajŒmahe.4. abyaktamµulamanŒdi taru tvaca cŒri nigamŒgama bhane, ṣa¢a kandha sŒkhŒ pañca bīsa aneka parna sumana ghane. phala jugala bidhi ka¢u madhura beli akeli jehi Œśrita rahe, pallavata phµulata navala nita saṁsŒra bi¢apa namŒmahe.5. je brahma ajamadvaitamanubhavagamya manapara dhyŒvahī ¡, te kahahu ¡ jŒnahu ¡ nŒtha hama tava saguna jasa nita gŒvahī ¡. karunŒyatana prabhu sadagunŒkara deva yaha bara mŒgahī ¡, mana bacana karma bikŒra taji tava carana hama anurŒgahī ¡.6.

दô0— सब केर दे„ि बेद‹गU बिनिी की‹िगU 'Uदार। ुंिर्ˇान भ० पयनि »० बýrा् ुा»ार॥ 13 (क)॥ बानिेय सयनय संभय िब ुा० `ग¡U रघायबीर। बिनय करि »द»द »िरा पŒरिि पयलक सरीर॥ 13 („)॥

saba ke dekhata bedanha binatī kīnhi udŒra, antardhŒna bhae puni gae brahma ŒgŒra.13(A). bainateya sunu sambhu taba Œe jaha ¡ raghubīra, binaya karata gadagada girŒ pµurita pulaka sarīra.13(B).

छंU0—`य राम रमारमनं समनं । भव िाप भयाकयरल पागिU `नं॥ ुवˇेस सयरेUस रमेस बिभô । सरना»ि मा»ि पागिU पýभô॥ 1 ॥ दससीस बिनासन बीस भय`ा । कहरि दŒरि मगUा मगिU भŒरि Lर`ा॥ र`नीचर बंहद पिं» रगे U। सर पावक िे` पýचं˙U दगेU॥ 2 ॥ मगिU मं˙Uल मं˙Uन चाLरिरंU । ˇहि सायक चाप निां» बरंU॥ मद मôगU मगUा ममिा र`नी । िम पयं` दिवाकर िे` ुनी॥ 3 ॥ मन`ाि किराि निपाि कि० । मह» लô» कयरभô» सरेUन गिU०॥ गUिि नाथ ुनाथनि पागिU गUरे । बिाया बन पाव¡र भŒलि परेU॥ 4 ॥ बगयU रô» बियô»‹िग U लô» गU० । भवदंघिाý निरादर केर ¨रल ०॥ भव ¤सˇय ु»ाˇ परेU नर िे । पद पंक` पýेम न `े करिे॥ 5 ॥ ुिि दीन मलीन दय„ी नििगUीउ ।`ि‹गU केउर पद पंक` पýीिि नगUीउ॥ ुवलंब भवंि कथा `ि‹गU केउर । पिýय संि ुनंि सदा िि‹गU केउर॥ 6 ॥ नगिंU रा» न लôभ न मान मदा । िि‹गU केउर सम बाभव वा बिपदा॥ ०गिU िे िव सेवक गUôि मयदा ।मयनि ˆया»ि `ô» भरôस सदा॥ 7 ॥ करि पýेम निरंUिर नेम लि०¡ । पद पंक` सेवि सय् गिU०¡॥ सम मानि निरादर ुादरगUी । सब संि सय„ी बिचरंUिि मगUी॥ 8 ॥ मयनि मानस पंक` भहं» भ`े । रघायबीर मगUा रनˇीर ु`े॥ िव नाम `पामि नमामि गUरी । भव रô» मगUा»द मान ुरी॥ 9 ॥ »यन सील कहरपा परमायिनं । पýनमामि निरंUिर Ÿाीरमनं॥ रघायनंद निकंरदय mंmघानं । मगिUपाल बिलôकय दीन`नं॥ 10॥

Chaṁ.: jaya rŒma ramŒramanaṁ samanaṁ, bhava tŒpa bhayŒkula pŒhi janaṁ . avadhesa suresa ramesa bibho, saranŒgata mŒgata pŒhi prabho. 1. dasasīsa binŒsana bīsa bhujŒ, kṛta dµuri mahŒ mahi bhµuri rujŒ. rajanīcara bṛnda pataṅga rahe, sara pŒvaka teja pracaṁḍa dahe. 2. mahi maṁḍala maṁḍana cŒrutaraṁ, dhṛta sŒyaka cŒpa niṣaṅga baraṁ. mada moha mahŒ mamatŒ rajanī, tama puñja divŒkara teja anī. 3 . 970 * ŚR’ RMACARITAMNASA* manajŒta kirŒta nipŒta kie, mṛga loga kubhoga sarena hie. hati nŒtha anŒthani pŒhi hare, biṣayŒ bana pŒva ¡ra bhµuli pare. 4 . bahu roga biyoganhi loga hae, bhavadaṅghri nirŒdara ke phala e. bhava sindhu agŒdha pare narate, pada paṅkaja prema na je karate. 5 . ati dīna malīna dukhī nitahī ¡, jinha ke ¡ pada paṅkaja prīti nahī ¡. avalamba bhavanta kathŒ jinha ke ¡, priya santa ananta sadŒ tinha ke ¡ .6. nahiò rŒga na lobha na mŒna madŒ, tinha ke ¡ sama baibhava bŒ bipadŒ. ehi te tava sevaka hota mudŒ, muni tyŒgata joga bharosa sadŒ. 7 . kari prema nirantara nema lie ¡ , pada paṅkaja sevata suddha hie ¡ . sama mŒni nirŒdara Œdarahī, saba santa sukhī bicaranti mahī. 8 . muni mŒnasa paṅkaja bhṛṅga bhaje, raghubīra mahŒ ranadhīra aje. tava nŒma japŒmi namŒmi harī, bhava roga mahŒgada mŒna arī. 9 . guna sīla kṛpŒ paramŒyatanaṁ, pranamŒmi nirantara śrīramanaṁ. raghunanda nikandaya dvandvaghanaṁ , mahipŒla bilokaya dīnajanaṁ.10.

दô0— बार बार बर मा»'¡U गUराि देगयU ŸाीरंU»। पद सरô` ुनपायनी भ»िि सदा सिसं»॥ 14 (क)॥ बरनि 'Uमापिि राम »यन गUराि »० कारलास। िब पýभय कपि‹गU दिवा० सब बिˇि सय„पýद बास॥ 14 („)॥

bŒra bŒra bara mŒgau ¡ haraṣi dehu śrīraṅga, pada saroja anapŒyanī bhagati sadŒ satasaṅga.14(A). barani umŒpati rŒma guna haraṣi gae kailŒsa, taba prabhu kapinha divŒe saba bidhi sukhaprada bŒsa.14(B).

चौ0—सयनय „»पिि यगU कथा पावनी । ˜िाबिˇ िाप भव भय दावनी॥ मगUारा` कर सयभ ुभिोका । सयनि लगU¤गU नर बिरिि बिबेका॥ 1॥ `े सकाम नर सयन¤गU `े »ाव¤गU। सय„ संपिि नाना बिˇि पावगिंU॥ सयर दयर्लभ सय„र करि `» मागUीउ । ुंिकाल रघायपिि पयर `ागUीउ॥ 2॥ सयन¤गU बिमयQर बिरि ुLर बिार्§ । लगU¤गU भ»िि »िि संपिि नर्§॥ „»पिि राम कथा माउ बरनी ।Sवमिि बिलास ˜ास दय„ गUरनी॥ 3॥ बिरिि बिबेक भ»िि दहÉ‚U करनी । मôगU नदी कग¡U सयंदर िरनी॥ निि नव मं»ल कौसलपयरी । गUरािि रगU¤गU लô» सब कयररी॥ 4॥ निि न§ पýीिि राम पद पंक` । सब केउर `ि‹गUगिU नमि सिव मयनि ु`॥ मं»न बगय U पýकार पगिUरा० । mि`‹गU दान नाना बिˇि पा०॥ 5॥

sunu khagapati yaha kathŒ pŒvanī, tribidha tŒpa bhava bhaya dŒvanī . mahŒrŒja kara subha abhiṣekŒ, sunata lahahi ò nara birati bibekŒ.1. je sakŒma nara sunahiò je gŒvahi ò, sukha sampati nŒnŒ bidhi pŒvahi ò. sura durlabha sukha kari jaga mŒhī¡, antakŒla raghupati pura jŒhī ¡.2. sunahiò bimukta birata aru biṣaī, lahahi ò bhagati gati sampati naī. khagapati rŒma kathŒ maiò baranī, svamati bilŒsa trŒsa dukha haranī.3. birati bibeka bhagati dṛRha karanī, moha nadī kaha ¡ sundara taranī. nita nava maṅgala kausalapurī, haraṣita rahahi ò loga saba kurī.4. nita nai prīti rŒma pada paṅkaja, saba ke ¡ jinhahi namata siva muni aja. maṅgana bahu prakŒra pahirŒe, dvijanha dŒna nŒnŒ bidhi pŒe.5.

दô0— बýrा्ानंद म»न कपि सब केउर पýभय पद पýीिि। `ाि न `ाने दिवस िि‹गU »० मास ांU बीिि॥ 15॥

brahmŒnanda magana kapi saba ke ¡ prabhu pada prīti, jŒta na jŒne divasa tinha gae mŒsa ṣa¢a bīti.15.

चौ0—बिसरेU »हगU सपनेगयU¡ सयˇि नागUीउ । `िमि पर…ýôगU संि मन मागUीउ॥ िब रघायपिि सब स„ा बôला० । ुा§ सब‹िगU सादर सिLर ना०॥ 1॥ परम पýीिि समीप बा˘UारेU ।भ»ि सय„द महदय बचन 'UचारेU॥ ियगU ुिि की‹िगU मôरि सेवकार्§ । मय„ पर केरगिU बिˇि करौउ ब˙‚Uार्§॥ 2॥ िािे मôगिU ियगU ुिि पिýय ला»े । मम गिUि ला»ि भवन सय„ ˆया»े॥ ुनय` रा` संपिि बादेगUी । देगU »ेगU परिवार सनेगUी॥ 3॥ सब मम पिýय न¤गU ियगUगिU स माना । महा न कगU'¡U मôर यगU बाना॥ सब केउर पिýय सेवक यगU नीिी । मôरेउU ुˇिक दास पर पýीिी॥ 4॥

bisare gṛha sapanehu¡ sudhi nŒhī ¡, jimi paradroha santa mana mŒhī ¡. taba raghupati saba sakhŒ bolŒe, Œi sabanhi sŒdara siru nŒe.1. parama prīti samīpa b ai¢hŒre, bhagata sukhada mṛdu bacana ucŒre. tumha ati kīnhi mori sevakŒī, mukha para kehi bidhi karau ¡ baRŒī.2. tŒte mohi tumha ati priya lŒge, mama hita lŒgi bhavana sukha tyŒge. anuja rŒja sampati baidehī, deha geha parivŒra sanehī.3. saba mama priya nahi ò tumhahi samŒnŒ, mṛṣŒ na kahau ¡ mora yaha bŒnŒ. saba ke¡ priya sevaka yaha nītī, more ¡ adhika dŒsa para prītī.4.

दô0— ुब »हगU `ागयU स„ा सब भ`ेगयU मôगिU दहÉ‚U नेम। सदा सर्ब»ि सर्बगिUि `ानि करेUगयU ुिि पýेम॥ 16॥

aba gṛha jŒhu sakhŒ saba bhajehu mohi dṛRha nema, sadŒ sarbagata sarbahita jŒni karehu ati prema.16.

चौ0—सयनि पýभय बचन म»न सब भ०। कô गUम कगUा¡ बिसरि िन »०॥ ०कंUक रगेU `ôरि कर ुा»े । सकगिंU न कछयU कगिU ुिि ुनयरा»े॥ 1॥ परम पýेम िि‹ग U कर पýभय दे„ा । कगUा बिबिˇि बिˇि ‚यान बिसेा॥ पýभय स‹मय„ कछयU कगUन न पारगिंU । पयनि पयनि चरन सरô` निगUार¤गU॥ 2॥ िब पýभय भŒान बसन म»ा० । नाना रंU» ुनŒप सयगUा०॥ सय»ýीवगिU पýथम¤गU पगिUरा० । बसन भरि नि` गUाथ बना०॥ 3॥ पýभय पýेरिि लछिमन पगिUरा० । लंकापिि रघायपिि मन भा०॥ ुं»द बा˘U रगUा नगिंU ˙Uôला । पýीिि दे„ि पýभय िागिU न बôला॥ 4॥

suni prabhu bacana magana saba bhae, ko hama kahŒ ¡ bisari tana gae. eka¢aka rahe jori kara Œge, sakahiò na kachu kahi ati anurŒge.1. parama prema tinha kara prabhu dekhŒ, kahŒ bibidhi bidhi gyŒna biseṣŒ. prabhu sanmukha kachu kahana na pŒrahiò, puni puni carana saroja nihŒrahi ò.2. taba prabhu bhµuṣana basana magŒe, nŒnŒ raṅga anµupa suhŒe. sugrīvahi prathamahi ò pahirŒe, basana bharata nija hŒtha banŒe.3. prabhu prerita lachimana pahirŒe, laṅkŒpati raghupati mana bhŒe. aṅgada bai¢ha rahŒ nahi ò ḍolŒ, prīti dekhi prabhu tŒhi na bolŒ.4.

दô0— `ामवंि नीलादि सब पगिUरा० रघायनाथ। गिUय¡ ˇरि राम रूरप सब चले ना§ पद माथ॥ 17 (क)॥ िब ुं»द 'U˘िU ना§ सिLर स`ल नयन कर `ôरि। ुिि बिनीि बôले'U बचन मनगय¡U पýेम रस बôरि॥ 17 („)॥

974 * ŚR’ RMACARITAMNASA* jŒmavanta nīlŒdi saba pahirŒe raghunŒtha, hiya¡ dhari rŒma rµupa saba cale nŒi pada mŒtha.17(A). taba aṅgada u¢hi nŒi siru sajala nayana kara jori, ati binīta boleu bacana manahu ¡ prema rasa bori.17(B).

चौ0—सयनय सर्ब‚य कहरपा सय„ ¤सˇô । दीन दयाकर ुारि बंˇô॥ मरिी बेर नाथ मôगिU बाली । »य'U ियगUारेUगिU कôउछेउ घाली॥ 1॥ ुसरन सरन बिरदय संभारी । मôगिU `नि ि`गयU भ»ि गिUिकारी॥ मôरेउU ियगU पýभय »यर पिियमािा । `ा'¡U कगUा¡ ि`ि पद `ल`ािा॥ 2॥ ियगUगिU बिचारि कगUगयU नरनागUा । पýभय ि`ि भवन का` मम कागUा॥ बालक ‚यान बय्ि बल गUीना। रा„गयU सरन नाथ `न दीना॥ 3॥ नीचि ंUगUल »हगU कार सब करिगU'¡U । पद पंक` बिलôकि भव िरिगU'¡U॥ ुस कगिU चरन परेU'U पýभय पागUी। ुब `नि नाथ कगUगUय »हगU `ागUी॥ 4॥

sunu sarbagya kṛpŒ sukha sindho, dīna dayŒkara Œrata bandho. maratī bera nŒtha mohi bŒlī, gayau tumhŒrehi koñche ¡ ghŒlī.1. asarana sarana biradu sambhŒrī, mohi jani tajahu bhagata hitakŒrī. more¡ tumha prabhu gura pitu mŒtŒ, jŒu ¡ kahŒ ¡ taji pada jalajŒtŒ.2. tumhahi bicŒri kahahu naranŒhŒ, prabhu taji bhavana kŒja mama kŒhŒ. bŒlaka gyŒna buddhi bala hīnŒ, rŒkhahu sarana nŒtha jana dīnŒ.3. nīci ¢ahala gṛha kai saba karihau¡ , pada paṅkaja biloki bhava tarihau ¡. asa kahi carana pareu prabhu pŒhī, aba jani nŒtha kahahu gṛha jŒhī.4.

दô0— ुं»द बचन बिनीि सयनि रघायपिि कLरना सीउव। पýभय 'U˘Uा§ 'Uर लाय'U स`ल नयन रा`ीव॥ 18 (क)॥ नि` 'Uर माल बसन मनि बालििनय पगिUरा§। बिदा की‹िगU भ»वान िब बगयU पýकार समयÛा§॥ 18 („)॥

aṅgada bacana binīta suni raghupati karunŒ sīṁva, prabhu u¢hŒi ura lŒyau sajala nayana rŒjīva.18(A). nija ura mŒla basana mani bŒlitanaya pahirŒi, bidŒ kīnhi bhagavŒna taba bahu prakŒra samujhŒi.18(B).

चौ0—भरि ुनय` सौमि˜िा समेिा । प˘Uवन चले भ»ि कहरि चेिा॥ ुं»द NUदय¡ पýेम न¤गU थôरा । ¨िररि ¨िररि चििव राम कीउ ुôरा॥ 1॥ बार बार कर दं˙U पýनामा । मन ुस रगUन कगU¤गU मôगिU रामा॥ राम बिलôकनि बôलनि चलनी । सयमिरि सयमिरि सôचि ग¡Uसि मिलनी॥ 2॥ पýभय Lर„ दे„ि बिनय बगयU भाी । चले'U NUदय¡ पद पंक` रा„ी॥ ुिि ुादर सब कपि पगय¡Uचा० । भा§‹गU सगिUि भरि पयनि ुा०॥ 3॥ िब सय»ýीव चरन »गिU नाना । भा¡िि बिनय की‹गेU गUनयमाना॥ दिन दस करि रघायपिि पद सेवा । पयनि िव चरन दे„िगU'¡U देवा॥ 4॥ पय‹य पयं` ियगU पवनकयरमारा । सेवगयU `ा§ कहरपा ुा»ारा॥ ुस कगिU कपि सब चले ियरंUिा । ुं»द कगU§ सयनगयU गUनयमंिा॥ 5॥

bharata anuja saumitri sametŒ, pa¢havana cale bhagata kṛta cetŒ. aṅgada hṛdaya ¡ prema nahi ò thorŒ, phiri phiri citava rŒma kī ¡ orŒ.1. bŒra bŒra kara daṁḍa pranŒmŒ, mana asa rahana kahahi ò mohi rŒmŒ. rŒma bilokani bolani calanī, sumiri sumiri socata ha ¡si milanī.2. prabhu rukha dekhi binaya bahu bhŒṣī, caleu hṛdaya ¡ pada paṅkaja rŒkhī. ati Œdara saba kapi pahu ¡cŒe, bhŒinha sahita bharata puni Œe.3. taba sugrīva carana gahi nŒnŒ, bhŒ¡ ti binaya kīnhe hanumŒnŒ. dina dasa kari raghupati pada sevŒ, puni tava carana dekhihau ¡ devŒ.4. punya puñja tumha pavanakumŒrŒ, sevahu jŒi kṛpŒ ŒgŒrŒ. asa kahi kapi saba cale turantŒ, aṁ gada kahai sunahu hanumantŒ.5.

दô0— कगेUगयU दं˙Uवि पýभय साउ ियगUगिU कगU'¡U कर `ôरि। बार बार रघायनायकगिU सयरिि करा०गयU मôरि॥ 19 (क)॥ ुस कगिU चले'U बालिसयि ¨िररि ुाय'U गनयमंि। िासय पýीिि पýभय सन कगUी म»न भ० भ»वंि॥ 19 („)॥ कयरलिसगयU चागिU क˘Uôर ुिि कôमल कयरसयमगयU चागिU। चिžा „»ेस राम कर समयÛिा पर§ कगयU कागिU॥ 19 (»)॥

kahehu daṁḍavata prabhu sai ò tumhahi kahau ¡ kara jori, bŒra bŒra raghunŒyakahi surati karŒehu mori.19(A). asa kahi caleu bŒlisuta phiri Œyau hanumanta, tŒsu prīti prabhu sana kahī magana bhae bhagavanta.19(B). kulisahu cŒhi ka¢hora ati komala kusumahu cŒhi, citta khagesa rŒma kara samujhi parai kahu kŒhi.19(C).

चौ0—पयनि कहरपाल लियô बôलि निादा। दी‹गेU भŒान बसन पýसादा॥ `ागयU भवन मम सयमिरन करेUगŒU । मन कýरम बचन ˇर्म ुनयसरेUगŒU॥ 1॥ ियगU मम स„ा भरि सम भýािा । सदा रगेUगयU पयर ुावि `ािा॥ बचन सयनि 'Uप`ा सय„ भारी । परेU'U चरन भरि लôचन बारी॥ 2॥ चरन नलिन 'Uर ˇरि »हगU ुावा । पýभय सयभा'U परि`न‹िगU सयनावा॥ रघायपिि चरिि दे„ि पयरबासी । पयनि पयनि कगUगिंU ˇ‹य सय„रासी॥ 3॥ राम रा` बा˘ेउU ˜ालôका । गUरािि भ० »० सब सôका॥ बयLर न कर कागŒU सन कôर्§ । राम पýिाप बिामिा „ôर्§॥ 4॥

puni kṛpŒla liyo boli niṣŒdŒ, dīnhe bhµuṣana basana prasŒdŒ. jŒhu bhavana mama sumirana karehµu, mana krama bacana dharma anusarehµu.1. tumha mama sakhŒ bharata sama bhrŒtŒ, sadŒ rahehu pura Œvata jŒtŒ. bacana sunata upajŒ sukha bhŒrī, pareu carana bhari locana bŒrī.2. carana nalina ura dhari gṛha ŒvŒ, pr abhu subhŒu parijananhi sunŒvŒ. raghupati carita dekhi purabŒsī, puni puni kahahi ò dhanya sukharŒsī.3. rŒma rŒja bai¢he ¡ trailokŒ, haraṣita bhae gae saba sokŒ. bayaru na kara kŒhµu sana koī, rŒma pratŒpa biṣamatŒ khoī.4.

दô0— बरनाŸाम नि` नि` ˇरम निरि बेद पथ लô»। चलगिंU सदा पाव¤गU सय„गिU नगिंU भय सôक न रô»॥ 20॥

baranŒśrama nija nija dharama nirata beda patha loga, calahiò sadŒ pŒvahi ò sukhahi nahi ò bhaya soka na roga.20.

चौ0—दागिUक दाविक भौििक िापा । राम रा` नगिंU कागयUगिU Žयापा॥ सब नर करगिंU परSपर पýीिी । चलगिंU Sवˇर्म निरि Ÿायिि नीिी॥ 1॥ चारि'U चरन ˇर्म `» मागUीउ । पŒरि रगUा सपनेगय¡U ुघा नागUीउ॥ राम भ»िि रि नर ुLर नारी । सकल परम »िि केर ुˇिकारी॥ 2॥ ु¸पमहˆयय नगिंU कवनि'U पीरा । सब सयंदर सब बिLर` सरीरा॥ नगिंU दरि…ý कô'U दय„ी न दीना। नगिंU कô'U ुबयˇ न ल‘छन गUीना॥ 3॥ सब निदZभ ˇर्मरि पयनी । नर ुLर नारि चियर सब »यनी॥ सब »यन‚य पं˙िUि सब ‚यानी । सब कहरि‚य नगिंU कपंU सयानी॥ 4॥

daihika daivika bhautika tŒpŒ, rŒma rŒja nahi ò kŒhuhi byŒpŒ. saba nara karahi ò paraspara prītī, calahi ò svadharma nirata śruti nītī.1. cŒriu carana dharma jaga mŒhī ¡, pµuri rahŒ sapanehu ¡ agha nŒhī ¡. rŒma bhagati rata nara aru nŒrī, sakala parama gati ke adhikŒrī.2. alpamṛtyu nahi ò kavaniu pīrŒ, saba sundara saba biruja sarīrŒ. nahiò daridra kou dukhī na dīnŒ, nahi ò kou abudha na lacchana hīnŒ.3. saba nirdambha dharmarata punī, nara aru nŒri catura saba gunī. saba gunagya paṁḍita saba gyŒnī, saba kṛt agya nahi ò kapa¢a sayŒnī.4.

दô0— राम रा` नभ»ेस सयनय सचराचर `» मागिंU। काल कर्म सयभाव »यन कहरि दय„ कागयUगिU नागिंU॥ 21॥

rŒma rŒja nabhagesa sunu sacarŒcara jaga mŒhi ò, kŒla karma subhŒva guna kṛta dukha kŒhuhi nŒhi ò.21.

चौ0—भŒमि स# सा»र मे„ला । ०क भŒप रघायपिि कôसला॥ भयुन ुनेक रôम पýिि `ासŒ । यगU पýभयिा कछयU बगयUि न िासŒ॥ 1॥ सô मगिUमा समयÛाि पýभय केररी । यगU बरनि गUीनिा घानेरी॥ सô'U मगिUमा „»ेस `ि‹गU `ानी। ¨िररि ०¤गU चरिि िि‹गUगय¡U रिि मानी॥ 2॥ सô'U `ाने कर ¨रल यगU लीला । कगUगिंU मगUा मयनिबर दमसीला॥ राम रा` कर सय„ संपदा । बरनि न सक§ ¨रनीस सारदा॥ 3॥ सब 'Uदार सब पर 'Uपकारी । बिपý चरन सेवक नर नारी॥ ०कनारि बýि रि सब Ûारी । िे मन बच कýरम पिि गिUिकारी॥ 4॥

bhµumi sapta sŒgara mekhalŒ, eka bhµupa raghupati kosalŒ. bhuana aneka roma prati jŒsµu, yaha prabhutŒ kachu bahuta na tŒsµu.1. so mahimŒ samujhata prabhu kerī, yaha baranata hīnatŒ ghanerī. sou mahimŒ khagesa jinha jŒnī, phiri ehi ò carita tinhahu ¡ rati mŒnī.2. sou jŒne kara phala yaha līlŒ, kahahiò mahŒ munibara damasīlŒ. rŒma rŒja kara sukha sampadŒ, barani na sakai phanīsa sŒradŒ.3. saba udŒra saba para upakŒrī, bipra carana sevaka nara nŒrī. ekanŒri brata rata saba jhŒrī, te mana baca krama pati hitakŒrī.4.

दô0— दं˙U `िि‹गU कर भेद `ग¡U नर्िक नहˆय समा`। `ीिगयU मनगिU सयनिु ुस रामचं…ý केउर रा`॥ 22॥

daṁḍa jatinha kara bheda jaha ¡ nartaka nṛtya samŒja, jītahu manahi sunia asa rŒmacandra ke ¡ rŒja.22.

चौ0—¨ŒरलगिंU ¨ररगिंU सदा िLर कानन । रगUगिंU ०क स¡» »` पंचानन॥ „» मह» सगU` बयLर बिसरार्§ । सब‹िगU परSपर पýीिि बÉ‚Uार्§॥ 1॥ कŒर`गिंU „» मह» नाना बहंदा । ुभय चरगिंU बन कर¤गU ुनंदा॥ सीिल सयरभि पवन बगU मंदा । »यं`ि ुलि ला चलि मकरंUदा॥ 2॥ लिा बिंUप मा»ेउ मˇय चवगUीउ । मनभाविô ˇेनय पय dवगUीउ॥ ससि संपóा सदा रगU ˇरनी । ˜ोिा¡ भ§ कहरि`य» कार करनी॥ 3॥ पý»ंUीउ »िरि‹गU बिबिˇि मनि „ानी । `»दाˆामा भŒप `» `ानी॥ सरििा सकल बगU¤गU बर बारी । सीिल ुमल Sवाद सय„कारी॥ 4॥ सा»र नि` मर`ादा¡ रगUगUीउ । ˙UारगिंU र% िंU‹िगU नर लगUगUीउ॥ सरसि` संकयरल सकल ि˙‚Uा»ा । ुिि पýसóा दस दिसा बिभा»ा॥ 5॥

phµulahiò pharahiò sadŒ taru kŒnana, rahahiò eka sa ¡ga gaja pañcŒnana. khaga mṛga sahaja bayaru bisarŒī, sabanhi paraspara prīti baRhŒī.1. kµujahiò khaga mṛga nŒnŒ bṛndŒ, abhaya carahi ò bana karahi ò anandŒ. sītala surabhi pavana baha mandŒ, guñjata ali lai cali makarandŒ.2. latŒ bi¢apa mŒge ¡ madhu cavahī¡, manabhŒvato dhenu paya sravahī ¡. sasi sampanna sadŒ raha dharanī, tretŒ¡ bhai kṛtajuga kai karanī.3. praga¢ī¡ girinha bibidhi mani khŒnī, jagadŒtamŒ bhµupa jaga jŒnī. saritŒ sakala bahahi ò bara bŒrī, sītala amala svŒda sukhakŒrī.4. sŒgara nija marajŒdŒ ¡ rahahī¡, ḍŒrahi ò ratna ta¢anhi nara lahahī ¡. sarasija saṅkula sakala taRŒgŒ, ati prasanna dasa disŒ bibhŒgŒ.5.

दô0— बिˇय मगिU पŒर मयŒ„‹िगU रबि िप `ेिनेगिU का`। मा»ेउ बारिद देगिंU `ल रामचं…ý केउर रा`॥ 23॥

bidhu mahi pµura mayµukhanhi rabi tapa jetanehi kŒja, mŒge¡ bŒrida dehi ò jala rŒmacandra ke ¡ rŒja.23.

चौ0—कôंिU‹गU बा`िमेˇ पýभय की‹गेU । दान ुनेक mि`‹गU कग¡U दी‹गेU॥ Ÿायिि पथ पालक ˇर्म ˇयरंUˇर । »यनािीि ुLर भô» पयरंUदर॥ 1॥ पिि ुनयकŒरल सदा रगU सीिा । सôभा „ानि सयसील बिनीिा॥ `ानिि कहरपासिंˇय पýभयिार्§ । सेविि चरन कमल मन लार्§॥ 2॥ `lपि »हग¡U सेवक सेवकिनी । बिपयल सदा सेवा बिˇि »यनी॥ नि` कर »हगU परिचर`ा करर्§ । रामचं…ý ुायसय ुनयसरर्§॥ 3॥ `ेगिU बिˇि कहरपा¤सˇय सय„ मान§ । सô§ कर Ÿाी सेवा बिˇि `ान§॥ कौस¸यादि सासय »हगU मागUीउ । सेव§ सब‹िगU मान मद नागUीउ॥ 4॥ 'Uमा रमा बýrा्ादि बंदििा । `»दंबा संििमनिंदििा॥ 5॥

ko¢inha bŒjimedha prabhu kīnhe, dŒna aneka dvijanha kaha ¡ dīnhe. śruti patha pŒlaka dharmadhurandhara, gunŒtīta aru bhoga purandara.1. pati anukµula sadŒ raha sītŒ, sobhŒ khŒni susīla binītŒ. jŒnati kṛpŒsindhu prabhutŒī, sevati carana kamala mana lŒī.2. jadyapi gṛha¡ sevaka sevakinī, bipula sadŒ sevŒ bidhi gunī. nija kara gṛha paricarajŒ karaī, rŒmacandra Œyasu anusaraī.3. jehi bidhi kṛpŒsindhu sukha mŒnai, soi kara śrī sevŒ bidhi jŒnai. kausalyŒdi sŒsu gṛha mŒhī ¡, sevai sabanhi mŒna mada nŒhī ¡.4. umŒ ramŒ brahmŒdi banditŒ, jagadambŒ santatamaninditŒ.5.

दô0— `ासय कहरपा कंUा‘छयU सयर चागUि चििव न सô§। राम पदारबिंद रिि करिि सयभावगिU „ô§॥ 24॥

JŒsu kṛpŒ ka¢Œcchu sura cŒhata citava na soi, rŒma padŒrabinda rati karati subhŒvahi khoi.24.

चौ0—सेव¤गU सानकŒरल सब भार्§ । रामचरन रिि ुिि ुˇिकार्§॥ पýभय मय„ कमल बिलôकि रगUगUीउ । कबगय¡U कहरपाल गUमगिU कछयU कगUगUीउ॥ 1॥ राम कर¤गU भýाि‹गU पर पýीिी । नाना भा¡िि सि„ाव¤गU नीिी॥ गUरािि रगU¤गU न»र केर लô»ा। कर¤गU सकल सयर दयर्लभ भô»ा॥ 2॥ ुगUनिसि बिˇिगिU मनावि रगUगUीउ । Ÿाीरघायबीर चरन रिि चगUगUीउ॥ दय§ सयि संयदर सीिा¡ `ा० । लव कयरस बेद पयरान‹गU »ा०॥ 3॥ दô'U बि`र्§ बिनर्§ »यन मंदिर । गUरि पýििबिंब मनगUय¡ ुिि सयंदर॥ दय§ दय§ सयि सब भýाि‹गU केररेU । भ० रूरप »यन सील घानेरेU॥ 4॥

sevahiò sŒnakµula saba bhŒī, rŒmacarana rati ati adhikŒī. prabhu mukha kamala bilokatarahahī¡, kabahu ¡ kṛpŒla hamahi kachu kahahī ¡.1. rŒma karahiò bhrŒtanha para prītī, nŒnŒ bhŒ ¡ ti sikhŒvahi ò nītī. haraṣita rahahi ò nagara ke logŒ, karahi ò sakala sura durlabha bhogŒ.2. ahanisi bidhihi manŒvata rahahī¡, śrīraghubīra carana rati cahahī ¡. dui suta sundara sītŒ ¡ jŒe, lava kusa beda purŒnanha gŒ e.3. dou bijaī binaī guna mandira, hari pratibimba manahu ¡ ati sundara. dui dui suta saba bhrŒtanha kere, bhae rµupa guna sīla ghanere.4.

दô0— ‚यान »िरा »ôिीि ु` माया मन »यन पार। सô§ स“िादानंद घान कर नर चरिि 'Uदार॥ 25॥

982 * ŚR’ RMACARITAMNASA* gyŒna girŒ gotīta aja mŒyŒ mana guna pŒra, soi saccidŒnanda ghana kara nara carita udŒra.25.

चौ0—पýािकाल सर“र करि म”ान। बा˘UगिंU सभा¡ सं» mि` स”ान॥ बेद पयरान बसिC्U ब„ानगिंU । सयन¤गU राम `lपि सब `ान¤गU॥ 1॥ ुनय`‹गU सं`यि भô`न करगUीउ । दे„ि सकल `ननीउ सय„ भरगUीउ॥ भरि स˜ायगUन दôन'U भार्§ । सगिUि पवनसयि 'Uपबन `ार्§॥ 2॥ बŒÛागिंU बा˘िU राम »यन»ागUा । कगU गUनयमान सयमिि ुव»ागUा॥ सयनि बिमल »यन ुिि सय„ पाव¤गU । बगयUरि बगयUरि करि बिनय कगUाव¤गU॥ 3॥ सब केउर »हग U »हगU गUôगिंU पयराना । रामचरिि पावन बिˇि नाना॥ नर ुLर नारि राम »यन »ान¤गU । करगिंU दिवस निसि `ाि न `ान¤गU॥ 4॥

prŒtakŒla saraµu kari majjana, bai¢hahi ò sabhŒ¡ saṅga dvija sajjana. beda purŒna basiṣ¢a bakhŒnahiò, sunahi ò rŒma jadyapi saba jŒnahi ò.1. anujanha sañjuta bhojana karahī¡, dekhi sakala jananī ¡ sukha bharahī ¡. bharata satruhana donau bhŒī, sahita pavanasuta upabana jŒī.2. bµujhahiò bai¢hi rŒma guna gŒhŒ, kaha hanumŒna sumati avagŒhŒ. sunata bimala guna ati sukhapŒvahiò, bahuri bahuri kari binaya kahŒvahi ò.3. saba ke¡ gṛha gṛha hohi ò purŒnŒ, rŒmacarita pŒvana bidhi nŒnŒ. nara aru nŒri rŒma guna gŒnahi ò, karahi ò divasa nisi jŒta na jŒnahi ò.4.

दô0— ुवˇपयरी बासि‹गU कर सय„ संपदा समा`। सगUस सेा नगिंU कगिU सक¤गU `ग¡U नहप राम बिरा`॥ 26॥

avadhapurī bŒsinha kara sukha sampadŒ samŒja, sahasa seṣa nahi ò kahi sakahi ò jaha ¡ nṛpa rŒma birŒja. 26.

चौ0—नारदादि सनकादि मयनीसा । दरसन ला»ि कôसलाˇीसा॥ दिन पýिि सकल ु`ôŠया ुाव¤गU । दे„ि न»Lर बिरा»य बिसराव¤गU॥ 1॥ `ािरूरप मनि रचिि ुंUारीउ । नाना रंU» Lरचिर »च Éारीं॥ पयर चगय¡U पास कôंUU ुिि सयंदर U।रचे क¡र»Œरा रंU» रंU» बर॥ 2॥ नव »ýगU निकर ुनीक बनार्§ । `नय घोरी ुमराविि ुार्§॥ मगिU बगयU रंU» रचिि »च का¡चा । `ô बिलôकि मयनिबर मन नाचा॥ 3॥ ˇवल ˇाम “रपरU नभ चयंबि । कलस मनगय¡U रबि ससि दयिि ¤नदि॥ बगयU मनि रचिि Ûारô„ा भýा`¤गU । »हगU »हगU पýिि मनि दीप बिरा`¤गU॥ 4॥

nŒradŒdi sanakŒdi munīsŒ, darasana lŒgi kosalŒdhīsŒ. dina prati sakala ajodhyŒ Œvahiò, dekhi nagaru birŒgu bisarŒvahi ò.1. jŒtarµupa mani racita a¢Œrī¡, nŒnŒ raṅga rucira gaca ḍhŒrī ¡. pura cahu¡ pŒsa ko¢a ati sundara, race ka ¡gµurŒ raṅga raṅga bara.2. nava graha nikara anīka banŒī, janu gherī amarŒvati Œī. mahi bahu raṅga racita gaca kŒ ¡cŒ, jo biloki munibara mana nŒcŒ.3. dhavala dhŒma µupara nabha cumbata, kalasa manahu¡ rabi sasi duti nindata. bahu mani racita jharokhŒ bhrŒjahiò, gṛha gṛha prati mani dīpa birŒjahi ò.4.

छंU0—मनि दीप रा`¤गU भवन भýा`¤गU देगUरीउ बि…ýयम रची। मनि „ंभ भीिि बिरंUचि बिरची कनक मनि मरकि „ची॥ संयदर मनôगUर मंदिरायि ु`िर Lरचिर ¨रंिUक रचे। पýिि mार mार कपांU पयरंU बना§ बगयU ब ाý‹िगU „चे॥

Chaṁ.: mani dīpa rŒjahi ò bhavana bhrŒjahi ò deharī ¡ bidruma racī, mani khambha bhīti birañci biracī kanaka mani marakata khacī. sundara manohara mandirŒyata ajira rucira pha¢ika race, prati dvŒra dvŒra kapŒ¢a pura¢a banŒi bahu bajranhi khace.

दô0— चाLर चि˜ासाला »हगU »हगU पýिि लि„े बना§। राम चरिि `े निर„ मयनि िे मन लेगिंU चôरा§॥ 27॥

cŒru citrasŒlŒ gṛha gṛha prati likhe banŒi, rŒma carita je nirakha muni te mana lehi ò corŒi.27.

चौ0—सयमन बांिUका सब¤गU ल»ा§Z । बिबिˇ भा¡िि करि `िन बना§Z॥ लिा ललिि बगयU `ािि सयगUा§Z । ¨Œरल¤गU सदा बसंि कि ना§Z॥ 1॥ »यं`ि मˇयकर मय„र मनôगUर । माLरि ˜िाबिˇि सदा बगU सयंदर॥ नाना „» बालक‹िगU `िुा० । बôलि मˇयर 'U˙‚Uाि सयगUा०॥ 2॥ मôर गंUस सारस पारावि । भवननि पर सôभा ुिि पावि॥ `ग¡U िग¡U दे„¤गU नि` परिछागUीउ । बगयU बिˇि कŒर`¤गU नहˆय करागUीउ॥ 3॥ सयक सारिका पÉ‚Uाव¤गU बालक । कगUगयU राम रघायपिि `नपालक॥ रा` दयुार सकल बिˇि चारूर । बीथीउ चौगUंU Lरचिर ब`ारूर॥ 4॥

sumana bŒ¢ikŒ sabahi ò lagŒī¡, bibidha bhŒ ¡ ti kari jatana banŒī ¡. latŒ lalita bahu jŒti suhŒī¡, phµulahi ò sadŒ basanta ki nŒī ¡.1. guñjata madhukara mukharamanohara, mŒruta tribidhi sadŒ baha sundara. nŒnŒ khaga bŒlakanhi jiŒe, bolata madhura uRŒta suhŒe.2. mora haṁsa sŒrasa pŒrŒvata, bhavanani para sobhŒ ati pŒvata. jaha¡ taha¡ dekhahi ò nija parichŒhī¡, bahu bidhi kµujahi ò nṛtya karŒhī ¡.3. sµuka sŒrikŒ paRhŒvahiò bŒlaka, kahahu rŒma raghupati janapŒlaka. rŒja duŒra sakala bidhi cŒrµu, bīthī¡ cauha¢a rucira bajŒrµu.4.

छं0 —बा`ार Lरचिर न बन§ बरनि बSिय बिनय »थ पा§०। `ग¡U भŒप रमानिवास िग¡U की संपदा किमि »ा§०॥ बा˘ेU ब`ा` सरा¨र बनिक ुनेक मनगय¡U कयरबेर िे। सब सय„ी सब स“ारिि सयंदर नारि नर सिसय `र˘U `े॥

Chaṁ.: bŒjŒra rucira na banai baranata bastu binu gatha pŒie, jaha¡ bhµupa ramŒnivŒsa taha ¡ kī sampadŒ kimi gŒie. bai¢he bajŒja sarŒpha banika aneka manahu ¡ kubera te, saba sukhī saba saccarita sundara nŒri nara sisu jara¢ha je.

दô0—'Užार दिसि सर`Œ बगU निर्मल `ल »ंभीर। बा¡ˇे घांU मनôगUर Sव¸प पंक न¤गU िीर॥ 28॥

uttara disi sarajµu baha nirmala jala gambhīra, bŒ¡ dhe ghŒ¢a manohara svalpa paṅka nahi ò tīra.28.

चौ0—दŒरि ¨रराक Lरचिर सô घांUा । `ग¡U `ल पिुगिंU बा`ि »` ˘UांUा॥ पनिघांU परम मनôगUर नाना । िगUा¡ न पयLरा कर¤गU ुFाना॥ 1॥ रा`घांU सब बिˇि सयंदर बर । म”ा¤गU िगUा¡ बरन चारि'Uर नर॥ िीर िीर देव‹गU केर मंदिर । चगय¡U दिसि िि‹गU केर 'Uपबन सयंदर॥ 2॥ कगय¡U कगय¡U सरििा िीर 'Uदासी । बसगिंU ‚यान रि मयनि सं‹यासी॥ िीर िीर ियलसिका सयगUार्§ । बहंद बंहद बगयU मयनि‹गU ल»ार्§॥ 3॥ पयर सôभा कछयU बरनि न `ार्§ । बागेUर न»र परम Lरचिरार्§॥ दे„ि पयरी ु„िल ुघा भा»ा। बन 'Uपबन बापिका ि˙‚Uा»ा॥ 4॥

dµuri pharŒka rucira so ghŒ¢Œ, jaha¡ jala piahi ò bŒji gaja ¢hŒ¢Œ. panigha¢a parama manohara nŒnŒ, tahŒ¡ na puruṣa karahi ò asnŒnŒ.1. rŒjaghŒ¢a saba bidhi sundara bara, majjahiò tahŒ ¡ barana cŒriu nara. tīra tīra devanha ke mandira, cahu ¡ disi tinha ke upabana sundara.2. kahu¡ kahu ¡ saritŒ tīra udŒsī, basahiò gyŒna rata muni saṁnyŒsī. tīra tīra tulasikŒ suhŒī, bṛnda bṛnda bahu muninha lagŒī.3. pura sobhŒ kachu barani na jŒī, bŒhera nagara parama rucirŒī. dekhata purī akhila agha bhŒgŒ, bana upabana bŒpikŒ taRŒgŒ.4.

छंU0—बापीउ ि˙‚Uा» ुनŒप कŒरप मनôगUरायि सôगUगUीउ। सôपान सयंदर नीर निर्मल दे„ि सयर मयनि मôगUगUीउ॥ बगयU रंU» कंर` ुनेक „» कŒर`¤गU मˇयप »ंय`ारगUीउ। ुाराम रय पिकादि „» रव `नय पथिक गंUकारगUीउ॥

Chaṁ.: bŒpī¡ taRŒga anµupa kµupa manoharŒyata sohahī ¡, sopŒna sundara nīra nirmala dekhi sura muni mohahī ¡. bahu raṅga kañja aneka khaga kµujahi ò madhupa guñjŒrahī ¡, ŒrŒma ramya pikŒdi khaga rava janu pathika haṅkŒrahī ¡.

दô0— रमानाथ `ग¡U रा`ा सô पयर बरनि कि `ा§। ुनिमादिक सय„ संपदा रगUीउ ुवˇ सब छा§॥ 29॥

ramŒnŒtha jaha ¡ rŒjŒ so pura barani ki jŒi, animŒdika sukha sampadŒ rahī ¡ avadha saba chŒi.29.

चौ0—`ग¡U िग¡U नर रघायपिि »यन »ाव¤गU । बा˘िU परसपर §गU§ सि„ाव¤गU॥ भ`गयU पýनि पýििपालक रामगिU । सôभा सील रूरप »यन ˇामगिU॥ 1॥ `ल` बिलôचन Sयामल »ािगि U। पलक नयन §व सेवक ˜ािगिU॥ ˇहि सर U Lरचिर चाप िŒनीरगिU । संि कंर` बन रबि रनˇीरगिU॥ 2॥ काल कराल Žयाल „»रा`गिU । नमि राम ुकाम ममिा `गिU॥ लôभ मôगU मह»`Œथ किरािगि U। मनसि` करि गUरि `न सय„दािगिU॥ 3॥ संसय सôक निबि˙‚U िमभानयगि U। दनय` »गUन घान दगUन कहरसानयगिU॥ `नकसयिा समेि रघायबीरगिU । कस न भ`गUय भं`न भव भीरगिU॥ 4॥ बगयU बासना मसक गिUम रासिगिU । सदा ०करस ु` ुबिनासिगिU॥ मयनि रंU`न भं`न मगिU भारगिU । ियलसिदास केर पýभयगिU 'UदारगिU॥ 5॥

jaha¡ taha¡ nara raghupati guna gŒvahiò, bai¢hi parasapara ihai sikhŒvahi ò. bhajahu pranata pratipŒlaka rŒmahi, sobhŒ sīla rµupa guna dhŒmahi.1. jalaja bilocana syŒmala gŒtahi, palaka nayana iva sevaka trŒtahi. dhṛta sara rucira cŒpa tµunīrahi, santa kañja bana rabi ranadhīrahi.2. kŒla karŒla byŒla khagarŒjahi, namata rŒma akŒma mamatŒ jahi. lobha moha mṛgajµutha kirŒtahi, manasija kari hari jana sukhadŒtahi.3. saṁsaya soka nibiRa tama bhŒnuhi, danuja gahana ghana dahana kṛsŒnuhi. janakasutŒ sameta raghubīrahi, kasa na bhajahu bhañjana bhava bhīrahi.4. bahu bŒsanŒ masaka hima rŒsihi, sadŒ ekarasa aja abinŒsihi. muni rañjana bhañjana mahi bhŒrahi, tulasidŒsa ke prabhuhi udŒrahi.5.

दô0—०गिU बिˇि न»र नारि नर कर¤गU राम »यन »ान। सानयकŒरल सब पर रगU¤गU संिि कहरपानिˇान॥ 30॥

ehi bidhi nagara nŒri nara karahi ò rŒma guna gŒna, sŒnukµula saba para rahahi ò santata kṛpŒnidhŒna.30.

चौ0—`ब िे राम पýिाप „»ेसा । 'Uदिि भय'U ुिि पýबल दिनेसा॥ पŒरि पýकास रगेU'U ििगय¡U लôका । बगयUिे‹गU सय„ बगयUिन मन सôका॥ 1॥ `ि‹गUगिU सôक िे कगU'¡U ब„ानी । पýथम ुबिlा निसा नसानी॥ ुघा 'UलŒक `ग¡U िगUा¡ लयकाने । काम कýरôˇ काररव सकयरचाने॥ 2॥ बिबिˇ कर्म »यन काल सयभा“र । ० चकôर सय„ लगUगिंU न का“र॥ मˆसर मान मôगU मद चôरा । §‹गU कर गयUनर न कवनिगय¡U ुôरा॥ 3॥ ˇरम ि˙‚Uा» ‚यान बि‚याना । ० पंक` बिकसे बिˇि नाना॥ सय„ संिôा बिरा» बिबेका । बि»ि सôक ० कôक ुनेका॥ 4॥

988 * ŚR’ RMACARITAMNASA* jaba te rŒma pratŒpa khagesŒ, udita bhayau ati prabala dinesŒ. pµuri prakŒsa raheu tihu ¡ lokŒ, bahutenha sukha bahutana mana sokŒ.1. jinhahi soka te kahau¡ bakhŒnī, prathama abidyŒ nisŒ nasŒnī. agha ulµuka jaha ¡ tahŒ¡ lukŒne, kŒma krodha kairava sakucŒne.2. bibidha karma guna kŒla subhŒµu, e cakora sukha lahahi ò na kŒµu. matsara mŒna moha mada corŒ, inha kara hunara na kavanihu ¡ orŒ.3. dharama taRŒga gyŒna bigyŒnŒ, e paṅkaja bikase bidhi nŒnŒ. sukha santoṣa birŒga bibekŒ, bigata soka e koka anekŒ.4.

दô0— यगU पýिाप रबि `ाकेउर 'Uर `ब कर§ पýकास। पछिले बाÉ‚UगिंU पýथम `े कगेU िे पाव¤गU नास॥ 31॥

yaha pratŒpa rabi jŒke ¡ ura jaba karai prakŒsa, pachile bŒRhahi ò prathama je kahe te pŒvahi ò nŒsa.31.

चौ0—भýाि‹गU सगिUि रामय ०क बारा। सं» परम पिýय पवनकयरमारा॥ सयंदर 'Uपबन दे„न »० । सब िLर कयरसयमिि प„व न०॥ 1॥ `ानि समय सनकादिक ुा० । िे` पयं` »यन सील सयगUा०॥ बýrा्ानंद सदा लयलीना । दे„ि बालक बगयUकालीना॥ 2॥ रूरप ˇरेउU `नय चारि'U बेदा । समदरसी मयनि बि»ि बिभेदा॥ ुासा बसन Žयसन यगU िि‹गUगUीउ । रघायपिि चरिि गUô§ िग¡U सयनगUीउ॥ 3॥ िगUा¡ रगेU सनकादि भवानी । `ग¡U घांUसंभव मयनिबर ‚यानी॥ राम कथा मयनिबर बगयU बरनी ।‚यान `ôनि पावक `िमि ुरनी॥ 4॥

bhrŒtanha sahita rŒmu eka b ŒrŒ, saṅga parama priya pavanakumŒrŒ. sundara upabana dekhana gae, saba taru kusumita pallava nae.1. jŒni samaya sanakŒdika Œe, teja puñja guna sīla suhŒe. brahmŒnanda sadŒ layalīnŒ, dekhata bŒlaka bahukŒlīnŒ.2. rµupa dhare ¡ janu cŒriu bedŒ, samadarasī muni bigata bibhedŒ. ŒsŒ basana byasana yaha tinhahī ¡, raghupati carita hoi taha ¡ sunahī ¡.3. tahŒ¡ rahe sanakŒdi bhavŒnī, jaha¡ gha¢asambhava munibara gyŒnī. rŒma kathŒ munibara bahu baranī, gyŒna joni pŒvaka jimi aranī.4.

दô0— दे„ि राम मयनि ुावि गUराि दं˙Uवि की‹गU। Sवा»ि पŒ¡छि पीि पंU पýभय बा˘Uन कग¡U दी‹गU॥ 32॥

dekhi rŒma muni Œvata haraṣi daṁḍavata kīnha, svŒgata pµu ¡chi pīta pa¢a prabhu bai¢hana kaha ¡ dīnha.32.

चौ0—की‹गU दं˙Uवि िीनि'¡U ार्§ । सगिUि पवनसयि सय„ ुˇिकार्§॥ मयनि रघायपिि छबि ुियल बिलôकी । भ० म»न मन सकेर न रôकी॥ 1॥ Sयामल »ाि सरôLरगU लôचन । सयंदरिा मंदिर भव मôचन॥ ०कंUक रगेU निमेा न लाव¤गU । पýभय कर `ôरेउU सीस नवावगिंU॥ 2॥ िि‹गU कार दसा दे„ि रघायबीरा । dवि नयन `ल पयलक सरीरा॥ करU »गिU पýभय मयनिबर बा˘UारेU ।परम मनôगUर बचन 'UचारेU॥ 3॥ ुा`य ˇ‹य माउ सयनगयU मयनीसा । ियगUरेउU दरस `ागिंU ुघा „ीसा॥ ब˙‚ेU भा» पा§ब सिसं»ा । बिन¤गU पýयास गUô¤गU भव भं»ा॥ 4॥

kīnha daṁḍavata tīniu ¡ bhŒī, sahita pavanasuta sukha adhikŒī. muni raghupati chabi atula bilokī, bhae magana mana sake na rokī.1. syŒmala gŒta saroruha locana, sundaratŒ mandira bhava mocana. eka¢aka rahe nimeṣa na lŒvahi ò, prabhu kara jore ¡ sīsa navŒvahi ò.2. tinha kai dasŒ dekhi raghubīrŒ, sravata nayana jala pulaka sarīrŒ. kara gahi prabhu munibara bai¢hŒre, parama manohara bacana ucŒre.3. Œju dhanya mai ò sunahu munīsŒ, tumhare ¡ darasa jŒhi ò agha khīsŒ. baRe bhŒga pŒiba satasaṅgŒ, binahiò prayŒsa hohi ò bhava bhaṅgŒ.4.

दô0— संि सं» ुपबर्» कर कामी भव कर पंथ। कगUगिंU संि कबि कôबिद Ÿायिि पयरान सद»ýंथ॥ 33॥

santa saṅga apabarga kara kŒmī bhava kara pantha, kahahiò santa kabi kobida śruti purŒna sadagrantha.33.

चौ0—सयनि पýभय बचन गUराि मयनि चारी । पयलकिि िन ुSियिि ुनयसारी॥ `य भ»वंि ुनंि ुनामय । ुनघा ुनेक ०क कLरनामय॥ 1॥ `य नि»र्यणा `य `य »यन सा»र । सय„ मंदिर सयंदर ुिि ना»र॥ `य §ंदिरा रमन `य भŒˇर । ुनयपम ु` ुनादि सôभाकर॥ 2॥ ‚यान निˇान ुमान मानपýद । पावन सय`स पयरान बेद बद॥ ि‚य कहरि‚य ु‚यिा भं`न । नाम ुनेक ुनाम निरंU`न॥ 3॥ सर्ब सर्ब»ि सर्ब 'Uरालय । बससि सदा गUम कगय¡U परिपालय॥ mंद बिपिि भव ¨ंरद बिभं`य । NUदि बसि राम काम मद »ं`य॥ 4॥

suni prabhu bacana haraṣi muni cŒrī, pulakita tana astuti anusŒrī. jaya bhagavanta ananta anŒmaya, anagha aneka eka karunŒmaya.1. jaya nirguṇa jaya jaya guna sŒgara, sukha mandira sundara ati nŒgara. jaya indirŒ ramana jaya bhµudhara, anupama aja anŒdi sobhŒkara.2. gyŒna nidhŒna amŒna mŒnaprada, pŒvana sujasa purŒna beda bada. tagya kṛtagya agyatŒ bhañjana, nŒma aneka anŒma nirañjana.3. sarba sarbagata sarba urŒlaya, basasi sadŒ hama kahu ¡ paripŒlaya. dvanda bipati bhava phanda bibhañjaya, hṛdi basi rŒma kŒma mada gañjaya.4.

दô0— परमानंद कहरपायिन मन परिपŒरन काम। पýेम भ»िि ुनपायनी देगयU गUमगिU Ÿाीराम॥ 34॥

paramŒnanda kṛpŒyatana mana paripµurana kŒma, prema bhagati anapŒyanī dehu hamahi śrīrŒma.34.

चौ0—देगयU भ»िि रघायपिि ुिि पावनि । ˜िाबिˇि िाप भव दाप नसावनि॥ पýनि काम सयरˇेनय कलपिLर ।गUô§ पýसóा दी`ा पýभय यगU बLर॥ 1॥ भव बारिˇि कयंरभ` रघायनायक । सेवि सयलभ सकल सय„ दायक॥ मन संभव दाLरन दय„ दारय । दीनबंˇय समिा बिSिारय॥ 2॥ ुास ˜ास §रिादि निवारक । बिनय बिबेक बिरिि बिSिारक॥ भŒप मौलि मनि मं˙Uन ˇरनी । देगिU भ»िि संसहिि सरि िरनी॥ 3॥ मयनि मन मानस गंUस निरंUिर । चरन कमल बंदिि ु` संकर॥ रघायकयरल केरिय सेिय Ÿायिि र‘छक ।काल करम सयभा'U »यन भ‘छक॥ 4॥ िारन िरन गUरन सब दŒान । ियलसिदास पýभय ˜िाभयवन भŒान॥ 5॥

dehu bhagati raghupati ati pŒvani, tribidhi tŒpa bhava dŒpa nasŒvani. pranata kŒma suradhenu kalapataru, hoi prasanna dījai prabhu yaha baru.1. bhava bŒridhi kumbhaja raghunŒyaka, sevata sulabha sakala sukha dŒyaka. mana sambhava dŒruna dukha dŒraya, dīnabandhu samatŒ bistŒraya.2. Œsa trŒsa iriṣŒdi nivŒraka, binaya bibeka birati bistŒraka. bhµupa mauli mani maṁḍana dharanī, dehi bhagati saṁsṛti sari taranī.3. muni mana mŒnasa haṁsa nirantara, carana kamala bandita aja saṅkara. raghukula ketu setu śruti racchaka, kŒla karama subhŒu guna bhacchaka .4. tŒrana tarana harana saba dµuṣana, tulasidŒsa prabhu tribhuvana bhµuṣana.5.

दô0— बार बार ुSियिि करि पýेम सगिUि सिLर ना§। बýrा् भवन सनकादि »े ुिि ुभीC्U बर पा§॥ 35॥

bŒra bŒra astuti kari prema sahita siru nŒi, brahma bhavana sanakŒdi ge ati abhīṣ¢a bara pŒi.35.

चौ0—सनकादिक बिˇि लôक सिˇा० । भýाि‹गU राम चरन सिLर ना०॥ पŒछि पýभयगिU सकल सकयरचागUीउ । चििव¤गU सब माLरिसयि पागUीउ॥ 1॥ सयनी चगUगिंU पýभय मय„ कार बानी । `ô सयनि गUô§ सकल भýम गUानी॥ ुंिर`ामी पýभय सभ `ाना। बŒÛाि कगUगयU कागU गUनयमाना॥ 2॥ `ôरि पानि कगU िब गUनयमंिा । सयनगयU दीनदयाल भ»वंिा॥ नाथ भरि कछयU पŒ¡छन चगUगUीउ । पýF करि मन सकयरचि ुगUगUीउ॥ 3॥ ियगU `ानगयU कपि मôर सयभा“र । भरिगिU मôगिU कछयU ुंिर का“र॥ सयनि पýभय बचन भरि »गेU चरना । सयनगयU नाथ पýनिारिि गUरना॥ 4॥

sanakŒdika bidhi loka sidhŒe, bhrŒtanha rŒma carana siru nŒe. pµuchata prabhuhi sakala sakucŒhī¡, citavahi ò saba mŒrutasuta pŒhī ¡.1. sunī cahahi ò prabhu mukha kai bŒnī, jo suni hoi sakala bhrama hŒnī. antarajŒmī prabhu sabha jŒnŒ, bµujhata kahahu kŒha hanumŒnŒ.2. jori pŒni kaha taba hanumantŒ, sunahu dīnadayŒla bhagavantŒ. nŒtha bharata kachu pµu¡chana cahahī¡, prasna karata mana sakucata ahahī ¡.3. tumha jŒnahu kapi mora subhŒµu, bharatahi mohi kachu antara kŒµu. suni prabhu bacana bharata gahe caranŒ, sunahu nŒtha pranatŒrati haranŒ.4.

दô0— नाथ न मôगिU संदेगU कछयU सपनेगय¡U सôक न मôगU। केरवल कहरपा ियगUारिगिU कहरपानंद संदôगU॥ 36॥

nŒtha na mohi sandeha kachu sapanehu ¡ soka na moha, kevala kṛpŒ tumhŒrihi kṛpŒnanda sandoha.36. “I have no doubts whatever, my lord, nor have I ever known any dejection or infatuation

चौ0—कर'¡U कहरŒानिˇि ०क ÉिU˘Uार्§ । माउ सेवक ियगU `न सय„दार्§॥ संि‹गU कार मगिUमा रघायरार्§ । बगयU बिˇि बेद पयरान‹गU »ार्§॥ 1॥ Ÿाीमय„ ियगU पयनि की‹िगU ब˙‚Uार्§ । िि‹गU पर पýभयगिU पýीिि ुˇिकार्§॥ सयना चगU'¡U पýभय िि‹गU कर ल‘छन । कहरपा¤सˇय »यन ‚यान बिच‘छन॥ 2॥ संि ुसंि भेद बिल»ार्§ । पýनिपाल मôगिU कगUगयU बयÛार्§॥ संि‹गU केर ल‘छन सयनय भýािा । ु»निि Ÿायिि पयरान बियािा॥ 3॥ संि ुसंि‹िगU कार ुसि करनी । `िमि कयर˘Uार चंदन ुाचरनी॥ कांU§ परसय मलय सयनय भार्§ । नि` »यन दे§ सय»ंˇ बसार्§॥ 4॥

karau¡ kṛpŒnidhi eka ḍhi¢hŒī, mai ò sevaka tumha jana sukhadŒī. santanha kai mahimŒ raghurŒī, bahu bidhi beda purŒnanha gŒī.1. śrīmukha tumha puni kīnhi baRŒī, tinha para prabhuhi prīti adhikŒī. sunŒ cahau¡ prabhu tinha kara lacchana, kṛpŒsindhu guna gyŒna bicacchana.2. santa asanta bheda bilagŒī, pranatapŒla mohi kahahu bujhŒī. santanha ke lacchana sunu bhrŒtŒ, aganita śruti purŒna bikhyŒtŒ.3. santa asantanhi kai asi karanī, jimi ku¢hŒra candana Œcaranī. kŒ¢ai parasu malaya sunu bhŒī, nija guna dei sugandha basŒī.4.

दô0— िािे सयर सीस‹गU चÉ‚Uि `» ब„भ Ÿाी„ं˙U। ुनल दागिU पींUि घान¤गU परसय बदन यगU दं˙U॥ 37॥

tŒte sura sīsanha caRhata jaga ballabha śrīkhaṁḍa, anala dŒhi pī¢ata ghanahi ò parasu badana yaha daṁḍa.37. 994 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

चौ0—बिाय ुलंपंU सील »यनाकर । पर दय„ दय„ सय„ सय„ दे„े पर॥ सम ुभŒिरिपय बिमद बिरा»ी । लôभामरा गUरा भय ˆया»ी॥ 1॥ कôमलचिि दीन‹गU पर दाया । मन बच कýरम मम भ»िि ुमाया॥ सबगिU मानपýद ुापय ुमानी । भरि पýान सम मम िे पýानी॥ 2॥ बि»ि काम मम नाम परायन । सांिि बिरिि बिनिी मयदििायन॥ सीिलिा सरलिा मय˜ाी । mि` पद पýीिि ˇर्म `नय˜ाी॥ 3॥ ० सब ल‘छन बसगिं `ासय 'Uर । `ानेगयU िाि संि संिि ¨यरर॥ सम दम नियम नीिि न¤गU ˙UôलगिंU । पLरा बचन कबगŒ¡ न¤गU बôलगिंU॥ 4॥

biṣaya alampa¢a sīla gunŒkara, para dukha dukha sukha sukha dekhe para. sama abhµutaripu bimada birŒgī, lobhŒmaraṣa haraṣa bhaya tyŒgī.1. komalacita dīnanha para dŒyŒ, mana baca krama mama bhagati amŒyŒ. sabahi mŒnaprada Œpu amŒnī, bharata prŒna sama mama te prŒnī.2. bigata kŒma mama nŒma parŒyana, sŒnti birati binatī muditŒyana. sītalatŒ saralatŒ mayatrī, dvija pada prīti dharma janayatrī.3. e saba lacchana basahi ò jŒsu ura, jŒnehu tŒta santa santata phura. sama dama niyama nīti nahiò ḍolahiò, paruṣa bacana kabahµu ¡ nahi ò bolahi ò.4.

दô0— निंदा ुSियिि 'Uभय सम ममिा मम पद कंर`। िे स”ान मम पýानपिýय »यन मंदिर सय„ पयं`॥ 38॥

nindŒ astuti ubhaya sama mamatŒ mama pada kañja, te sajjana mama prŒnapriya guna mandira sukha puñja.38.

चौ0—सयनगयU ुसंि‹गU केरर सयभा“र । भŒलेगय¡U सं»िि करिु न का“र॥ िि‹गU करU सं» सदा दय„दार्§ । `िमि कपिलगिU घाल§ गUरगUार्§॥ 1॥ „ल‹गU NUदय¡ ुिि िाप बिसेाी । `रगिंU सदा पर संपिि दे„ी॥ `ग¡U कगय¡U निंदा सयनगिंU परार्§ । गUरागिंU मनगय¡U परी निˇि पार्§॥ 2॥ काम कýरôˇ मद लôभ परायन । निर्दय कपंUी कयरंिUल मलायन॥ बयLर ुकारन सब कागŒU सôउ । `ô कर गिUि ुनगिUि िागŒU सôउ॥ 3॥ ÛाŒ˘U§ लेना ÛाŒ˘U§ देना । ÛाŒ˘U§ भô`न ÛाŒ˘U चबेना॥ बôल¤गU मˇयर बचन `िमि मôरा । „ा§ मगUा ुगिU NUदय क˘Uôरा॥ 4॥

sunahu asantanha kera subhŒµu, bhµulehu¡ saṅgati karia na kŒµu. tinha kara saṅga sadŒ dukhadŒī, jimi kapilahi ghŒlai harahŒī.1. khalanha hṛdaya¡ ati tŒpa biseṣī, jarahi ò sadŒ para sampati dekhī. jaha¡ kahu¡ nindŒ sunahi ò parŒī, haraṣahi ò manahu ¡ parī nidhi pŒī.2. kŒma krodha mada lobha parŒyana, nirdaya kapa¢ī ku¢ila malŒyana. bayaru akŒrana saba kŒhµu so ¡ , jo kara hita anahita tŒhµu so ¡.3. jhµu¢hai lenŒ jhµu¢hai denŒ, jhµu¢hai bhojana jhµu¢ha cabenŒ. bolahiò madhura bacana jimi morŒ, khŒi mahŒ ahi hṛdaya ka¢horŒ.4.

दô0— पर …ýôगUी पर दार रि पर ˇन पर ुपबाद। िे नर पा¡वर पापमय देगU ˇरेउU मनय`ाद॥ 39॥

para drohī para dŒra rata para dhana para apabŒda, te nara pŒ ¡vara pŒpamaya deha dhare ¡ manujŒda.39.

चौ0—लôभ§ ुôÉ‚Uन लôभ§ ˙Uासन । सिFôदर पर `मपयर ˜ास न॥ कागŒU की `ौउ सयनगिंU ब˙‚Uार्§ । Sवास लेगिंU `नय `Œ˙‚Uी ुार्§॥ 1॥ `ब कागŒU कार दे„गिंUU बिपिी । सय„ी भ० मानगय¡U `» नहपिी॥ Sवारथ रि परिवार बिरôˇी । लंपंU काम लôभ ुिि कýरôˇी॥ 2॥ मािय पििा »यर बिपý न मानगिंU । ुापय »० ुLर घाल¤गU ुान¤गU॥ करगिंU मôगU बस …ýôगU परावा । संि सं» गUरि कथा न भावा॥ 3॥ ुव»यन ¤सˇय मंदमिि कामी । बेद बिदŒाक परˇन Sवामी॥ बिपý …ýôग पर …ýôगU बिसेा । दंभ कपंU `िय¡ ˇरेउU सयबेा॥ 4॥

996 * ŚR’ RMACARITAMNASA* lobhai oRhana lobhai ḍŒsana, sisnodara para jamapura trŒsa na. kŒhµu kī jau ¡ sunahiò baRŒī, svŒsa lehi ò janu jµuRī Œī.1. jaba kŒhµu kai dekhahi ò bipatī, sukhī bhae mŒnahu ¡ jaga nṛpatī. svŒratha rata parivŒra birodhī, lampa¢a kŒma lobha ati krodhī.2. mŒtu pitŒ gura bipra na mŒnahi ò, Œpu gae aru ghŒlahi ò Œnahi ò. karahiò moha basa droha parŒvŒ, santa saṅga hari kathŒ na bhŒvŒ.3. avaguna sindhu mandamati kŒmī, beda bidµuṣaka paradhana svŒmī. bipra droha para droha biseṣŒ, dambha kapa¢a jiya ¡ dhare ¡ subeṣŒ.4.

दô0— ०ेसे ुˇम मनय` „ल कहरि`य» ˜ोिा¡ नागिंU। mापर कछयUक बहंद बगयU गUô§गU¤गU कलि`य» मागिंU॥ 40॥

aise adhama manuja khala kṛtajuga tretŒ ¡ nŒhi ò, dvŒpara kachuka bṛnda bahu hoihahi ò kalijuga mŒhi ò.40.

चौ0—पर गिUि सरिस ˇर्म नगिंU भार्§ । पर पी˙‚Uा सम नगिंU ुˇमार्§॥ निर्नय सकल पयरान बेद कर । कगेU'¡U िाि `ान¤गU कôबिद नर॥ 1॥ नर सरीर ˇरि `े पर पीरा । करगिंU िे सगUगिंU मगUा भव भीरा॥ कर¤गU मôगU बस नर ुघा नाना । Sवारथ रि परलôक नसाना॥ 2॥ कालरूरप िि‹गU कग¡U माउ भýािा । सयभ ुLर ुसयभ कर्म ¨रल दािा॥ ुस बिचारि `े परम सयाने । भ`¤गU मôगिU संसहि दय„ `ाने॥ 3॥ ˆया»गिंU कर्म सयभासयभ दायक । भ`¤गU मôगिU सयर नर मयनि नायक॥ संि ुसंि‹गU केर »यन भाो । िे न परगिंU भव `ि‹गU ल„ि रा„े॥ 4॥

para hita sarisa dharma nahi ò bhŒī, para pīRŒ sama nahi ò adhamŒī. nirnaya sakala purŒna beda kara, kaheu¡ tŒta jŒnahi ò kobida nara.1. nara sarīra dhari je para pīrŒ, karahi ò te sahahi ò mahŒ bhava bhīrŒ. karahiò moha basa nara agha nŒnŒ, svŒratha rata paraloka nasŒnŒ.2. kŒlarµupa tinha kaha¡ maiò bhrŒtŒ, subha aru asubha karma phala dŒtŒ. asa bicŒri je parama sayŒne, bhajahi ò mohi saṁsṛta dukha jŒne.3. tyŒgahiò karma subhŒsubha dŒyaka, bhajahi ò mohi sura nara muni nŒyaka. santa asantanha ke guna bhŒṣe, te na parahiò bhava jinha lakhi rŒkhe.4.

दô0— सयनगयU िाि माया कहरि »यन ुLर दôा ुनेक। »यन यगU 'Uभय न दे„िुगिंU दे„िु सô ुबिबेक॥ 41॥

sunahu tŒta mŒyŒ kṛta guna aru doṣa aneka, guna yaha ubhaya na dekhiahi ò dekhia so abibeka.41.

चौ0—Ÿाीमय„ बचन सयनि सब भार्§ । गUरो पýेम न NUदय¡ समार्§॥ कर¤गU बिनय ुिि बारगिंU बारा । गUनŒमान गिय¡ गUरा ुपारा॥ 1॥ पयनि रघायपिि नि` मंदिर »० । ०गिU बिˇि चरिि करि निि न०॥ बार बार नारद मयनि ुाव¤गU । चरिि पयनीि राम केर »ाव¤गU॥ 2॥ निि नव चरिि दे„ि मयनि `ागUीउ । बýrा्लôक सब कथा कगUागUीउ॥ सयनि बिरंUचि ुििसय सय„ मानगिं U। पयनि पयनि िाि करगयU »यन »ान¤गU॥ 3॥ सनकादिक नारदगिU सरागU¤गU । `lपि बýrा् निरि मयनि ुागU¤गU॥ सयनि »यन »ान समाˇि बिसारी । सादर सयन¤गU परम ुˇिकारी॥ 4॥

śrīmukha bacana sunata saba bhŒī, haraṣe prema na hṛdaya ¡ samŒī. karahiò binaya ati bŒrahiò bŒrŒ, hanµumŒna hiya ¡ haraṣa apŒrŒ.1. puni raghupati nija mandira gae, ehi bidhi carita karata nita nae. bŒra bŒra nŒrada muni Œvahiò, carita punīta rŒma ke gŒvahi ò.2. nita nava carita dekhi muni jŒhī ¡, brahmaloka saba kathŒ kahŒhī ¡. suni birañci atisaya sukha mŒnahi ò, puni puni tŒta karahu guna gŒnahi ò.3. sanakŒdika nŒradahi sarŒhahiò, jadyapi brahma nirata muni Œhahi ò. suni guna gŒna samŒdhi bisŒrī, sŒdara sunahi ò parama adhikŒrī.4.

दô0— `ीवनमयQर बýrा्पर चरिि सयनगिंU ि`ि Šयान। `े गUरि कथा¡ न करगिंU रिि िि‹गU केर गिUय पाान॥ 42॥

jīvanamukta brahmapara carita sunahi ò taji dhyŒna, je hari kathŒ ¡ na karahi ò rati tinha ke hiya pŒṣŒna.42.

चौ0—०क बार रघायनाथ बôला० । »यर mि` पयरबासी सब ुा०॥ बा˘ेU »यर मयनि ुLर mि` स”ान । बôले बचन भ»ि भव भं`न॥ 1॥ सयनगयU सकल पयर`न मम बानी । कगU'¡U न कछयU ममिा 'Uर ुानी॥ न¤गU ुनीिि नगिंU कछयU पýभयिार्§ । सयनगयU करगयU `ô ियगUगिU सôगUार्§॥ 2॥ सô§ सेवक पिýयिम मम सôर्§ । मम ुनयसासन माना `ôर्§॥ `ौउ ुनीिि कछयU भाौउ भार्§ । िौ मôगिU बर`गयU भय बिसरार्§॥ 3॥ ब˙‚ेUं भा» मानया िनय पावा । सयर दयर्लभ सब »ýंथ‹िगU »ावा॥ साˇन ˇाम मô‘छ कर mारा । पा§ न `ेगिंU परलôक स¡वारा॥ 4॥

eka bŒra raghunŒtha bolŒe, gura dvija purabŒsī saba Œe. bai¢he gura muni aru dvija sajjana, bole bacana bhagata bhava bhañjana.1. sunahu sakala purajana mama bŒnī, kahau ¡ na kachu mamatŒ ura Œnī. nahiò anīti nahi ò kachu prabhutŒī, sunahu karahu jo tumhahi sohŒī.2. soi sevaka priyatama mama soī, mama anusŒsana mŒnai joī. jau¡ anīti kachu bhŒṣau ¡ bhŒī, tau mohi barajahu bhaya bisarŒī.3. baRe¡ bhŒga mŒnuṣa tanu pŒvŒ, sura durlabha saba granthanhi gŒvŒ. sŒdhana dhŒma moccha kara dvŒrŒ, pŒi na jehi ò paraloka sa ¡ vŒrŒ.4.

दô0— सô पर˜ा दय„ पाव§ सिर ˇयनि ˇयनि पछििा§। कालगिU कर्मगिU र्§SवरगिU मि‰या दôा ल»ा§॥ 43॥

so paratra dukha pŒvai sira dhuni dhuni pachitŒi, kŒlahi karmahi īsvarahi mithyŒ doṣa lagŒi.43.

चौ0—०गिU िन कर ¨रल बिाय न भार्§ । Sवर्»'U Sव¸प ुंि दय„दार्§॥ नर िनय पा§ बिाय¡ मन देगUीउ । पलंिU सयˇा िे स˘U बिा लेगUीउ॥ 1॥ िागिU कबगय¡U भल कगU§ न कôर्§ । »यं`ा »ýगU§ परस मनि „ôर्§॥ ुाकर चारि ल‘छ चौरासी । `ôनि भýमि यगU `िव ुबिनासी॥ 2॥ ¨िररि सदा माया कर पýेरा । काल कर्म सयभाव »यन घोरा॥ कबगय¡Uक करि कLरना नर देगUी । देि र्§स बिनय गेUिय सनेगUी॥ 3॥ नर िनय भव बारिˇि कगय¡U बेरô ।स‹मय„ मLरि ुनय»ýगU मेरô॥ करनˇार सद»यर दहÉ‚U नावा । दयर्लभ सा` सयलभ करि पावा॥ 4॥

ehi tana kara phala biṣaya na bhŒī, svargau svalpa anta dukhadŒī. nara tanu pŒi biṣaya¡ mana dehī ¡, pala¢i sudhŒ te sa¢ha biṣa lehī ¡.1. tŒhi kabahu ¡ bhala kahai na koī, guñjŒ grahai parasa mani khoī. Œkara cŒri laccha caurŒsī, joni bhramata yaha jiva abinŒsī.2. phirata sadŒ mŒyŒ kara prerŒ, kŒla karma subhŒva guna gherŒ. kabahu¡ ka kari karunŒ nara dehī, deta īsa binu hetu sanehī.3. nara tanu bhava bŒridhi kahu¡ bero, sanmukha maruta anugraha mero. karanadhŒra sadagura dṛRha nŒvŒ, durlabha sŒja sulabha kari pŒvŒ.4.

दô0— `ô न िराU भव सा»र नर समा` ुस पा§। सô कहरि निंदक मंदमिि ुाˆमागUन »िि `ा§॥ 44॥

jo na tarai bhava sŒgara nara samŒja asa pŒi, so kṛta nindaka mandamati ŒtmŒhana gati jŒi.44.

चौ0—`ौउ परलôक §गUा¡ सय„ चगUगŒU । सयनि मम बचन NUदय¡ दहÉ‚U »गUगŒU॥ सयलभ सय„द मार» यगU भार्§ । भ»िि मôरि पयरान Ÿायिि »ार्§॥ 1॥ ‚यान ु»म पýˆयŒगU ुनेका । साˇन क˘िUन न मन कगय¡U ंेUका॥ करि कC्U बगयU पाव§ कô“र । भQिर गUीन मôगिU पिýय नगिंU सô“र॥ 2॥ भQिर सयिं˜ा सकल सय„ „ानी । बिनय सिसं» न पाव¤गU पýानी॥ पय‹य पयं` बिनय मिल¤गU न संिा । सिसं»िि संसहिि कर ुंिा॥ 3॥ पय‹य ०क `» मगय¡U नगिंU दŒ`ा । मन कýरम बचन बिपý पद पŒ`ा॥ सानयकŒरल िेगिU पर मयनि देवा । `ô ि`ि कपंयU कर§ mि` सेवा॥ 4॥

jau¡ paraloka ihŒ¡ sukha cahahµu, suni mama bacana hṛdaya¡ dṛRha gahahµu. sulabha sukhada mŒraga yaha bhŒī, bhagati mori purŒna śruti gŒī.1. gyŒna agama pratyµuha anekŒ, sŒdhana ka¢hina na mana kahu¡ ¢ekŒ. karata kaṣ¢a bahu pŒvai koµu, bhakti hīna mohi priya nahi ò soµu.2. bhakti sutantra sakala sukha khŒnī, binu satasaṅga na pŒvahi ò prŒnī. punya puñja binu milahi ò na santŒ, satasaṅgati saṁsṛti kara antŒ.3. punya eka jaga mahu¡ nahiò dµujŒ, mana krama bacana bipra pada pµujŒ. sŒnukµula tehi para muni devŒ, jo taji kapa¢u karai dvija sevŒ.4.

दô0— ुौर'U ०क »यपयि मि सबगिU कगU'¡U कर `ôरि। संकर भ`न बिना नर भ»िि न पाव§ मôरि॥ 45॥

aurau eka guputa mata sabahi kahau ¡ kara jori, saṅkara bhajana binŒ nara bhagati na pŒvai mori.45.

चौ0—कगUगयU भ»िि पथ कवन पýयासा । `ô» न म„ `प िप 'Uपवासा॥ सरल सयभाव न मन कयरंिUलार्§ । `था लाभ संिôा सदार्§॥ 1॥ मôर दास कगUा§ नर ुासा । कर§ िौ कगUगयU कगUा बिSवासा॥ बगयUि कगU'¡U का कथा बÉ‚Uार्§ । ०गिU ुाचरन बSय माउ भार्§॥ 2॥ बार न बि»ýगU ुास न ˜ासा। सय„मय िागिU सदा सब ुासा॥ ुनारंUभ ुनिकेरि ुमानी । ुनघा ुरôा द‘छ बि‚यानी॥ 3॥ पýीिि सदा स”ान संसर्»ा । िहन सम बिाय Sवर्» ुपबर्»ा॥ भ»िि प‘छ गU˘U न¤गU स˘Uिार्§ । दयC्U िर्कर सब दŒरि बगUार्§॥ 4॥

kahahu bhagati patha kavanaprayŒsŒ, joga na makha japa tapa upavŒsŒ. sarala subhŒva na mana ku¢ilŒī, jathŒ lŒbha santoṣa sadŒī.1. mora dŒsa kahŒi nara ŒsŒ, karai tau kahahu kahŒ bisvŒsŒ. bahuta kahau¡ kŒ kathŒ baRhŒī, ehi Œcarana basya mai ò bhŒī.2. baira na bigraha Œsa na trŒsŒ, sukhamaya tŒhi sadŒ saba ŒsŒ. anŒrambha aniketa amŒnī, anagha aroṣa daccha bigyŒnī.3. prīti sadŒ sajjana saṁsargŒ, tṛna sama biṣaya svarga apabargŒ. bhagati paccha ha¢ha nahi ò sa¢hatŒī, duṣ¢a tarka saba dµuri bahŒī.4.

दô0— मम »यन »ýाम नाम रि »ि ममिा मद मôगU। िा कर सय„ सô§ `ान§ परानंद संदôगU॥ 46॥

mama guna grŒma nŒma rata gata mamatŒ mada moha, tŒ kara sukha soi jŒnai parŒnanda sandoha.46.

चौ0—सयनि सयˇासम बचन राम केर । »गेU सबनि पद कहरपाˇाम केर॥ `ननि `नक »यर बंˇय गUमारेU । कहरपा निˇान पýान िे ŒयारेU॥ 1॥ िनय ˇनय ˇाम राम गिUिकारी । सब बिˇि ियगU पýनिारिि गUारी॥ ुसि सि„ ियगU बिनय दे§ न कô“र । मािय पििा Sवारथ रि ुô“र॥ 2॥ गेUिय रगिUि `» `य» 'Uपकारी । ियगU ियगUार सेवक ुसयरारी॥ Sवारथ मीि सकल `» मागUीउ । सपनेगय¡U पýभय परमारथ नागUीउ॥ 3॥ सब केर बचन पýेम रस साने । सयनि रघायनाथ NUदय¡ गUराने॥ नि` नि` »हगU »० ुायसय पार्§ । बरनि पýभय बिकगUी सयगUार्§॥ 4॥

1002 * ŚR’ RMACARITAMNASA* sunata sudhŒsama bacana rŒma ke, gahe sabani pada kṛpŒdhŒma ke. janani janaka gura bandhu hamŒre, kṛpŒ nidhŒna prŒna te pyŒre.1. tanu dhanu dhŒma rŒma hitakŒrī, saba bidhi tumha pranatŒrati hŒrī. asi sikha tumha binu dei na koµu, mŒtu pitŒ svŒratha rata oµu.2. hetu rahita jaga juga upakŒrī, tumha tumhŒra sevaka asurŒrī. svŒratha mīta sakala jaga mŒhī ¡, sapanehu ¡ prabhu paramŒratha nŒhī ¡.3. saba ke bacana prema rasa sŒne, suni raghunŒtha hṛdaya ¡ haraṣŒne. nija nija gṛha gae Œyasu pŒī, baranata prabhu batakahī suhŒī.4.

दô0— 'Uमा ुवˇबासी नर नारि कहरिारथ रूरप। बýrा् स“िादानंद घान रघायनायक `ग¡U भŒप॥ 47॥

umŒ avadhabŒsī nara nŒri kṛtŒratha rµupa, brahma saccidŒnanda ghana raghunŒyaka jaha ¡ bhµupa.47.

चौ0—०क बार बसिC्U मयनि ुा० । `गUा¡ राम सय„ˇाम सयगUा०॥ ुिि ुादर रघायनायक की‹गUा । पद प„ारि पादôदक ली‹गUा॥ 1॥ राम सयनगयU मयनि कगU कर `ôरी । कहरपा¤सˇय बिनिी कछयU मôरी॥ दे„ि दे„ि ुाचरन ियगUारा । गUôि मôगU मम NUदय¡ ुपारा॥ 2॥ मगिUमा ुमििि बेद न¤गU `ाना। माउ केरगिU भा¡िि कगU'¡U भ»वाना॥ 'UपरôगिUˆय कर्म ुिि मंदा । बेद पयरान सयमहिि कर ¤नदा॥ 3॥ `ब न ले'¡U माउ िब बिˇि मôगUी ।कगUा लाभ ुा»ेउ सयि िôगUी॥ परमाˆामा बýrा् नर रूरपा । गUô§गिU रघायकयरल भŒान भŒपा॥ 4॥

eka bŒra basiṣ¢a muni Œe, jahŒ ¡ rŒma sukhadhŒma suhŒe. ati Œdara raghunŒyaka kīnhŒ, pada pakhŒri pŒdodaka līnhŒ.1. rŒma sunahu muni kaha kara jorī, kṛpŒsindhu binatī kachu morī. dekhi dekhi Œcarana tumhŒrŒ, hota moha mama hṛdaya ¡ apŒrŒ.2. mahimŒ amiti beda nahi ò jŒnŒ, mai ò kehi bhŒ ¡ ti kahau ¡ bhagavŒnŒ. uparohitya karma ati mandŒ, beda purŒna sumṛti kara nindŒ.3. jaba na leu¡ mai ò taba bidhi mohī, kahŒ lŒbha Œge ¡ suta tohī. paramŒtamŒ brahma nara rµupŒ, hoihi raghukula bhµuṣana bhµupŒ.4.

दô0— िब माउ NUदय¡ बिचारा `ô» `‚य बýि दान। `ा कगय¡U करिु सो पागU'¡U ˇर्म न ०गिU सम ुान॥ 48॥

taba mai ò hṛdaya ¡ bicŒrŒ joga jagya brata dŒna, jŒ kahu ¡ karia so paihau ¡ dharma na ehi sama Œna.48.

चौ0—`प िप नियम `ô» नि` ˇर्मा । Ÿायिि संभव नाना सयभ कर्मा॥ ‚यान दया दम िीरथ म”ान। `ग¡U ल»ि ˇर्म कगUि Ÿायिि स”ान॥ 1॥ ुा»म नि»म पयरान ुनेका । पÉ‚ेU सयने कर ¨रल पýभय ०का॥ िव पद पंक` पýीिि निरंUिर । सब साˇन कर यगU ¨रल सयंदर॥ 2॥ छŒUंU§ मल कि मलगिU केर ˇô०¡ । घाहि कि पाव कô§ बारि बिलô०¡॥ पýेम भ»िि `ल बिनय रघायरार्§ । ुभिुंिर मल कबगय¡U न `ार्§॥ 3॥ सô§ सर्ब‚य ि‚य सô§ पं˙िUि । सô§ »यन »हगU बि‚यान ु„ं˙िUि॥ द‘छ सकल ल‘छन `यि सôर्§ । `ाकेउर पद सरô` रिि गUôर्§॥ 4॥

japa tapa niyama joga nija dharmŒ, śruti sambhava nŒnŒ subha karmŒ. gyŒna dayŒ dama tīratha majjana, jaha ¡ lagi dharma kahata śruti sajjana.1. Œgama nigama purŒna anekŒ, paRhe sune kara phala prabhu ekŒ. tava pada paṅkaja prīti nirantara, saba sŒdhana kara yaha phala sundara.2. chµu¢ai mala ki malahi ke dhoe ¡, ghṛta ki pŒva koi bŒri biloe ¡ . prema bhagati jala binu raghurŒī, abhiantara mala kabahu ¡ na jŒī.3. soi sarbagya tagya soi paṁḍita, soi guna gṛha bigyŒna akhaṁḍita. daccha sakala lacchana juta soī, jŒke ¡ pada saroja rati hoī.4. 1004 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

दô0— नाथ ०क बर मा»'¡U राम कहरपा करि देगयU। `‹म `‹म पýभय पद कमल कबगय¡U घांाU `नि नेगयU॥ 49॥

nŒtha eka bara mŒgau ¡ rŒma kṛpŒ kari dehu, janma janma prabhu pada kamala kabahu¡ gha¢ai jani nehu.49.

चौ0—ुस कगिU मयनि बसिC्U »हगU ुा० । कहरपासिंˇय केर मन ुिि भा०॥ गUनŒमान भरिादिक भýािा । सं» लि० सेवक सय„दािा॥ 1॥ पयनि कहरपाल पयर बागेUर »० । »` रथ ियर» म»ावि भ०॥ दे„ि कहरपा करि सकल सरागेU । दि० 'Uचिि `ि‹गU `ि‹गU िे§ चागेU॥ 2॥ गUरन सकल Ÿाम पýभय Ÿाम पार्§ । »० `गUा¡ सीिल ुव¡रार्§॥ भरि दी‹गU नि` बसन ˙Uसार्§ । बा˘ेU पýभय सेव¤गU सब भार्§॥ 3॥ माLरिसयि िब माLरि करर्§ । पयलक बपया लôचन `ल भरर्§॥ गUनŒमान सम न¤गUU ब˙‚Uभा»ी । न¤गU कô'U राम चरन ुनयरा»ी॥ 4॥ »िरि`ा `ासय पýीिि सेवकार्§ । बार बार पýभय नि` मय„ »ार्§॥ 5॥

asa kahi muni basiṣ¢a gṛha Œe, kṛpŒsindhu ke mana ati bhŒe. hanµumŒna bharatŒdika bhrŒtŒ, saṅga lie sevaka sukhadŒtŒ.1. puni kṛpŒla pura bŒhera gae, gaja ratha turaga magŒvata bhae. dekhi kṛpŒ kari sakala sarŒhe, die ucita jinha jinha tei cŒhe.2. harana sakala śrama prabhu śrama pŒī, gae jahŒ ¡ sītala ava ¡rŒī. bharata dīnha nija basana ḍasŒī, bai¢he prabhu sevahi ò saba bhŒī.3. mŒrutasuta taba mŒruta karaī, pulaka bapuṣa locana jala bharaī. hanµumŒna sama nahiò baRabhŒgī, nahiò kou rŒma carana anurŒgī.4. girijŒ jŒsu prīti sevakŒī, bŒra bŒra prabhu nija mukha gŒī.5.

दô0— िेगिंU ुवसर मयनि नारद ुा० करिल बीन। »ावन ल»े राम कल कीरिि सदा नबीन॥ 50॥

tehiò avasara muni nŒrada Œe karatala bīna, gŒvana lage rŒma kala kīrati sadŒ nabīna.50.

चौ0—मामवलôकय पंक` लôचन । कहरपा बिलôकनि सôच बिमôचन॥ नील िामरस Sयाम काम ुरि । NUदय कंर` मकरंUद मˇयप गUरि॥ 1॥ `ाियˇान बरूरथ बल भं`न । मयनि स”ान रंU`न ुघा »ं`न॥ भŒसयर ससि नव बहंद बलागUक । ुसरन सरन दीन `न »ागUक॥ 2॥ भय` बल बिपयल भार मगिU „ं˙िUि । „र दŒान बिराˇ बˇ पं˙िUि॥ रावनारि सय„रूरप भŒपबर । `य दसरथ कयरल कयरमयद सयˇाकर॥ 3॥ सय`स पयरान बिदिि नि»मा»म। »ावि सयर मयनि संि समा»म॥ काLरनीक Žयलीक मद „ं˙Uन । सब बिˇि कयरसल कôसला मं˙Uन॥ 4॥ कलि मल मथन नाम ममिागUन । ियलसिदास पýभय पागिU पýनि `न॥ 5॥

mŒmavalokaya paṅkaja locana, kṛpŒ bilokani soca bimocana. nīla tŒmarasa syŒma kŒma ari, hṛdaya kañja makaranda madhupa hari.1. jŒtudhŒna barµutha bala bhañjana, muni sajjana rañjana agha gañjana. bhµusura sasi nava bṛnda balŒhaka, asarana sarana dīna jana gŒhaka.2. bhuja bala bipula bhŒra mahi khaṁḍita, khara dµuṣana birŒdha badha paṁḍita. rŒvanŒri sukharµupa bhµupabara, jaya dasaratha kula kumuda sudhŒkara.3. sujasa purŒna bidita nigamŒgama, gŒvata sura muni santa samŒgama. kŒrunīka byalīka mada khaṁḍana, saba bidhi kusala kosalŒ maṁḍana.4. kali mala mathana nŒma mamatŒhana, tulasidŒsa prabhu pŒhi pranata jana.5.

दô0— पýेम सगिUि मयनि नारद बरनि राम »यन »ýाम। सôभा¤सˇय NUदय¡ ˇरि »० `गUा¡ बिˇि ˇाम॥ 51॥

prema sahita muni nŒrada barani rŒma guna grŒma, sobhŒsindhu hṛdaya ¡ dhari gae jahŒ ¡ bidhi dhŒma.51.

चौ0—»िरि`ा सयनगयU बिसद यगU कथा । माउ सब कगUी मôरि मिि `था॥ राम चरिि सि कôंिU ुपारा । Ÿायिि सारदा न बरना पारा॥ 1॥ राम ुनंि ुनंि »यनानी । `‹म कर्म ुनंि नामानी॥ `ल सीकर मगिU र` »नि `ागUीउ । रघायपिि चरिि न बरनि सिरागUीउ॥ 2॥ बिमल कथा गUरि पद दायनी । भ»िि गUô§ सयनि ुनपायनी॥ 'Uमा कगिU'¡U सब कथा सयगUार्§ । `ô भयसयं˙िU „»पििगिU सयनार्§॥ 3॥ कछयUक राम »यन कगेU'¡U ब„ानी । ुब का कगUौउ सô कगUगयU भवानी॥ सयनि सयभ कथा 'Uमा गUरानी । बôली ुिि बिनीि महदय बानी॥ 4॥ ˇ‹य ˇ‹य माउ ˇ‹य पयरारी । सयने'¡U राम »यन भव भय गUारी॥ 5॥

girijŒ sunahu bisada yaha kathŒ, mai ò saba kahī mori mati jathŒ. rŒma carita sata ko¢i apŒrŒ, śruti sŒradŒ na baranai pŒrŒ.1. rŒma ananta ananta gunŒnī, janma karma ananta nŒmŒnī. jala sīkara mahi raja gani jŒhī ¡, raghupati carita na barani sirŒhī ¡.2. bimala kathŒ hari pada dŒyanī, bhagati hoi suni anapŒyanī. umŒ kahiu¡ saba kathŒ suhŒī, jo bhusuṁḍi khagapatihi sunŒī.3. kachuka rŒma guna kaheu¡ bakhŒnī, aba kŒ kahau ¡ so kahahu bhavŒnī. suni subha kathŒ umŒ haraṣŒnī, bolī ati binīta mṛdu bŒnī.4. dhanya dhanya maiò dhanya purŒrī, suneu ¡ rŒma guna bhava bhaya hŒrī.5.

दô0— ियगरी कहरपा¡ कहरपायिन ुब कहरिकहरˆय न मôगU। `ाने'¡U राम पýिाप पýभय चिदानंद संदôगU॥ 52 (क)॥ नाथ िवानन ससि dवि कथा सयˇा रघायबीर। Ÿावन पयंU‹िगU मन पान करि न¤गU ुघाि मििˇीर॥ 52 („)॥

tumharī kṛpŒ ¡ kṛpŒyatana aba kṛtakṛtya na moha, jŒneu¡ rŒma pratŒpa prabhu cidŒnanda sandoha.52(A). nŒtha tavŒnana sasi sravata kathŒ sudhŒ raghubīra, śravana pu¢anhi mana pŒna kari nahi ò aghŒta matidhīra.52(B).

चौ0—राम चरिि `े सयनि ुघागUीउ।रस बिसेा `ाना िि‹गU नागUीउ॥ `ीवनमयQर मगUामयनि `े“र । गUरि »यन सयन¤गU निरंUिर िे“र॥ 1॥ भव सा»र चगU पार `ô पावा । राम कथा िा कग¡U दहÉ‚U नावा॥ बिा§‹गU कग¡U पयनि गUरि »यन »ýामा । Ÿावन सय„द ुLर मन ुभिरामा॥ 2॥ Ÿावनवंि ुस कô `» मागUीउ । `ागिU न रघायपिि चरिि सôगUागUीउ॥ िे `˙‚U `ीव नि`ाˆमक घािी ।`ि‹गUगिU न रघायपिि कथा सôगUािी॥ 3॥ गUरिचरि˜ा मानस ियगU »ावा । सयनि माउ नाथ ुमििि सय„ पावा॥ ियगU `ô कगUी यगU कथा सयगUार्§ । का»भसयं˙िU »Lर˙‚U पýिि »ार्§॥ 4॥

rŒma carita je sunata aghŒhī¡, rasa biseṣa jŒnŒ tinha nŒhī ¡. jīvanamukta mahŒmuni jeµu, hari guna sunahi ò nirantara teµu.1. bhava sŒgara caha pŒra jo pŒvŒ, rŒma kathŒ tŒ kaha ¡ dṛRha nŒvŒ. biṣainha kaha¡ puni hari guna grŒmŒ, śravana sukhada aru mana abhirŒmŒ.2. śravanavanta asa ko jaga mŒhī ¡, jŒhi na raghupati carita sohŒhī ¡. te jaRa jīva nijŒtmaka ghŒtī, jinhahi na raghupati kathŒ sohŒtī.3. haricaritra mŒnasa tumha gŒvŒ, suni mai ò nŒtha amiti sukha pŒvŒ. tumha jo kahī yaha kathŒ suhŒī, kŒgabhasuṁḍi garuRa prati gŒī.4.

दô0— बिरिि ‚यान बि‚यान दहÉU‚ राम चरन ुिि नेगU। बायस िन रघायपिि भ»िि मôगिU परम संदेगU॥ 53॥

birati gyŒna bigyŒna dṛRha rŒma carana ati neha, bŒyasa tana raghupati bhagati mohi parama sandeha.53.

चौ0—नर सगUd मग¡U सयनगयU पयरारी । कô'U ०क गUô§ ˇर्म बýिˇारी॥ ˇर्मसील कôंिक मग¡ U कôर्§ । बिाय बिमय„ बिरा» रि गUôर्§॥ 1॥ कôंिU बिरQर मŠय Ÿायिि कगUर्§ । सयक ‚यान सकहरि कô'U लगUर्§॥ ‚यानवंि कôंिUक मग¡U कô“र । `ीवनमयQर सकहरि `» सô“र॥ 2॥ िि‹गU सगUd मगय¡U सब सय„ „ानी । दयर्लभ बýrा्लीन बि‚यानी॥ ˇर्मसील बिरQर ुLर ‚यानी । `ीवनमयQर बýrा्पर पýानी॥ 3॥ सब िे सô दयर्लभ सयरराया । राम भ»िि रि »ि मद माया॥ सô गUरिभ»िि का» किमि पार्§ । बिSवनाथ मôगिU कगUगयU बयÛार्§॥ 4॥

nara sahasra maha ¡ sunahu purŒrī, kou eka hoi dharma bratadhŒrī. dharmasīla ko¢ika maha¡ koī, biṣaya bimukha birŒga rata hoī.1. ko¢i birakta madhya sruti kahaī, samyaka gyŒna sakṛta kou lahaī. gyŒnavanta ko¢ika maha ¡ koµu, jīvanamukta sakṛta jaga soµu.2. tinha sahasra mahu¡ saba sukha khŒnī, durlabha brahmalīna bigyŒnī. dharmasīla birakta aru gyŒnī, jīvanamukta brahmapara prŒnī.3. saba te so durlabha surarŒyŒ, rŒma bhagati rata gata mada mŒyŒ. so haribhagati kŒga kimi pŒī, bisvanŒtha mohi kahahu bujhŒī.4.

दô0— राम परायन ‚यान रि »यना»ार मिि ˇीर। नाथ कगUगयU केरगिU कारन पाय'U काक सरीर॥ 54॥

rŒma parŒyana gyŒna rata gunŒgŒra mati dhīra, nŒtha kahahu kehi kŒrana pŒyau kŒka sarīra.54.

चौ0—यगU पýभय चरिि पवि˜ा सयगUावा । कगUगयU कहरपाल का» कग¡U पावा॥ ियगU केरगिU भा¡िि सयना मदनारी । कगUगयU मôगिU ुिि कौियक भारी॥ 1॥ »Lर˙‚U मगUा‚यानी »यन रासी । गUरि सेवक ुिि निकंU निवासी॥ िेगिंUUU केरगिU गेUिय का» सन `ार्§ । सयनी कथा मयनि निकर बिगUार्§॥ 2॥ कगUगयU कवन बिˇि भा संबादा । दô'U गUरिभ»ि का» 'Uर»ादा॥ »ौरि »िरा सयनि सरल सयगUार्§ । बôले सिव सादर सय„ पार्§॥ 3॥ ˇ‹य सिी पावन मिि िôरी । रघायपिि चरन पýीिि न¤गU थôरी॥ सयनगयU परम पयनीि §ििगUासा। `ô सयनि सकल रलôक भýम नासा॥ 4॥ 'Uप`§ राम चरन बिSवासा । भव निˇि िर नर बिन¤गU पýयासा॥ 5॥

yaha prabhu carita pavitra suhŒvŒ, kahahu kṛpŒla kŒga kaha ¡ pŒvŒ. tumha kehi bhŒ¡ ti sunŒ madanŒrī, kahahu mohi ati kautuka bhŒrī.1. garuRa mahŒgyŒnī guna rŒsī, hari sevaka ati nika¢a nivŒsī. tehi ò kehi hetu kŒga sana jŒī, suni ò kathŒ muni nikara bihŒī.2. kahahu kavana bidhi bhŒ sambŒdŒ, dou haribhagata kŒga uragŒdŒ. gauri girŒ suni sarala suhŒī, bole siva sŒdara sukha pŒī.3. dhanya satī pŒvana mati torī, raghupati carana prīti nahi ò thorī. sunahu parama punīta itihŒsŒ, jo suni sakala loka bhrama nŒsŒ.4. upajai rŒma carana bisvŒsŒ, bhava nidhi tara nara binahiò prayŒsŒ.5.

दô0— ०ेसिु पýF बिगंU»पिि की‹िगU का» सन `ा§। सô सब सादर कगिUगU'¡U सयनगयU 'Uमा मन ला§॥ 55॥

1010 * ŚR’ RMACARITAMNASA* aisia prasna bihaṅgapati kīnhi kŒga sana jŒi, so saba sŒdara kahihau ¡ sunahu umŒ mana lŒi.55.

चौ0—माउ `िमि कथा सयनी भव मôचनि । सô पýसं» सयनय सयमय„ि सयलôचनि॥ पýथम द‘छ »हग U िव ुविारा । सिी नाम िब रगUा ियगUारा॥ 1॥ द‘छ `‚य िव भा ुपमाना । ियगU ुिि कýरôˇ ि`े िब पýाना॥ मम ुनयचर‹गU की‹गU म„ भं»ा । `ानगयU ियगU सô सकल पýसं»ा॥ 2॥ िब ुिि सôच भय'U मन मôरेउU । दय„ी भय'¡U बियô» पिýय िôरेउU॥ सयंदर बनU »िरिU सरििU ि˙‚Uा»ा । कौियक दे„ि ¨िरर'¡U बेरा»ा॥ 3॥ »िरि सयमेर 'Užार दिसि दŒरी । नील साल ०क सयंदर भŒरी॥ िासय कनकमय सि„र सयगUा० । चारि चाLर मôरेU मन भा०॥ 4॥ िि‹गU पर ०क ०क बिंUप बिसाला । बंU पीपर पाकरी रसाला॥ सालôपरि सर सयंदर सôगUा । मनि सôपान दे„ि मन मôगUा॥ 5॥

maiò jimi kathŒ sunī bhava mocani, so prasaṅga sunu sumukhi sulocani. prathama daccha gṛha tava avatŒrŒ, satī nŒma taba rahŒ tumhŒrŒ.1. daccha jagya tava bhŒ apamŒnŒ, tumha ati krodha taje taba prŒnŒ. mama anucaranha kīnha makhabhaṅgŒ, jŒnahu tumha so sakala prasaṅgŒ.2. taba ati soca bhayau mana more¡ , dukhī bhayau ¡ biyoga priya tore ¡ . sundara bana giri sarita taRŒgŒ, kautuka dekhata phirau ¡ berŒgŒ.3. giri sumera uttara disi dµurī, nīla saila eka sundara bhµurī. tŒsu kanakamaya sikhara suhŒe, cŒri cŒru more mana bhŒe.4. tinha para eka eka bi¢apa bisŒlŒ, ba¢a pīpara pŒkarī rasŒlŒ. sailopari sara sundara sohŒ, mani sopŒna dekhi mana mohŒ.5.

दô0— सीिल ुमल मˇयर `ल `ल` बिपयल बगयUरंU»। कŒर`ि कल रव गंUस »न »यं`ि मं`यल भहं»॥ 56॥

sītala amala madhura jala jalaja bipula bahuraṅga, kµujata kala rava haṁsa gana guñjata mañjula bhṛṅga.56.

चौ0—िेगिंU »िरि Lरचिर बस§ „» सôर्§ । िासय नास क¸पांि न गUôर्§॥ माया कहरि »यन दôा ुनेका । मôगU मनô` ुादि ुबिबेका॥ 1॥ रगे U Žयापि समSि `» मागUीउ । िेगिU »िरि निकंU कबगय¡U नगिंU `ागUीउ॥ िग¡U बसि गUरिगिU भ`§ `िमि का»ा । सô सयनय 'Uमा सगिUि ुनयरा»ा॥ 2॥ पीपर िLर िर Šयान सô ˇरर्§ । `ाप `‚य पाकरि िर करर्§॥ ुा¡ब छा¡गU कर मानस पŒ`ा । ि`ि गUरि भ`नय का`य नगिंU दŒ`ा॥ 3॥ बर िर कगU गUरि कथा पýसं»ा । ुावगिंU सयनगिंU ुनेक बिगंU»ा॥ राम चरिि बिचि˜ा बिˇि नाना । पýेम सगिUि कर सादर »ाना॥ 4॥ सयनगिंUU सकल मिि बिमल मराला । बस¤गU निरंUिर `े िेगिंU िाला॥ `ब माउ `ा§ सô कौियक दे„ा । 'Uर 'Uप`ा ुानंद बिसेा॥ 5॥

tehiò giri rucira basai khaga soī, tŒsu nŒsa kalpŒnta na hoī. mŒyŒ kṛta guna doṣa anekŒ, moha manoja Œdi abibekŒ.1. rahe byŒpi samasta jaga mŒhī ¡, tehi giri nika¢a kabahu ¡ nahi ò jŒhī ¡. taha¡ basi harihi bhajai jimi kŒgŒ, so sunu umŒ sahita anurŒgŒ.2. pīpara taru tara dhyŒna so dharaī, jŒpa jagya pŒkari tara karaī. Œ¡ba chŒ¡ha kara mŒnasa pµujŒ, taji hari bhajanu kŒju nahi ò dµujŒ.3. bara tara kaha hari kathŒ prasaṅgŒ, Œvahiò sunahi ò aneka bihaṅgŒ. rŒma carita bicitra bidhi nŒnŒ, prema sahita kara sŒdara gŒnŒ.4. sunahiò sakala mati bimala marŒlŒ, basahiò nirantara je tehi ò tŒlŒ. jaba mai ò jŒi so kautuka dekhŒ, ura upajŒ Œnanda biseṣŒ.5.

दô0— िब कछयU काल मराल िनय ˇरि िग¡U की‹गU निवास। सादर सयनि रघायपिि »यन पयनि ुाय'¡U कारलास॥ 57॥

taba kachu kŒla marŒla tanu dhari taha ¡ kīnha nivŒsa. sŒdara suni raghupati guna puni Œyau ¡ kailŒsa.57.

चौ0—»िरि`ा कगेU'¡U सô सब §ििगUासा । माउ `ेगिU समय »य'¡U „» पासा॥ ुब सô कथा सयनगयU `ेगिU गेUिŒ । »य'U का» प¤गU „» कयरल केरिŒ॥ 1॥ `ब रघायनाथ की‹िगU रन कýरी˙‚Uा । समयÛाि चरिि गUôिि मôगिU बýी˙‚Uा॥ बंˇन कांिU »यô 'Uर»ादा । 'Uप`ा NUदय¡ पýचं˙U बिादा॥ पýभय बंˇन समयÛाि बगयU भा¡िी । करि बिचार 'Uर» ुारािी॥ 3॥ Žयापक बýrा् बिर` बा»ीसा । माया मôगU पार परमीसा॥ सô ुविार सयने'¡U `» मागUीउ । दे„े'¡U सô पýभाव कछयU नागUीउ॥ 4॥

girijŒ kaheu¡ so saba itihŒsŒ, mai ò jehi samaya gayau ¡ khaga pŒsŒ. aba so kathŒ sunahu jehi hetµu, gayau kŒga pahi ò khaga kula ketµu.1. jaba raghunŒtha kīnhi rana krīRŒ, samujhata carita hoti mohi brīRŒ. indrajīta kara Œpu ba ¡dhŒyo, taba nŒrada muni garuRa pa¢hŒyo.2. bandhana kŒ¢i gayo uragŒdŒ, upajŒ hṛdaya ¡ pracaṁḍa biṣŒdŒ. prabhu bandhana samujhata bahu bhŒ¡ tī, karata bicŒra uraga ŒrŒtī.3. byŒpaka brahma biraja bŒgīsŒ, mŒyŒ moha pŒra paramīsŒ. so avatŒra suneu¡ jaga mŒhī ¡, dekheu ¡ so prabhŒva kachu nŒhī ¡ .4.

दô0— भव बंˇन िे छŒUंU¤गU नर `पि `ा कर नाम। „र्ब निसाचर बा¡ˇे'U ना»पास सô§ राम॥ 58॥

bhava bandhana te chµu¢ahi ò nara japi jŒ kara nŒma, kharba nisŒcara bŒ ¡dheu nŒgapŒsa soi rŒma.58.

चौ0—नाना भा¡िि मनगिU समयÛावा । पý»ंU न ‚यान NUदय¡ भýम छावा॥ „ेद „िóा मन िर्कर बÉ‚Uार्§ । भय'U मôगUबस ियगUरिगिंU नार्§॥ 1॥ Žयाकयरल »य'U देवरिाि पागUीउ । कगेUसि `ô संसय नि` मन मागUीउ॥ सयनि नारदगिUU ला»ि ुिि दाया । सयनय „» पýबल राम कार माया॥ 2॥ `ô ‚यानि‹गU कर चिि ुपगUरर्§ । बरिुा§र्Z बिमôगU मन करर्§॥ `ेगिंU बगयU बार नचावा मôगUी ।सô§ Žयापी बिगंU»पिि िôगUी॥ 3॥ मगUामôगU 'Uप`ा 'Uर िôरेउU । मिंिUगिU न बे»ि कगेउU „» मôरेउU॥ चियरानन प¤गU `ागयU „»ेसा । सô§ करेUगयU `ेगिU गUô§ निदेसा॥ 4॥

nŒnŒ bhŒ ¡ ti manahi samujhŒvŒ, praga¢a na gyŒna hṛdaya¡ bhrama chŒvŒ. kheda khinna mana tarka baRhŒī, bhayau mohabasa tumharihi ò nŒī.1. byŒkula gayau devariṣi pŒhī ¡, kahesi jo saṁsaya nija mana mŒhī ¡. suni nŒradahi lŒgi ati dŒyŒ, sunu khaga prabala rŒma kai mŒyŒ.2. jo gyŒninha kara cita apaharaī, bariŒī¡ bimoha mana karaī. jehiò bahu bŒra nacŒvŒ mohī, soi byŒpī bihaṅgapati tohī.3. mahŒmoha upajŒ ura tore ¡ , mi¢ihi na begi kahe ¡ khaga more ¡ . caturŒnana pahiò jŒhu khagesŒ, soi karehu jehi hoi nidesŒ.4.

दô0— ुस कगिU चले देवरिाि करि राम »यन »ान। गUरि माया बल बरनि पयनि पयनि परम सय`ान॥ 59॥

asa kahi cale devariṣi karata rŒma guna gŒna, hari mŒyŒ bala baranata puni puni parama sujŒna.59.

चौ0—िब „»पिि बिरंUचि पगिंU »य“रU । नि` संदेगU सयनावि भय“र॥ सयनि बिरंंUचि रामगि सिLर नावा । समयÛिा पýिाप पýेम ुिि छावा॥ 1॥ मन मगय¡U कर§ बिचार बिˇािा । माया बस कबि कôबिद ‚यािा॥ गUरि माया कर ुमििि पýभावा । बिपयल बार `ेगिंU मôगिU नचावा॥ 2॥ ु» `»मय `» मम 'Uपरा`ा । न¤गU ुाचर` मôगU „»रा`ा॥ िब बôले बिˇि »िरा सयगUार्§ । `ान मगेUस राम पýभयिार्§॥ 3॥ बानिेय संकर प¤गU `ागŒU । िाि ुनि पŒछगयU `नि कागŒU॥ िग¡U गUô§गिU िव संसय गUानी। चले'U बिगंU» सयनि बिˇि बानी॥ 4॥

taba khagapati birañci pahi ò gayaµu, nija sandeha sunŒvata bhayaµu. suni birañci rŒmahi siru nŒvŒ, samujhi pratŒpa prema ati chŒvŒ.1. mana mahu¡ karai bicŒra bidhŒtŒ, mŒyŒ basa kabi kobida gyŒtŒ. hari mŒyŒ kara amiti prabhŒvŒ, bipula bŒra jehi ò mohi nacŒvŒ.2. 1014 * ŚR’ RMACARITAMNASA* aga jagamaya jaga mama uparŒjŒ, nahiò Œcaraja moha khagarŒjŒ. taba bole bidhi girŒ suhŒī, jŒna mahesa rŒma prabhutŒī.3. bainateya saṅkara pahi ò jŒhµu, tŒta anata pµuchahu jani kŒhµu. taha¡ hoihi tava saṁsaya hŒnī, caleu bihaṅga sunata bidhi bŒnī.4.

दô0— परमाियर बिगंU»पिि ुाय'U िब मô पास। `ाि रगेU'¡U कयरबेर »हगU रगिUगयU 'Uमा कारलास॥ 60॥

paramŒtura bihaṅgapati Œyau taba mo pŒsa, jŒta raheu ¡ kubera gṛha rahihu umŒ kailŒsa.60.

चौ0—िेगिंU मम पद सादर सिLर नावा । पयनि ुापन संदेगU सयनावा॥ सयनि िा करि बिनिी महदय बानी । पýेम सगिUि माउ कगेU'¡U भवानी॥ 1॥ मिलेगयU »Lर˙‚U मार» मग¡U मôगUी ।कवन भा¡िि समयÛावौउ िôगUी॥ िबगिंU गUô§ सब संसय भं»ा । `ब बगयU काल करिु सिसं»ा॥ 2॥ सयनिु िगUा¡ गUरि कथा सयगUार्§ । नाना भा¡िि मयनि‹गU `ô »ार्§॥ `ेगिU मगय¡U ुादि मŠय ुवसाना । पýभय पýििपाl राम भ»वाना॥ 3॥ निि गUरि कथा गUôि `ग¡U भार्§ । प˘Uव'¡U िगUा¡ सयनगयU ियगU `ार्§॥ `ा§गिU सयनि सकल संदेगUा । राम चरन गUô§गिU ुिि नेगUा॥ 4॥

tehiò mama pada sŒdara siru nŒvŒ, puni Œpana sandeha sunŒvŒ. suni tŒ kari binatī mṛdu bŒnī, prema sahita mai ò kaheu ¡ bhavŒnī.1. milehu garuRa mŒraga maha¡ mohī, kavana bhŒ ¡ ti samujhŒvau ¡ tohī. tabahiò hoi saba saṁsaya bhaṅgŒ, jaba bahu kŒla karia satasaṅgŒ.2. sunia tahŒ¡ hari kathŒ suhŒī, nŒnŒ bhŒ ¡ ti muninha jo gŒī. jehi mahu¡ Œdi madhya avasŒnŒ, prabhu pratipŒdya rŒma bhagavŒnŒ.3. nita hari kathŒ hota jaha¡ bhŒī, pa¢havau ¡ tahŒ ¡ sunahu tumha jŒī. jŒihi sunata sakala sandehŒ, rŒma carana hoihi ati nehŒ.4.

दô0— बिनय सिसं» न गUरि कथा िेगिU बिनय मôगU न भा»। मôगU »०¡ बिनय राम पद गUô§ न दहÉ‚U ुनयरा»॥ 61॥

binu satasaṅga na hari kathŒ tehi binu moha na bhŒga, moha gae ¡ binu rŒma pada hoi na dṛRha anurŒga.61.

चौ0—मिलगिंU न रघायपिि बिनय ुनयरा»ा । कि०¡ `ô» िप ‚यान बिरा»ा॥ 'Užार दिसि सयंदर »िरि नीला । िग¡U रगU काकभयसयं˙िU सयसीला॥ 1॥ राम भ»िि पथ परम पýबीना । ‚यानी »यन »हगU बगयU कालीना॥ राम कथा सô कगU§ निरंUिर । सादर सयनगिंU बिबिˇ बिगंU»बर॥ 2॥ `ा§ सयनगयU िग¡U गUरि »यन भŒरी । गUô§गिU मôगU `निि दय„ दŒरी॥ माउ `ब िेगिU सब कगUा बयÛार्§ । चले'U गUराि मम पद सिLर नार्§॥ 3॥ िािे 'Uमा न माउ समयÛावा । रघायपिि कहरपा¡ मरमय माउ पावा॥ गUô§गिU की‹गU कबगय¡Uुभिमाना। सô „ôवा चगU कहरपानिˇाना॥ 4॥ कछयU िेगिU िे पयनि माउ नगिंU रा„ा । समयÛा§ „» „»गUी कार भाा॥ पýभय माया बलवंि भवानी । `ागिU न मôगU कवन ुस ‚यानी॥ 5॥

milahiò na raghupati binu anurŒgŒ, kie¡ joga tapa gyŒna birŒgŒ. uttara disi sundara giri nīlŒ, taha ¡ raha kŒkabhusuṁḍi susīlŒ.1. rŒma bhagati patha parama prabīnŒ, gyŒnī guna gṛha bahu kŒlīnŒ. rŒma kathŒ so kahai nirantara, sŒdara sunahiò bibidha bihaṅgabara.2. jŒi sunahu taha¡ hari guna bhµurī, hoihi moha janita dukha dµurī. maiò jaba tehi saba kahŒ bujhŒī, caleu haraṣi mama pada siru nŒī.3. tŒte umŒ na maiò samujhŒvŒ, raghupati kṛpŒ ¡ maramu mai ò pŒvŒ. hoihi kīnha kabahu¡ abhimŒnŒ, so khovai caha kṛpŒnidhŒnŒ.4. kachu tehi te puni maiò nahiò rŒkhŒ, samujhai khaga khagahī kai bhŒṣŒ. prabhu mŒyŒ balavanta bhavŒnī, jŒhi na moha kavana asa gyŒnī.5.

दô0— ‚यानी भ»ि सिरôमनि ˜िाभयवनपिि कर `ान। िागिU मôगU माया नर पाव¡र करगिंU »यमान॥ 62 (क)॥

gyŒnī bhagata siromani tribhuvanapati kara jŒna, tŒhi moha mŒyŒ nara pŒva ¡ra karahi ò gumŒna.62(A).

सिव बिरंUचि कगय¡U मôगU§ कô गाU बपयरा ुान। ुस `िय¡ `ानि भ`¤गU मयनि माया पिि भ»वान॥ 62 („)॥

siva birañci kahu ¡ mohai ko hai bapurŒ Œna, asa jiya ¡ jŒni bhajahi ò muni mŒyŒ pati bhagavŒna.62(B).

चौ0—»य'U »Lर˙‚U `ग¡U बस§ भयसयं˙Uा । मिि ुकयंर˘U गUरि भ»िि ु„ं˙Uा॥ दे„ि साल पýसóा मन भय“र । माया मôगU सôच सब »य“र॥ 1॥ करि ि˙‚Uा» म”ान `लपाना । बंU िर »य'U NUदय¡ गUराना॥ बह् बह् बिगंU» िग¡U ुा० । सयना राम केर चरिि सयगUा०॥ 2॥ कथा ुरंUभ कराU सô§ चागUा। िेगUी समय »य'U „»नागUा॥ ुावि दे„ि सकल „»रा`ा । गUरो'U बायस सगिUि समा`ा॥ 3॥ ुिि ुादर „»पिि कर की‹गUा । Sवा»ि पŒछि सयुासन दी‹गUा॥ करि पŒ`ा समेि ुनयरा»ा । मˇयर ब‘ान िब बôले'U का»ा॥ 4॥

gayau garuRa jaha¡ basai bhusuṁḍŒ, mati akuṁ¢ha hari bhagati akhaṁḍŒ. dekhi saila prasanna mana bhayaµu, mŒyŒ moha soca saba gayaµu.1. kari taRŒga majjana jalapŒnŒ, ba¢a tara gayau hṛdaya ¡ haraṣŒnŒ. bṛddha bṛddha bihaṅga taha ¡ Œe, sunai rŒma ke carita suhŒe.2. kathŒ arambha karai soi cŒhŒ, tehī samaya gayau khaganŒhŒ. Œvata dekhi sakala khagarŒjŒ, haraṣeu bŒyasa sahita samŒjŒ.3. ati Œdara khagapati kara kīnhŒ, svŒgata pµuchi suŒsana dīnhŒ. kari pµujŒ sameta anurŒgŒ, madhura bacana taba boleu kŒgŒ.4.

दô0— नाथ कहरिारथ भय'¡U माउ िव दरसन „»रा`। ुायसय देगयU सô करौउ ुब पýभय ुायगयU केरगिU का`॥ 63 (क)॥ सदा कहरिारथ रूरप ियगU कगU महदय बचन „»ेस। `ेगिU कार ुSियिि सादर नि` मय„ की‹िगU मगेUस॥ 63 („)॥

nŒtha kṛtŒratha bhayau¡ maiò tava darasana khagarŒja, Œyasu dehu so karau ¡ aba prabhu Œyahu kehi kŒja.63(A). sadŒ kṛtŒratha rµupa tumha kaha mṛdu bacana khagesa, jehi kai astuti sŒdara nija mukha kīnhi mahesa.63(B).

चौ0—सयनगयU िाि `ेगिU कारन ुाय'¡U । सô सब भय'U दरस िव पाय'¡U॥ दे„ि परम पावन िव ुाŸाम । »य'U मôगU संसय नाना भýम॥ 1॥ ुब Ÿाीराम कथा ुिि पावनि । सदा सय„द दय„ पयं` नसावनि॥ सादर िाि सयनावगयU मôगUी ।बार बार बिनव'¡U पýभय िôगUी॥ 2॥ सयनि »Lर˙‚ U कार »िरा बिनीिा । सरल सयपýेम सय„द सयपयनीिा॥ भय'U िासय मन परम 'UछागUा । ला» कगाU रघायपिि »यन »ागUा॥ 3॥ पýथमगिंU ुिि ुनयरा» भवानी । रामचरिि सर कगेUसि ब„ानी॥ पयनि नारद कर मôगU ुपारा । कगेUसि बगयUरि रावन ुविारा॥ 4॥ पýभय ुविार कथा पयनि »ार्§। िब सिसय चरिि कगेUसि मन लार्§॥ 5॥

sunahu tŒta jehi kŒrana Œyau¡, so saba bhayau darasa tava pŒyau ¡. dekhi parama pŒvana tava Œśrama, gayau moha saṁsaya nŒnŒ bhrama.1. aba śrīrŒma kathŒ ati pŒvani, sadŒ sukhada dukha puñja nasŒvani. sŒdara tŒta sunŒvahu mohī, bŒra bŒra binavau ¡ prabhu tohī.2. sunata garuRa kai girŒ binītŒ, sarala suprema sukhada supunītŒ. bhayau tŒsu mana parama uchŒhŒ, lŒga kahai raghupati guna gŒhŒ.3. prathamahiò ati anurŒga bhavŒnī, rŒmacarita sara kahesi bakhŒnī. puni nŒrada kara moha apŒrŒ, kahesi bahuri rŒvana avatŒrŒ.4. prabhu avatŒra kathŒ puni gŒī, taba sisu carita kahesi mana lŒī.5. 1018 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

दô0— बालचरिि कगिU बिबिˇि बिˇि मन मग¡U परम 'UछागU। रिाि ुा»वन कगेUसि पयनि Ÿाीरघायबीर बिबागU॥ 64॥

bŒlacarita kahi bibidhi bidhi mana maha¡ parama uchŒha. riṣi Œgavana kahesi puni śrīraghubīra bibŒha.64.

चौ0—बगयUरि राम ुभिोक पýसं»ा । पयनि नहप बचन रा` रस भं»ा॥ पयरबासि‹गU कर बिरगU बिादा । कगेUसि राम लछिमन संबादा॥ 1॥ बिपिन »वन केरवंU ुनयरा»ा । सयरसरि 'Uिरि निवास पýया»ा॥ बालमीक पýभय मिलन ब„ाना । चि˜ाकŒरंU `िमि बसे भ»वाना॥ 2॥ सचिवा»वन न»र नहप मरना । भरिा»वन पýेम बगयU बरना॥ करि नहप किýरया सं» पयरबासी । भरि »० `ग¡U पýभय सय„ रासी॥ 3॥ पयनि रघायपिि बगयUबिˇि समयÛा० । ला पादयका ुवˇपयर ुा०॥ भरि रगUनि सयरपिि सयि करनी । पýभय ुLर ु˜िा भेउंU पयनि बरनी॥ 4॥

bahuri rŒma abhiṣeka prasaṅgŒ, puni nṛpa bacana rŒja rasa bhaṅgŒ. purabŒsinha kara biraha biṣŒdŒ, kahesi rŒma lachimana sambŒdŒ.1. bipina gavana keva¢a anurŒgŒ, surasari utari nivŒsa prayŒgŒ. bŒlamīka prabhu milana bakhŒnŒ, citrakµu¢a jimi base bhagavŒnŒ.2. sacivŒgavana nagara nṛpa maranŒ, bharatŒgavana prema bahu baranŒ. kari nṛpa kriyŒ saṅga purabŒsī, bharata gae jaha¡ prabhu sukha rŒsī.3. puni raghupati bahubidhi samujhŒe, lai pŒdukŒ avadhapura Œe. bharata rahani surapati suta karanī, prabhu aru atri bhe ¡¢a puni baranī.4.

दô0— कगिU बिराˇ बˇ `ेगिU बिˇि देगU ि`ी सरभं»। बरनि सयिीछन पýीिि पयनि पýभय ु»Sिि सिसं»॥ 65॥

kahi birŒdha badha jehi bidhi deha tajī sarabhaṅga, barani sutīchana prīti puni prabhu agasti satasaṅga.65.

चौ0—कगिU दं˙Uक बन पावनिार्§ । »ीˇ म§˜ाी पयनि िेगिंU »ार्§॥ पयनि पýभय पंचबंUीउ कहरि बासा । भं`ी सकल मयनि‹गU की ˜ासा॥ 1॥ पयनि लछिमन 'Uपदेस ुनŒपा । सŒपन„ा `िमि की‹िगU कयररूरपा॥ „र दŒान बˇ बगयUरि ब„ाना । `िमि सब मरमय दसानन `ाना॥ 2॥ दसकंरˇर मारीच बिकगUी । `ेगिU बिˇि भर्§ सô सब िेगिंU कगUी॥ पयनि माया सीिा कर गUरना । Ÿाीरघायबीर बिरगU कछयU बरना॥ 3॥ पयनि पýभय »ीˇ किýरया `िमि की‹गUी । बˇि कबंˇ सबरिगिU »िि दी‹गUी॥ बगयUरि बिरगU बरनि रघायबीरा । `ेगिU बिˇि »० सरôबर िीरा॥ 4॥

kahi daṁḍaka bana pŒvanatŒī, gīdha maitrī puni tehi ò gŒī. puni prabhu pañcaba¢ī ¡ kṛta bŒsŒ, bhañjī sakala muninha kī trŒsŒ.1. puni lachimana upadesa anµupŒ, sµupanakhŒ jimi kīnhi kurµupŒ. khara dµuṣana badha bahuri bakhŒnŒ, jimi saba maramu dasŒnana jŒnŒ.2. dasakandhara mŒrīca batakahī, jehi bidhi bhai so saba tehi ò kahī. puni mŒyŒ sītŒ kara haranŒ, śrīraghubīra biraha kachu baranŒ.3. puni prabhu gīdha kriyŒ jimi kīnhī, badhi kabandha sabarihi gati dīnhī. bahuri biraha baranata raghubīrŒ, jehi bidhi gae sarobara tīrŒ.4.

दô0— पýभय नारद संबाद कगिU माLरिि मिलन पýसं»। पयनि सय»ýीव मििार्§ बालि पýान कर भं»॥ 66 (क)॥ कपिगिU ििलक करि पýभय कहरि साल पýबरान बास। बरनन बर्ा सरद ुLर राम रôा कपि ˜ास॥ 66 („)॥

prabhu nŒrada sambŒda kahi mŒruti milana prasaṅga, puni sugrīva mitŒī bŒli prŒna kara bhaṅga.66(A). kapihi tilaka kari prabhu kṛta saila prabaraṣana bŒsa, baranana barṣŒ sarada aru rŒma roṣa kapi trŒsa.66(B).

चौ0—`ेगिU बिˇि कपिपिि कीस प˘Uा० । सीिा „ô` सकल दिसि ˇा०॥ बिबर पýबेस की‹गU `ेगिU भा¡िी । कपि‹गU बगUôरि मिला संपािी॥ 1॥ सयनि सब कथा समीरकयरमारा । नाघाि भय'U पयôˇि ुपारा॥ लंका¡ कपि पýबेस `िमि की‹गUा । पयनि सीिगिU ˇीर`य `िमि दी‹गUा॥ 2॥ बन 'U`ारि रावनगिU पýबôˇी । पयर दगिU नाघो'U बगयUरि पयôˇी॥ ुा० कपि सब `ग¡U रघायरार्§ । बादेगUी की कयरसल सयनार्§॥ 3॥ सेन समेिि `था रघायबीरा । 'UिरेU `ा§ बारिनिˇि िीरा॥ मिला बिभीान `ेगिU बिˇि ुार्§ । सा»र नि»ýगU कथा सयनार्§॥ 4॥

jehi bidhi kapipati kīsa p a¢hŒe, sītŒ khoja sakala disi dhŒe. bibara prabesa kīnha jehi bhŒ ¡ tī, kapinha bahori milŒ sampŒtī.1. suni saba kathŒ samīrakumŒrŒ, nŒghata bhayau payodhi apŒrŒ. laṅkŒ ¡ kapi prabesa jimi kīnhŒ, puni sītahi dhīraju jimi dīnhŒ.2. bana ujŒri rŒvanahi prabodhī, pura dahi nŒgheu bahuri payodhī. Œe kapi saba jaha¡ raghurŒī, baidehī kī kusala sunŒī.3. sena sameti jathŒ raghubīrŒ, utare jŒi bŒrinidhi tīrŒ. milŒ bibhīṣana jehi bidhi Œī, sŒgara nigraha kathŒ sunŒī.4.

दô0— सेिय बा¡ˇि कपि सेन `िमि 'Uिरी सा»र पार। »य'U बसी˘Uी बीरबर `ेगिU बिˇि बालिकयरमार॥ 67 (क)॥ निसिचर कीस लरार्§ बरनिसि बिबिˇि पýकार। कयंरभकरन घाननाद कर बल पौLरा संघार॥ 67 („)॥

setu bŒ ¡ dhi kapi sena jimi utarī sŒgara pŒra, gayau basī¢hī bīrabara jehi bidhi bŒlikumŒra.67(A). nisicara kīsa larŒī baranisi bibidhi prakŒra, kumbhakarana ghananŒda kara bala pauruṣa saṅghŒra.67(B).

चौ0—निसिचर निकर मरन बिˇि नाना । रघायपिि रावन समर ब„ाना॥ रावन बˇ मंदôदरि सôका । रा` बिभीान देव ुसôका॥ 1॥ सीिा रघायपिि मिलन बगUôरी । सयर‹गU की‹िगU ुSियिि कर `ôरी॥ पयनि पयcपक चÉि‚U कपि‹गU समेिा । ुवˇ चले पýभय कहरपा निकेरिा॥ 2॥ `ेगिU बिˇि राम न»र नि` ुा० । बायस बिसद चरिि सब »ा०॥ कगेUसि बगUôरि राम ुभिोका । पयर बरनि नहपनीिि ुनेका॥ 3॥ कथा समSि भयसयं˙U ब„ानी । `ô माउ ियगU सन कगUी भवानी॥ सयनि सब राम कथा „»नागUा । कगUि बचन मन परम 'UछागUा॥ 4॥

nisicara nikara marana bidhi nŒnŒ, raghupati rŒvana samara bakhŒnŒ. rŒvana badha mandodari sokŒ, rŒja bibhīṣana deva asokŒ.1. sītŒ raghupati milana bahorī, suranha kīnhi astuti kara jorī. puni puṣpaka caRhi kapinha sametŒ, avadha cale prabhu kṛpŒ niketŒ.2. jehi bidhi rŒma nagara nija Œe, bŒyasa bisada carita saba gŒe. kahesi bahori rŒma abhiṣekŒ, pura baranata nṛpanīti anekŒ.3. kathŒ samasta bhusuṁḍa bakhŒnī, jo mai ò tumha sana kahī bhavŒnī. suni saba rŒma kathŒ khaganŒhŒ, kahata bacana mana parama uchŒhŒ.4.

चौ0—दे„ि चरिि ुिि नर ुनयसारी । भय'U NUदय¡ मम संसय भारी॥ सô§ भýम ुब गिUि करि माउमाना । की‹गU ुनय»ýगU कहरŒानिˇाना॥ 1॥ `ô ुिि ुािप Žयाकयरल गUôर्§ । िLर छाया सय„ `ान§ सôर्§॥ `ौउ न¤गU गUôि मôगU ुिि मôगUी ।मिलिे'¡U िाि कवन बिˇि िôगUी॥ 2॥ सयनिे'¡U किमि गUरि कथा सयगUार्§ । ुिि बिचि˜ा बगयU बिˇि ियगU »ार्§॥ नि»मा»म पयरान मि ०गUा । कगUगिंU सि् मयनि नगिंU संदेगUा॥ 3॥ संि बिसय् मिलगिंU परि िेगUी । चििव¤ग राम कहरपा करि `ेगUी॥ राम कहरपा¡ िव दरसन भय“र । िव पýसाद सब संसय »य“र॥ 4॥

dekhi carita ati nara anusŒrī, bhayau hṛdaya¡ mama saṁsaya bhŒrī. soi bhrama aba hita kari maiò mŒnŒ, kīnha anugraha kṛpŒnidhŒnŒ.1. jo ati Œtapa byŒkula hoī, taru chŒyŒ sukha jŒnai soī. jau¡ nahiò hota moha ati mohī, milateu ¡ tŒta kavana bidhi tohī.2. sunateu¡ kimi hari kathŒ suhŒī, ati bicitra bahu bidhi tumha gŒī. nigamŒgama purŒna mata ehŒ, kahahiò siddha muni nahi ò sandehŒ.3. santa bisuddha milahi ò pari tehī, citavahi ò rŒma kṛpŒ kari jehī. rŒma kṛpŒ¡ tava darasana bhayaµu, tava prasŒda saba saṁsaya gayaµu.4.

दô0— सयनि बिगंU»पिि बानी सगिUि बिनय ुनयरा»। पयलक »ाि लôचन स`ल मन गUरो'U ुिि का»॥69 (क)॥ Ÿाôिा सयमिि सयसील सयचि कथा रसिक गUरि दास। पा§ 'Uमा ुिि »ôŒयमपि स”ान करगिंU पýकास॥ 69 („)॥

suni bihaṅgapati bŒnī sahita binaya anurŒga, pulaka gŒta locana sajala mana haraṣeu ati kŒga.69(A). śrotŒ sumati susīla suci kathŒ rasika hari dŒsa, pŒi umŒ ati gopyamapi sajjana karahi ò prakŒsa.69(B).

चौ0—बôले'U काकभसयं˙U बगUôरी । नभ» नाथ पर पýीिि न थôरी॥ सब बिˇि नाथ पŒ य ियगU मेरेU । कहरपापा˜ा रघायनायक केररेU॥ 1॥ ियगUगिU न संसय मôगU न माया । मô पर नाथ की‹िगU ियगU दाया॥ प˘U§ मôगU मिस „»पिि िôगUी । रघायपिि दी‹िगU ब˙‚Uार्§ मôगUी॥ 2॥ ियगU नि` मôगU कगUी „» सा§Z । सô नगिंU कछयU ुाचर` »ôसा§Z॥ नारद भव बिरंUचि सनकादी । `े मयनिनायक ुािमबादी॥ 3॥ मôगU न ुंˇ की‹गU केरगिU केरगUी । कô `» काम नचाव न `ेगUी॥ िहFा¡ केरगिU न की‹गU बौरागUा । केरगिU कर NUदय कýरôˇ नगिंU दागUा॥ 4॥

boleu kŒkabhasuṁḍa bahorī, nabhaga nŒtha para prīti na thorī. saba bidhi nŒtha pµujya tumha mere, kṛpŒpŒtra raghunŒyaka kere.1. tumhahi na saṁsaya moha na mŒyŒ, mo para nŒtha kīnhi tumha dŒyŒ. pa¢hai moha misa khagapati tohī, raghupati dīnhi baRŒī mohī.2. tumha nija moha kahī khaga sŒī ¡, so nahi ò kachu Œcaraja gosŒī ¡. nŒrada bhava birañci sanakŒdī, je muninŒyaka ŒtamabŒdī.3. moha na andha kīnha kehi kehī, ko jaga kŒma nacŒva na jehī. tṛsnŒ¡ kehi na kīnha baurŒhŒ, kehi kara hṛdaya krodha nahi ò dŒhŒ.4.

दô0— ‚यानी िापस सŒर कबि कôबिद »यन ुा»ार। केरगिU कार लोभ बि˙ंUबना की‹िगU न ०¤गU संसार॥ 70 (क)॥ Ÿाी मद बकýर न की‹गU केरगिU पýभयिा बˇिर न कागिU। मह»लôचनि केर नान सर कô ुस ला» न `ागिU॥ 70 („)॥

gyŒnī tŒpasa sµura kabi kobida guna ŒgŒra, kehi kai lobha biḍambanŒ kīnhi na ehi ò saṁsŒra.70(A). śrī mada bakra na kīnha kehi prabhutŒ badhira na kŒhi, mṛgalocani ke naina sara ko asa lŒga na jŒhi.70(B).

चौ0—»यन कहरि स‹यपाि नगिंU केरगUी । कô'U न मान मद ि`े'U निबेगUी॥ `ôबन वर केरगिU नगिंU बलकावा । ममिा केरगिU कर `स न नसावा॥ 1॥ म‘छर कागिU कलंक न लावा । कागिU न सôक समीर ˙Uôलावा॥ चिंिा सा¡पिनि कô नगिंU „ाया । कô `» `ागिU न Žयापी माया॥ 2॥ कींU मनôरथ दाLर सरीरा । `ेगिU न ला» घायन कô ुस ˇीरा॥ सयि बिि लôक र्§ाना िीनी । केरगिU कार मिि §‹गU कहरि न मलीनी॥ 3॥ यगU सब माया कर परिवारा । पýबल ुमििि कô बरना पारा॥ सिव चियरानन `ागिU ˙ेUरागUीउ । ुपर `ीव केरगिU ले„े मागUीउ॥ 4॥

guna kṛta sanyapŒta nahiò kehī, kou na mŒna mada tajeu nibehī. jobana jvara kehi nahi ò balakŒvŒ, mamatŒ kehi kara jasa na nasŒvŒ.1. macchara kŒhi kalaṅka na lŒvŒ, kŒhi na soka samīra ḍolŒvŒ. cintŒ sŒ ¡pini ko nahi ò khŒyŒ, ko jaga jŒhi na byŒpī mŒyŒ.2. kī¢a manoratha dŒru sarīrŒ, jehi na lŒga ghuna ko asa dhīrŒ. suta bita loka īṣanŒ tīnī, kehi kai mati inha kṛta na malīnī.3. yaha saba mŒyŒ kara parivŒrŒ, prabala amiti ko baranai pŒrŒ. siva caturŒnana jŒhi ḍerŒhī¡, apara jīva kehi lekhe mŒhī ¡.4.

दô0— Žयापि रगेU'U संसार मगय¡U माया कंUक पýचं˙U। सेनापिि कामादि भंU दंभ कपंU पां˙U॥ 71 (क)॥ सô दासी रघायबीर कार समयÛोउ मि‰या सôपि। छŒUंU न राम कहरपा बिनय नाथ कगU'¡U पद रôपि॥ 71 („)॥

byŒpi raheu saṁsŒra mahu ¡ mŒyŒ ka¢aka pracaṁḍa, senŒpati kŒmŒdi bha¢a dambha kapa¢a pŒṣaṁḍa.71.(A). so dŒsī raghubīra kai samujhe ¡ mithyŒ sopi, chµu¢a na rŒma kṛpŒ binu nŒtha kahau ¡ pada ropi.71(B).

चौ0—`ô माया सब `»गिU नचावा । `ासय चरिि ल„ि कागय¡U न पावा॥ सô§ पýभय भýŒ बिलास „»रा`ा । नाच नंUी §व सगिUि समा`ा॥ 1॥ सô§ स“िादानंद घान रामा । ु` बि‚यान रूरप बल ˇामा॥ Žयापक ŽयाŒय ु„ं˙U ुनंिा । ु„िल ुमôघासQिर भ»वंिा॥ 2॥ ु»यन ुदभý »िरा »ôिीिा । सबदरसी ुनवl ु`ीिा॥ निर्मम निराकार निरमôगUा । निˆय निरंU`न सय„ संदôगUा॥ 3॥ पýकहरिि पार U पýभय सब 'Uर बासी । बýrा् निरीगU बिर` ुबिनासी॥

jo mŒyŒ saba jagahi n acŒvŒ, jŒsu carita lakhi kŒhu ¡ na pŒvŒ. soi praphu bhrµu bilŒsa khagarŒjŒ, nŒca na¢ī iva sahita samŒjŒ.1. soi saccidŒnanda ghana rŒmŒ, aja bigyŒna rµupa bala dhŒmŒ. byŒpaka byŒpya akhaṁḍa anantŒ, akhila amoghasakti bhagavantŒ.2. aguna adabhra girŒ gotītŒ, sabadarasī anavadya ajītŒ. nirmama nirŒkŒra niramohŒ, nitya nirañjana sukha sandohŒ.3. prakṛti pŒra prabhu saba ura bŒsī, brahma nirīha biraja abinŒsī. ihŒ¡ moha kara kŒrana nŒhī ¡, rabi sanmukha tama kabahu ¡ ki jŒhī ¡.4.

दô0—भ»ि गेUिय भ»वान पýभय राम ˇरेU'U िनय भŒप। कि० चरिि पावन परम पýाकहरि नर ुनयरूरप॥ 72 (क)॥ `था ुनेक बेा ˇरि नहˆय कर§ नंU कô§। सô§ सô§ भाव दे„ाव§ ुापयन गUô§ न सô§॥ 72 („)॥

bhagata hetu bhagavŒna prabhu rŒma dhareu tanu bhµupa, kie carita pŒvana parama prŒkṛta nara anurµupa.72(A). jathŒ aneka beṣa dhari nṛtya karai na¢a koi, soi soi bhŒva dekhŒvai Œpuna hoi na soi.72(B).

चौ0—ुसि रघायपिि लीला 'Uर»ारी । दनय` बिमôगUनि `न सय„कारी॥ `े मिि मलिन बिायबस क रामी । पýभय पर मôगU ˇरगिंU §मि Sवामी॥ 1॥ नयन दôा `ा कग¡U `ब गUôर्§ । पीि बरन ससि कगय¡U कगU सôर्§॥ `ब `ेगिU दिसि भýम गUô§ „»ेसा । सô कगU प‘िछम 'Uय'U दिनेसा॥ 2॥ नौकारूरÉ‚U चलि `» दे„ा । ुचल मôगU बस ुापयगिU ले„ा॥ बालक भýमगिंU न भýम¤गU »हगUादी । कगUगिंU परSपर मि‰याबादी॥ 3॥ गUरि बिा§क ुस मôगU बिगंU»ा । सपनेगय¡U नगिंU ु‚यान पýसं»ा॥ मायाबस मििमंद ुभा»ी ।NUदय¡ `मनिका बगयUबिˇि ला»ी॥ 4॥ िे स˘ U गU˘U बस संसय करगUीउ । नि` ु‚यान राम पर ˇरगUीउ॥ 5॥

asi raghupati līlŒ uragŒrī, danuja bimohani jana sukhakŒrī. je mati malina biṣayabasa kŒmī, prabhu para moha dharahi ò imi svŒmī.1. nayana doṣa jŒ kaha¡ jaba hoī, pīta barana sasi kahu ¡ kaha soī. jaba jehi disi bhrama hoi khagesŒ, so kaha pacchima uyau dinesŒ.2. naukŒrµuRha calata jaga dekhŒ, acala moha basa Œpuhi lekhŒ. bŒlaka bhramahiò na bhramahiò gṛhŒdī, kahahi ò paraspara mithyŒbŒdī.3. hari biṣaika asa moha bihaṅgŒ, sapanehu ¡ nahi ò agyŒna prasaṅgŒ. mŒyŒbasa matimanda abhŒgī, hṛdaya ¡ jamanikŒ bahubidhi lŒgī.4. te sa¢ha ha¢ha basa saṁsaya karahī¡, nija agyŒna rŒma para dharahī ¡.5.

दô0— काम कýरôˇ मद लôभ रि »हगUासQर दय„रूरप। िे किमि `ानगिंU रघायपििगिU मŒÉ‚U परेU िम कŒरप॥ 73 (क)॥ निर्»यन रूरप सयलभ ुिि स»यन `ान नगिंU कô§। सय»म ु»म नाना चरिि सयनि मयनि मन भýम गUô§॥ 73 („)॥

kŒma krodha mada lobha rata gṛhŒsakta dukharµupa, te kimi jŒnahi ò raghupatihi mµuRha pare tama kµupa.73(A). nirguna rµupa sulabha ati saguna jŒna nahi ò koi, sugama agama nŒnŒ carita suni muni mana bhrama hoi.73(B).

चौ0—सयनय „»ेस रघायपिि पýभयिार्§ । कग'¡U `थामिि कथा सयगUार्§॥ `ेगिU बिˇि मôगU भय'U पýभय मôगUी ।सô'U सब कथा सयनाव'¡U िôगUी॥ 1॥ राम कहरपा भा`न ियगU िािा । गUरि »यन पýीिि मôगिU सय„दािा॥ िािे न¤गU कछयU ियगUगिंU दयराव'¡U । परम रगUSय मनôगUर »ाव'¡U॥ 2॥ सयनगयU राम कर सगU` सयभा“र । `न ुभिमान न रा„गिंU का“र॥ संसहि मŒल सŒलपýद नाना । सकल सôक दायक ुभिमाना॥ 3॥ िािे करगिंU कहरपानिˇि दŒरी । सेवक पर ममिा ुिि भŒरी॥ `िमि सिसय िन बýन गUô§ »ôसा§Z । मािय चिराव क˘िUन की ना§Z॥ 4॥

sunu khagesa raghupati prabhutŒī, kahau¡ jathŒmati kathŒ suhŒī. jehi bidhi moha bhayau prabhu mohī, sou saba kathŒ sunŒvau ¡ tohī.1. rŒma kṛpŒ bhŒjana tumha tŒtŒ, hari guna prīti mohi sukhadŒtŒ. tŒte nahiò kachu tumhahiò durŒvau¡ , parama rahasya manohara gŒvau ¡.2. sunahu rŒma kara sahaja subhŒµu, jana abhimŒna na rŒkhahi ò kŒµu. saṁsṛta mµula sµulaprada nŒnŒ, sakala soka dŒyaka abhimŒnŒ.3. tŒte karahiò kṛpŒnidhi dµurī, sevaka para mamatŒ ati bhµurī. jimi sisu tana brana hoi gosŒī¡, mŒtu cirŒva ka¢hina kī nŒī ¡.4. 1028 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

दô0— `दपि पýथम दय„ पाव§ रô्व§ बाल ुˇीर। Žयाˇि नास गिUि `ननी »निि न सô सिसय पीर॥ 74 (क)॥ ििमि रघायपिि नि` दास कर गUरगिंU मान गिUि ला»ि। ियलसिदास ०ेसे पýभयगिU कस न भ`गयU भýम ˆया»ि॥ 74 („)॥

jadapi prathama dukha pŒvai rovai bŒla adhīra, byŒdhi nŒsa hita jananī ganati na so sisu pīra.74(A). timi raghupati nija dŒsa kara harahi ò mŒna hita lŒgi, tulasidŒsa aise prabhuhi kasa na bhajahu bhrama tyŒgi.74(B).

चौ0—राम कहरपा ुापनि `˙‚Uिार्§ । कगU'¡U „»ेस सयनगयU मन लार्§॥ `ब `ब राम मनय` िनय ˇरगUीं । भQर गेUिय लीला बगयU करगUीउ॥ 1॥ िब िब ुवˇपयरी माउ `ा“¡र । बालचरिि बिलôकि गUरा“¡र॥ `‹म मगUोˆसव दे„'¡U `ार्§ । बरा पा¡च िग¡U रगU'¡U लôभार्§॥ 2॥ नि` पýभय बदन निगUारि निगUारी । लôचन सय¨रल कर'¡U 'Uर»ारी॥ 3॥ लघाय बायस बपय ˇरि गUरि सं»ा । दे„'¡U बालचरिि बगयU रंU»ा॥ 4॥

rŒma kṛpŒ Œpani jaRatŒī, kahau¡ khagesa sunahu mana lŒī. jaba jaba rŒma manuja tanu dharahī¡, bhakta hetu līlŒ bahu karahī ¡.1. taba taba avadhapurī mai ò jŒµu¡ , bŒlacarita biloki haraṣŒµu ¡ . janma mahotsava dekhau¡ jŒī, baraṣa pŒ ¡ ca taha ¡ rahau ¡ lobhŒī.2. iṣ¢adeva mama bŒlaka rŒmŒ, sobhŒ bapuṣa ko¢i sata kŒmŒ. nija prabhu badana nihŒri nihŒrī, locana suphala karau ¡ uragŒrī.3. laghu bŒyasa bapu dhari hari saṅgŒ, dekhau¡ bŒlacarita bahu raṅgŒ.4.

दô0— लरिका§Z `ग¡U `ग¡U ¨िररगिंU िग¡U िग¡U सं» 'U˙‚Uा'¡U। `Œ˘Uनि पर§ ु`िर मग¡U सô 'U˘Uा§ करि „ा'¡U॥ 75 (क)॥ ०क बार ुििसय सब चरिि कि० रघायबीर। सयमिरि पýभय लीला सô§ पयलकिि भय'U सरीर॥ 75 („)॥

larikŒī¡ jaha ¡ jaha ¡ phirahi ò taha ¡ taha ¡ saṅga uRŒu ¡ , jµu¢hani parai ajira maha ¡ so u¢hŒi kari khŒu ¡ .75(A). eka bŒra atisaya saba carita kie raghubīra, sumirata prabhu līlŒ soi pulakita bhayau sarīra.75(B).

चौ0—कगU§ भसयं˙U सयनगयU „»नायक । रामचरिि सेवक सय„दायक॥ नहपमंदिर सयंदर सब भा¡िी । „चिि कनक मनि नाना `ािी॥ 1॥ बरनि न `ा§ Lरचिर ु¡»नार्§ । `ग¡U „ेल¤गU निि चारि'U भार्§॥ बालबिनôद करि रघायरार्§ । बिचरि ु`िर `ननि सय„दार्§॥ 2॥ मरकि महदयल कलेवरSयामा । ुं» ुं» पýिि छबि बगयU कामा॥ नव रा`ीव ुLरन महदय चरना । पद` Lरचिर न„ ससि दयिि गUरना॥ 3॥ ललिि ुंक कयरलिसादिक चारी । नŒपयर चाLर मˇयर रवकारी॥ चाLर पयरंU मनि रचिि बनार्§ । कंिU किंरकिनि कल मय„र सयगUार्§॥ 4॥

kahai bhasuṁḍa sunahu khaganŒyaka, rŒmacarita sevaka sukhadŒyaka. nṛpamandira sundara saba bhŒ ¡ tī, khacita kanaka mani nŒnŒ jŒtī.1. barani na jŒi rucira a ¡ganŒī, jaha ¡ khelahi ò nita cŒriu bhŒī. bŒlabinoda karata raghurŒī, bicarata ajira janani sukhadŒī.2. marakata mṛdula kalevara syŒmŒ, aṅga aṅga prati chabi bahu kŒmŒ. nava rŒjīva aruna mṛdu caranŒ, padaja rucira nakha sasi duti haranŒ.3. lalita aṅka kulisŒdika cŒrī, nµupura cŒru madhura ravakŒrī. cŒru pura¢a mani racita banŒī, ka¢i kiṅkini kala mukhara suhŒī.4.

दô0— रेU„ा ˜ाय सयंदर 'Uदर नाभी Lरचिर »¡भीर। 'Uर ुायि भýा`ि बिबिˇि बाल बिभŒान चीर॥ 76॥

rekhŒ traya sundara udara nŒbhī rucira ga ¡bhīra, ura Œyata bhrŒjata bibidhi bŒla bibhµuṣana cīra.76.

चौ0—ुLरन पानि न„ कर` मनôगUर । बागयU बिसाल बिभŒान सयंदर॥ कंरˇ बाल केरगUरि दर »ýीवा । चाLर चिबयक ुानन छबि सींवा॥ 1॥ कलबल बचन ुˇर ुLरनारेU । दय§ दय§ दसन बिसद बर बारेU॥ ललिि कपôल मनôगUर नासा । सकल सय„द ससि कर सम गUासा॥ 2॥ नील कंर` लôचन भव मôचन । भýा`ि भाल ििलक »ôरôचन॥ बिकंU भहकयरंिU सम Ÿावन सयगUा० । कयंरचिि कच मेचक छबि छा०॥ 3॥ पीि Ûाीनि Ûा»यली िन सôगUी । किलकनि चििवनि भाविि मôगUी॥ रूरप रासि नहप ु`िर बिगUारी । नाच¤गU नि` पýििबिंब निगUारी॥ 4॥ मôगिU सन करगिंU बिबिˇि बिˇि कýरी˙‚Uा । बरनि मôगिU गUôिि ुिि बýी˙‚Uा॥ किलकि मôगिU ˇरन `ब ˇाव¤गU। चल'¡U भा»ि िब पŒप दे„ाव¤गU॥ 5॥

aruna pŒni nakha karaja manohara, bŒhu bisŒla bibhµuṣana sundara. kandha bŒla kehari dara grīvŒ, cŒru cibuka Œnana chabi sī ¡vŒ.1. kalabala bacana adhara arunŒre, dui dui dasana bisada bara bŒre. lalita kapola manohara nŒsŒ, sakala sukhada sasi kara sama hŒsŒ.2. nīla kañja locana bhava mocana, bhrŒjata bhŒla tilaka gorocana. bika¢a bhṛku¢i sama śravana suhŒe, kuñcita kaca mecaka chabi chŒe.3. pīta jhīni jhagulī tana sohī, kilakani citavani bhŒvati mohī. rµupa rŒsi nṛpa ajira bihŒrī, nŒcahi ò nija pratibimba nihŒrī.4. mohi sana karahi ò bibidhi bidhi krīRŒ, baranata mohi hoti ati brīRŒ. kilakata mohi dharana jaba dhŒvahiò, calau ¡ bhŒgi taba pµupa dekhŒvahi ò.5.

दô0— ुावि निकंU ग¡UसगिंU पýभय भा`ि Lरदन करागिंU। `ा'¡U समीप »गUन पद ¨िररि ¨िररि चिि§ परागिंU॥ 77 (क)॥ पýाकहरि सिसय §व लीला दे„ि भय'U मôगिU मôगU। कवन चरि˜ा करि पýभय चिदानंद संदôगU॥ 77 („)॥

Œvata nika¢a ha ¡sahiò prabhu bhŒjata rudana karŒhi ò, jŒu¡ samīpa gahana pada phiri phiri citai parŒhi ò.77(A). prŒkṛta sisu iva līlŒ dekhi bhayau mohi moha, kavana caritra karata prabhu cidŒnanda sandoha.77(B).

चौ0—०िना मन ुानि „»राया । रघायपिि पýेरिि Žयापी माया॥ सô माया न दय„द मôगिU कागUीउ । ुान `ीव §व संसहि नागUीउ॥ 1॥ नाथ §गUा¡ कछयU कारन ुाना। सयनगयU सô सावˇान गUरि`ाना॥ ‚यान ु„ं˙ U ०क सीिाबर । माया बSय `ीव सचराचर॥ 2॥ `ौउ सब केउर रगU ‚यान ०करस ।र्§Sवर `ीवगिU भेद कगUगयU कस॥ माया बSय `ीव ुभिमानी। र्§स बSय माया »यन„ानी॥ 3॥ परबस `ीव Sवबस भ»वंिा । `ीव ुनेक ०क Ÿाीकंरिा॥ मयˇा भेद `lपि कहरि माया । बिनय गUरि `ा§ न कôंिU 'Uपाया॥ 4॥

etanŒ mana Œnata khagarŒyŒ, raghupati prerita byŒpī mŒyŒ. so mŒyŒ na dukhada mohi kŒhī ¡, Œna jīva iva saṁsṛta nŒhī ¡.1. nŒtha ihŒ¡ kachu kŒrana ŒnŒ, sunahu so sŒvadhŒna harijŒnŒ. gyŒna akhaṁḍa eka sītŒbara, mŒyŒ basya jīva sacarŒcara.2. jau¡ saba ke¡ raha gyŒna ekarasa, īsvara jīvahi bheda kahahu kasa. mŒyŒ basya jīva abhimŒnī, īsa basya mŒyŒ gunakhŒnī.3. parabasa jīva svabasa bhagavantŒ, jīva aneka eka śrīkantŒ. mudhŒ bheda jadyapi kṛta mŒyŒ, binu hari jŒi na ko¢i upŒyŒ.4.

दô0— रामचं…ý केर भ`न बिनय `ô चगU पद निर्बान। ‚यानवंि ुपि सô नर पसय बिनय पŒ¡छ बिान॥ 78 (क)॥ राकापिि ाô˙‚UUस 'UुगिंU िारा»न समयदा§। सकल »िरि‹गU दव ला§ु बिनय रबि रािि न `ा§॥ 78 („)॥

rŒmacandra ke bhajana binu jo caha pada nirbŒna, gyŒnavanta api so nara pasu binu pµu ¡ cha biṣŒna.78(A). rŒkŒpati ṣoRasa uahi ò tŒrŒgana samudŒi, sakala girinha dava lŒia binu rabi rŒti na jŒi.78(B).

चौ0—०ेसे¤गU गUरि बिनय भ`न „»ेसा । मिंU§ न `ीव‹गU केरर कलेसा॥ गUरि सेवकगिU न Žयाप ुबिlा । पýभय पýेरिि Žयाप§ िेगिU बिlा॥ 1॥ िािे नास न गUô§ दास कर । भेद भ»िि बाÉ‚§ बिगंU»बर॥ भýम िेउ चकिि राम मôगिU दे„ा । बिग¡Uसे सô सयनय चरिि बिसेा॥ 2॥ िेगिU कौियक कर मरमय न कागŒ¡U । `ाना ुनय` न मािय पििागŒ¡U॥ `ानय पानि ˇा० मôगिU ˇरना । Sयामल »ाि ुLरन कर चरना॥ 3॥ िब माउ भा»ि चले'¡U 'Uर»ारी । राम »गUन कग¡U भय`ा पसारी॥ `िमि `िमि दŒरि 'U˙‚Uा'¡U ुकासा । िग¡U भय` गUरि दे„'¡U नि` पासा॥ 4॥

aisehiò hari binu bhajana khagesŒ, mi¢ai na jīvanha kera kalesŒ. hari sevakahi na byŒpa abidyŒ, prabhu prerita byŒpai tehi bidyŒ.1. tŒte nŒsa na hoi dŒsa kara, bheda bhagati bŒRhai bihaṅgabara. bhrama te¡ cakita rŒma mohi dekhŒ, biha¡se so sunu carita biseṣŒ.2. tehi kautuka kara maramu na kŒhµu¡, jŒnŒ anuja na mŒtu pitŒhµu ¡ . jŒnu pŒni dhŒe mohi dharanŒ, syŒmala gŒta aruna kara caranŒ.3. taba maiò bhŒgi caleu ¡ uragŒrī, rŒma gahana kaha ¡ bhujŒ pasŒrī. jimi jimi dµuri uRŒu ¡ akŒsŒ, taha¡ bhuja hari dekhau ¡ nija pŒsŒ.4.

दô0— बýrा्लôक ल»ि »य'¡U माउ चििय'¡U पाछ 'U˙‚Uाि। `य» ुं»यल कर बीच सब राम भय`गिU मôगिU िाि॥ 79 (क)॥ स#ाबरन भेद करि `गUा¡ ल»ेउ »िि मôरि। »य'¡U िगUा¡ पýभय भय` निर„ि Žयाकयरल भय'¡U बगUôरि॥ 79 („)॥

brahmaloka lagi gayau ¡ mai ò citayau ¡ pŒcha uRŒta, juga aṅgula kara bīca saba rŒma bhujahi mohi tŒta.79(A). saptŒbarana bheda kari jahŒ ¡ lage ¡ gati mori, gayau¡ tahŒ¡ prabhu bhuja nirakhi byŒkula bhayau¡ bahori.79(B).

चौ0—मŒदे'¡U नयन ˜ासिि `ब भय“¡र । पयनि चििवि कôसलपयर »य“¡र॥ मôगिU बिलôकि राम मयसयकागUीउ । बिग¡Uसि ियरि »य'¡U मय„ मागUीउ॥ 1॥ 'Uदर माÛा सयनय ुं˙U` राया । दे„े'¡U बगयU बýrा्ां˙U निकाया॥ ुिि बिचि˜ा िग¡U लôक ुनेका । रचना ुˇिक ०क िे ०का॥ 2॥ कôंिU‹गU चियरानन »ौरीसा । ु»निि 'U˙U»न रबि र`नीसा॥ ु»निि लôकपाल `म काला । ु»निि भŒˇर भŒमि बिसाला॥ 3॥ सा»र सरि सर बिपिन ुपारा । नाना भा¡िि सहCि्U बिSिारा॥ सयर मयनि सि् ना» नर ¤कनर । चारि पýकार `ीव सचराचर॥ 4॥

mµudeu¡ nayana trasita jaba bhayaµu ¡ , puni citavata kosalapura gayaµu ¡ . mohi biloki rŒma musukŒhī¡, biha ¡sata turata gayau ¡ mukha mŒhī ¡.1. udara mŒjha sunu aṁḍaja rŒyŒ, dekheu¡ bahu brahmŒṁḍa nikŒyŒ. ati bicitra taha ¡ loka anekŒ, racanŒ adhika eka te ekŒ.2. ko¢inha caturŒnana gaurīsŒ, aganita uḍagana rabi rajanīsŒ. aganita lokapŒla jama kŒlŒ, aganita bhµudhara bhµumi bisŒlŒ.3. sŒgara sari sara bipina apŒrŒ, nŒnŒ bhŒ ¡ ti sṛṣ¢i bistŒrŒ. sura muni siddha nŒga nara kiṁnara, cŒri prakŒra jīva sacarŒcara.4.

दô0— `ô न¤गU दे„ा न¤गU सयना `ô मनगŒ¡U न समा§। सô सब ुjयि दे„े'¡U बरनि कवनि बिˇि `ा§॥ 80 (क)॥ ०क ०क बýrा्ां˙U मगय¡U रगU'¡U बरा सि ०क। ०गिU बिˇि दे„ि ¨िरर'¡U माउ ुं˙U कंUागU ुनेक॥ 80(„)॥

jo nahi ò dekhŒ nahi ò sunŒ jo manahµu ¡ na samŒi, so saba adbhuta dekheu ¡ barani kavani bidhi jŒi.80(A). eka eka brahmŒṁḍa mahu ¡ rahau ¡ baraṣa sata eka, ehi bidhi dekhata phirau ¡ mai ò aṁḍa ka¢Œha aneka.80(B).

चौ0—लôक लôक पýिि भिóा बिˇािा । भिóा बिcनय सिव मनय दिसि˜ािा॥ नर »ंˇर्ब भŒि बेिाला । किंरनर निसिचर पसय „» Žयाला॥ 1॥ देव दनय` »न नाना `ािी। सकल `ीव िग¡U ुानगिU भा¡िी॥ मगिU सरिU सा»र सर »िरि नाना । सब पýपंच िग¡U ुान§ ुाना॥ 2॥ ुं˙Uकôस पýिि पýिि नि` रूरपा । दे„े'¡U `िनस ुनेक ुनŒपा॥ ुवˇपयरी पýिि भयवन निनारी । सर`Œ भिóा भिóा नर नारी॥ 3॥ दसरथ कास¸या सयनय िािा । बिबिˇ रूरप भरिादिक भýािा॥ पýिि बýrा्ां˙U राम ुविारा । दे„'¡U बालबिनोद ुपारा॥ 4॥

loka loka prati bhinna bidhŒtŒ, bhinna biṣnu siva manu disitrŒtŒ. nara gandharba bhµuta betŒlŒ, kiṁnara nisicara pasu khaga byŒlŒ.1. deva danuja gana nŒnŒ jŒtī, sakala jīva taha ¡ Œnahi bhŒ ¡ tī. mahi sari sŒgara sara giri nŒnŒ, saba prapañca taha ¡ Œnai ŒnŒ.2. aṁḍakosa prati prati nija rµupŒ, dekheu¡ jinasa aneka anµupŒ. avadhapurī prati bhuvana ninŒrī, sarajµu bhinna bhinna nara nŒrī.3. dasaratha kausalyŒ sunu tŒtŒ, bibidha rµupa bharatŒdika bhrŒtŒ. prati brahmŒṁḍa rŒma avatŒrŒ, dekhau¡ bŒlabinoda apŒrŒ.4. Each universe had its own BrahmŒ (Creator), its own Viṣṇu (Preserver), Śiva

दô0— भिóा भिóा माउ दी„ सबय ुिि बिचि˜ा गUरि`ान। ु»निि भयवन ¨िररेU'¡U पýभय राम न दे„े'¡U ुान॥ 81 (क)॥ सô§ सिसयपन सô§ सôभा सô§ कहरपाल रघायबीर। भयवन भयवन दे„ि ¨िरर'¡UU पýेरिि मôगU समीर॥ 81 („)॥

bhinna bhinna mai ò dīkha sabu ati bicitra harijŒna, aganita bhuvana phireu¡ prabhu rŒma na dekheu ¡ Œna.81(A). soi sisupana soi sobhŒ soi kṛpŒla raghubīra, bhuvana bhuvana dekhata phirau¡ prerita moha samīra.81(B).

चौ0—भýमि मôगि U बýrा्ां˙U ुनेका । बीिे मनगय¡U क¸प सि ०का॥ ¨िररि ¨िररि नि` ुाŸाम ुाय'¡U । िग¡U पयनि रगिU कछयU काल »वा¡य'¡U॥ 1॥ नि` पýभय `‹म ुवˇ सयनि पाय'¡U । निर्भर पýेम गUराि 'U˘िU ˇाय'¡U॥ दे„'¡U `‹म मगUôˆसव `ार्§ । `ेगिU बिˇि पýथम कगUा माउ »ार्§॥ 2॥ राम 'Uदर दे„े'¡U `» नाना । दे„ि बन§ न `ा§ ब„ाना॥ िग¡U पयनि दे„े'¡U राम सय`ाना । माया पिि कहरपाल भ»वाना॥ 3॥ कर'¡U बिचार बगUôरि बगUôरी । मôगU कलिल Žयापिि मिि मôरी॥ 'Uभय घारी मग¡U माउ सब दे„ा । भय'¡U भýमिि मन मôगU बिसेा॥ 4॥

bhramata mohi brahmŒṁḍa anekŒ, bīte manahu ¡ kalpa sata ekŒ. phirata phirata nija Œśrama Œyau¡, taha ¡ puni rahi kachu kŒla gavŒ ¡ yau¡ .1. nija prabhu janma avadha suni pŒyau¡ , nirbhara prema haraṣi u¢hi dhŒyau ¡ . dekhau¡ janma mahotsava jŒī, jehi bidhi prathama kahŒ mai ò gŒī.2. rŒma udara dekheu¡ jaga nŒnŒ, dekhata banai na jŒi bakhŒnŒ. taha¡ puni dekheu¡ rŒma sujŒnŒ, mŒyŒ pati kṛpŒla bhagavŒnŒ.3. karau¡ bicŒra bahori bahorī, moha kalila byŒpita mati morī. ubhaya gharī maha¡ maiò saba dekhŒ, bhayau¡ bhramita mana moha biseṣŒ.4. 1036 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

दô0— दे„ि कहरपाल बिकल मôगिU बिग¡Uसे िब रघायबीर। बिग¡UसिगUीउ मय„ बागेUर ुाय'¡U सयनय मििˇीर॥ 82 (क)॥ सô§ लरिकार्§ मô सन करन ल»े पयनि राम। कôंिU भा¡िि समयÛाव'¡U मनय न लगU§ बिŸाम॥ 82 („)॥

dekhi kṛpŒla bikala mohi biha ¡se taba raghubīra, biha¡satahī¡ mukha bŒhera Œyau ¡ sunu matidhīra.82(A). soi larikŒī mo sana karana lage puni rŒma, ko¢i bhŒ ¡ ti samujhŒvau ¡ manu na lahai biśrŒma.82(B).

चौ0—दे„ि चरिि यगU सô पýभयिार्§ । समयÛाि देगU दसा बिसरार्§॥ ˇरनि परेU'¡U मय„ ुाव न बािा । ˜ागिU ˜ागिU ुारि `न ˜ािा॥ 1॥ पýेमाकयरल पýभय मôगिU बिलôकी । नि` माया पýभयिा िब रôकी॥ कर सरô` पýभय मम सिर ˇरेU“र । दीनदयाल सकल दय„ गUरेU“र॥ 2॥ की‹गU राम मôगिU बि»ि बिमôगUा । सेवक सय„द कहरपा संदôगUा॥ पýभयिा पýथम बिचारि बिचारी । मन मग¡ गUô§ गUरा ुिि भारी॥ 3॥ भ»ि बछलिा पýभय कार दे„ी । 'Uप`ी मम 'Uर पýीिि बिसेाी॥ स`ल नयन पयलकिि कर `ôरी । की‹िगU'U¡ बगयU बिˇि बिनय बगUôरी॥ 4॥

dekhi carita yaha so prabhutŒī, samujhata deha dasŒ bisarŒī. dharani pareu¡ mukha Œva na b ŒtŒ, trŒhi trŒhi Œrata jana trŒtŒ.1. premŒkula prabhu mohi bilokī, nija mŒyŒ prabhutŒ taba rokī. kara saroja prabhu mama sira dhareµu, dīnadayŒla sakala dukha hareµu.2. kīnha rŒma mohi bigata bimohŒ, sevaka sukhada kṛpŒ sandohŒ. prabhutŒ prathama bicŒri bicŒrī, mana maha ¡ hoi haraṣa ati bhŒrī.3. bhagata bachalatŒ prabhu kai dekhī, upajī mama ura prīti biseṣī. sajala nayana pulakita kara jorī, kīnhiu ¡ bahu bidhi binaya bahorī.4.

दô0— सयनि सपýेम मम बानी दे„ि दीन नि` दास। बचन सय„द »ंभीर महदय बôले रमानिवास॥ 83(क)॥ काकभसयं˙िU मा»य बर ुिि पýसóा मôगिU `ानि। ुनिमादिक सिˇि ुपर रिˇि मô‘छ सकल सय„ „ानि॥ 83(„)॥

suni saprema mama bŒnī dekhi dīna nija dŒsa, bacana sukhada gambhīra mṛdu bole ramŒnivŒsa.83(A). kŒkabhasuṁḍi mŒgu bara ati prasanna mohi jŒni, animŒdika sidhi apara ridhi moccha sakala sukha khŒni.83(B).

चौ0—‚यान बिबेक बिरिि बि‚याना । मयनि दयर्लभ »यन `े `» नाना॥ ुा`य दे'¡U सब संसय नागUीउ । मा»य `ô िôगिU भाव मन मागUीउ॥ 1॥ सयनि पýभय बचन ुˇिक ुनयरा»े'¡U । मन ुनयमान करन िब ला»े'¡U॥ पýभय कगU देन सकल सय„ सगUी । भ»िि ुापनी देन न कगUी॥ 2॥ भ»िि गUीन »यन सब सय„०ेसे । लवन बिना बगयU बिं`न `ासे॥ भ`न गUीन सय„ कवने का`ा । ुस बिचारि बôले'¡U „»रा`ा॥ 3॥ `ौउ पýभय गUô§ पýसóा बर देगŒU । मô पर करगयU कहरपा ुLर नेगŒU॥ मन भावि बर मा»'¡U Sवामी ।ियगU 'Uदार 'Uर ुंिर`ामी॥ 4॥

gyŒna bibeka birati bigyŒnŒ, muni durlabha guna je jaga nŒnŒ. Œju deu¡ saba saṁsaya nŒhī ¡, mŒgu jo tohi bhŒva mana mŒhī ¡.1. suni prabhu bacana adhika anurŒgeu¡ , mana anumŒna karana taba lŒgeu ¡ . prabhu kaha dena sakala sukha sahī, bhagati Œpanī dena na kahī.2. bhagati hīna guna saba sukha aise, lavana binŒ bahu biñjana jaise. bhajana hīna sukha kavane kŒjŒ, asa bicŒri boleu ¡ khagarŒjŒ.3. 1038 * ŚR’ RMACARITAMNASA* jau¡ prabhu hoi prasanna bara dehµu, mo para karahu kṛpŒ aru nehµu. mana bhŒvata bara mŒgau¡ svŒmī, tumha udŒra ura antarajŒmī.4.

दô0— ुबिरल भ»िि बिसय् िव Ÿायिि पयरान `ô »ाव। `ेगिU „ô`ि `ô»ीस मयनि पýभय पýसाद कô'U पाव॥ 84 (क)॥ भ»ि क¸पिLर पýनि गिUि कहरपा सिंˇय सय„ ˇाम। सô§ नि` भ»िि मôगिU पýभय देगयU दया करि राम॥ 84(„)॥

abirala bhagati bisuddha tava śruti purŒna jo gŒva, jehi khojata jogīsa muni prabhu prasŒda kou pŒva.84(A). bhagata kalpataru pranata hita kṛpŒ sindhu sukha dhŒma, soi nija bhagati mohi prabhu dehu dayŒ kari rŒma.84(B).

चौ0—०वमSिय कगिU रघाययकयरलनायक । बôले बचन परम सय„दायक॥ सयनय बायस िाउ सगU` सयाना । कागेU न मा»सि ुस बरदाना॥ 1॥ सब सय„ „ानि भ»िि िाउमा»ी। नगिंU `» कô'U िôगिU सम ब˙‚Uभा»ी॥ `ô मयनि कôंिU `िन नगिंU लगUगUीउ । `े `प `ô» ुनल िन दगUगUीउ॥ 2॥ रीÛो'¡U दे„ि िôरि चियरार्§ । मा»ेगयU भ»िि मôगिU ुिि भार्§॥ सयनयय बिगंU» पýसाद ुब मôरेउU । सब सयभ »यन बसिगUगिंU 'Uर िôरेउU॥ 3॥ भ»िि ‚यान बि‚यान बिरा»ा । `ô» चरि˜ा रगUSय बिभा»ा॥ `ानब िाउ सबगUी कर भेदा । मम पýसाद नगिंU साˇन „ेदा॥ 4॥

evamastu kahi raghukulanŒyaka, bole bacana parama sukhadŒyaka. sunu bŒyasa taiò sahaja sayŒnŒ, kŒhe na mŒgasi asa baradŒnŒ.1. saba sukha khŒni bhagati taiò mŒgī, nahi ò jaga kou tohi sama baRabhŒgī. jo muni ko¢i jatana nahi ò lahahī¡, je japa joga anala tana dahahī ¡.2. rījheu¡ dekhi tori caturŒī, mŒgehu bhagati mohi ati bhŒī. sunu bihaṅga prasŒda aba more ¡, saba subha guna basihahi ò ura tore ¡ .3. bhagati gyŒna bigyŒna birŒgŒ, joga caritra rahasya bibhŒgŒ. jŒnaba taiò sabahī kara bhedŒ, mama prasŒda nahi ò sŒdhana khedŒ.4.

दô0— माया संभव भýम सब ुब न ŽयापिगUगिंU िôगिU। `ानेसय बýrा् ुनादि ु` ु»यन »यनाकर मôगिU॥ 85 (क)॥ मôगिU भ»ि पिýय संिि ुस बिचारि सयनय का»। काय¡ बचन मन मम पद करेUसय ुचल ुनयरा»॥ 85 („)॥

mŒyŒ sambhava bhrama saba aba na byŒpihahi ò tohi, jŒnesu brahma anŒdi aja aguna gunŒkara mohi.85(A). mohi bhagata priya santata asa bicŒri sunu kŒga, kŒya¡ bacana mana mama pada karesu acala anurŒga.85(B).

चौ0—ुब सयनय परम बिमल मम बानी । सˆय सय»म नि»मादि ब„ानी॥ नि` सि्ांि सयनाव'¡U िôगUी। सयनय मन ˇLर सब ि`ि भ`य मôगUी॥ 1॥ मम माया संभव संसारा । `ीव चराचर बिबिˇि पýकारा॥ सब मम पिýय सब मम 'Uप`ा० । सब िे ुˇिक मनय` मôगिU भा०॥ 2॥ िि‹गU मग¡U mि` mि` मग¡U Ÿायििˇारी । िि‹गU मगय¡U नि»म ˇरम ुनयसारी॥ िि‹गU मग¡U पिýय बिरQर पयनि ‚यानी । ‚यानिगयU िे ुिि पिýय बि‚यानी॥ 3॥ िि‹गU िे पयनि मôगिU पिýय नि` दासा । `ेगिU »िि मôरि न दŒसरि ुासा॥ पयनि पयनि सˆय कगU'¡U िôगिU पागUीउ । मôगिU सेवक सम पिýय कô'U नागUीउ॥ 4॥ भ»िि गUीन बिरंUचि किन गUôर्§ । सब `ीवगयU सम पिýय मôगिU सôर्§॥ भ»ििवंि ुिि नीच'U पýानी । मôगिU पýानपिýय ुसि मम बानी॥ 5॥

aba sunu parama bimala mama bŒnī, satya sugama nigamŒdi bakhŒnī. nija siddhŒnta sunŒvau ¡ tohī, sunu mana dharu saba taji bhaju mohī.1. mama mŒyŒ sambhava saṁsŒrŒ, jīva carŒcara bibidhi prakŒrŒ. saba mama priya saba mama upajŒe, saba te adhika manuja mohi bhŒe.2. 1040 * ŚR’ RMACARITAMNASA* tinha maha¡ dvija dvija maha¡ śrutidhŒrī, tinha mahu¡ nigama dharama anusŒrī. tinha maha¡ priya birakta puni gyŒnī, gyŒnihu te ati priya bigyŒnī.3. tinha te puni mohi priya nija dŒsŒ, jehi gati mori na dµusari ŒsŒ. puni puni satya kahau¡ tohi pŒhī ¡, mohi sevaka sama priya kou nŒhī ¡.4. bhagati hīna birañci kina hoī, saba jīvahu sama priya mohi soī. bhagativanta ati nīcau prŒnī, mohi prŒnapriya asi mama bŒnī.5.

दô0— सयचि सयसील सेवक सयमिि पिýय कगयU कागिU न ला»। Ÿायिि पयरान कगU नीिि ुसि सावˇान सयनय का»॥ 86॥

suci susīla sevaka sumati priya kahu kŒhi na lŒga, śruti purŒna kaha nīti asi sŒvadhŒna sunu kŒga.86.

चौ0—०क पििा केर बिपयल कयरमारा । गUôगिंU पहथक »यन सील ुचारा॥ कô'U पं˙िUि कô'U िापस ‚यािा । कô'U ˇनवंि सŒर कô'U दािा॥ 1॥ कô'U सर्ब‚य ˇर्मरि कôर्§ । सब पर पििगिU पýीिि सम गUôर्§॥ कô'U पििय भ»ि बचन मन कर्मा । सपनेगय¡U `ान न दŒसर ˇर्मा॥ 2॥ सô सयि पिýय पििय पýान स माना । `lपि सô सब भा¡िि ुयाना॥ ०गिU बिˇि `ीव चराचर `ेिे । ˜िा`» देव नर ुसयर समेिे॥ 3॥ ु„िल बिSव यगU मôर 'Uपाया । सब पर मôगिU बराबरि दाया॥ िि‹गU मग¡U `ô परिगUरि मद माया । भ`ा मôगिU मन बच ुLर काया॥ 4॥

eka pitŒ ke bipula kumŒrŒ, hohiò pṛthaka guna sīla acŒrŒ. kou paṁḍita kou tŒpasa gyŒtŒ, kou dhanavanta sµura kou dŒtŒ.1. kou sarbagya dharmarata koī, saba para pitahi prīti sama hoī. kou pitu bhagata bacana manakarmŒ, sapanehu¡ jŒna na dµusara dharmŒ.2. so suta priya pitu prŒna samŒnŒ, jadyapi so saba bhŒ ¡ ti ayŒnŒ. ehi bidhi jīva carŒcara jete, trijaga deva nara asura samete.3. akhila bisva yaha mora upŒyŒ, saba para mohi barŒbari dŒyŒ. tinha maha¡ jo parihari mada mŒyŒ, bhajai mohi mana baca aru kŒyŒ.4.

दô0— पयLरा नपयंसक नारि वा `ीव चराचर कô§। सर्ब भाव भ` कपंU ि`ि मôगिU परम पिýय सô§॥ 87 (क)॥ सô0—सˆय कग'¡U „» िôगिU सयचि सेवक मम पýानपिýय। ुस बिचारि भ`य मôगिU परिगUरि ुास भरôस सब॥ 87 („)॥

puruṣa napuṁsaka nŒri vŒ jīva carŒcara koi, sarba bhŒva bhaja kapa¢a taji mohi parama priya soi.87(A).

चौ0—कबगŒ¡ काल न ŽयापिगिU िôगUी । सयमिरेUसय भ`ेसय निरंUिर मôगUी॥ पýभय बचनामहि सयनि न ुघा“¡र । िनय पयलकिि मन ुिि गUरा“र¡॥ 1॥ सô सय„ `ान§ मन ुLर काना । न¤गU रसना पगिंU `ा§ ब„ाना॥ पýभय सôभा सय„ `ान¤गU नयना । कगिU किमि सक¤गU िि‹गUगिU नगिंU बयना बगयU बिˇि मôगिU पýबôˇि सय„ देर्§ । ल»े करन सिसय कौियक िेर्§॥ स`ल नयन कछयU मय„ करि रूर„ा । चिि§ मािय ला»ी ुिि भŒ„ा॥ 3॥ दे„ि मािय ुाियर 'U˘िU ˇार्§ । कगिU महदय बचन लि० 'Uर लार्§॥ »ôद रा„ि कराव पय पाना । रघायपिि चरिि ललिि कर »ाना॥ 4॥

H2 H kabahµu¡ kŒla na byŒpihi tohī, sumiresu bhajesu nirantara mohī. prabhu bacanŒmṛta suni na aghŒµu ¡ , tanu pulakita mana ati haraṣŒµu ¡ .1. so sukha jŒnai mana aru kŒnŒ, nahiò rasanŒ pahi ò jŒi bakhŒnŒ. prabhu sobhŒ sukha jŒnahiò nayanŒ, kahi kimi sakahiò tinhahi nahiò bayanŒ.2. 1042 * ŚR’ RMACARITAMNASA* bahu bidhi mohi prabodhi sukha deī, lage karana sisu kautuka teī. sajala nayana kachu mukha kari rµukhŒ, citai mŒtu lŒgī ati bhµukhŒ.3. dekhi mŒtu Œtura u¢hi dhŒī, kahi mṛdu bacana lie ura lŒī. goda rŒkhi karŒva paya pŒnŒ, raghupati carita lalita kara gŒnŒ.4.

चौ0—माउ पयनि ुवˇ रगेU'¡U कछयU काला । दे„े'¡U बालबिनôद रसाला॥ राम पýसाद भ»िि बर पाय'¡U । पýभय पद बंदि नि`ाŸाम ुाय'¡U॥ 1॥ िब िे मôगिU न Žयापी माया । `ब िे रघायनायक ुपनाया॥ यगU सब »य# चरिि माउ »ावा । गUरि माया¡ `िमि मôगिU नचावा॥ 2॥ नि` ुनयभव ुब कगU'¡U „»ेसा । बिनय गUरि भ`न न `ागिंU कलेसा॥ राम कहरपा बिनय सयनय „»रार्§ । `ानि न `ा§ राम पýभयिार्§॥ 3॥ `ानेउ बिनय न गUô§ परिीिी । बिनय परिीिि गUô§ न¤गU पýीिी॥ पýीिि बिना नगिंU भ»िि दिÉ‚Uार्§ । `िमि „»पिि `ल कार चिकनार्§॥ 4॥

maiò puni avadha raheu¡ kachu kŒlŒ, dekheu¡ bŒlabinoda rasŒlŒ. rŒma prasŒda bhagati bara pŒyau¡ , prabhu pada bandi nijŒśrama Œyau ¡ .1. taba te mohi na byŒpī mŒyŒ, jaba te raghunŒyaka apanŒyŒ. yaha saba gupta carita maiò gŒvŒ, hari mŒyŒ ¡ jimi mohi nacŒvŒ.2. nija anubhava aba kahau¡ khagesŒ, binu hari bhajana na jŒhi ò kalesŒ. rŒma kṛpŒ binu sunu khagarŒī, jŒni na jŒi rŒma prabhutŒī.3. jŒne¡ binu na hoi para tītī, binu paratīti hoi nahi ò prītī. prīti binŒ nahiò bhagati diRhŒī, jimi khagapati jala kai cikanŒī.4.

चौ0—बिनय संिôा न काम नसागUीउ । काम ुछि सय„ सपनेगय¡U नागUीउ॥ राम भ`न बिनय मिंU¤गU कि कामा । थल बिगUीन िLर कबगयं¡U कि `ामा॥ 1॥ बिनय बि‚यान कि समिाुाव§। कô'U ुवकास कि नभ बिनय पाव§॥ Ÿा्ा बिना ˇर्म नगिंU गUôर्§ । बिनय मगिU »ंˇ कि पाव§ कôर्§॥ 2॥ बिनय िप िे` कि कर बिSिारा । `ल बिनय रस कि गUô§ संसारा॥ सील कि मिल बिनय बयˇ सेवकार्§ । `िमि बिनय िे` न रूरप »ôसा¡र्§॥ 3॥ नि` सय„ बिनय मन गUô§ कि थीरा । परस कि गUô§ बिगUीन समीरा॥ कवनि'U सि्ि कि बिनय बिSवासा । बिनय गUरि भ`न न भव भय नासा॥ 4॥

binu santoṣa na kŒma nasŒhī¡, kŒma achata sukha sapanehu ¡ nŒhī ¡. rŒma bhajana binu mi¢ahiò ki kŒmŒ, thala bihīna taru kabahu ¡ ki jŒmŒ.1. binu bigyŒna ki samatŒ Œvai, kou avakŒsa ki nabha binu pŒvai. śraddhŒ binŒ dharma nahiò hoī, binu mahi gandha ki pŒvai koī.2. binu tapa teja ki kara bistŒrŒ, jala binu rasa ki hoi saṁsŒrŒ. sīla ki mila binu budha sevakŒī, jimi binu teja na rµupa gosŒ ¡ ī.3. 1044 * ŚR’ RMACARITAMNASA* nija sukha binu mana hoi ki thīrŒ, parasa ki hoi bihīna samīrŒ. kavaniu siddhi ki binu bisvŒsŒ, binu hari bhajana na bhava bhaya nŒsŒ.4.

दô0— बिनय बिSवास भ»िि न¤गU िेगिU बिनय …ýवगिंU न रामय। राम कहरपा बिनय सपनेगय¡U `ीव न लगU बिŸामय॥ 90 (क)॥ सô0—ुस बिचारि मििˇीर ि`ि कयरिर्कर संसय सकल। भ`गयU राम रघायबीर कLरनाकर सयंदर सय„द॥ 90 („)॥

binu bisvŒsa bhagati nahi ò tehi binu dravahi ò na rŒmu, rŒma kṛpŒ binu sapanehu ¡ jīva na laha biśrŒmu.90(A).

चौ0—नि` मिि सरिस नाथ माउ »ार्§ । पýभय पýिाप मगिUमा „»रार्§॥ कगेU'¡U न कछयU करि `य»यिि बिसेाी । यगU सब माउ नि` नयन‹िगU दे„ी॥ 1॥ मगिUमा नाम रूरप »यन »ाथा। सकल ुमिि ुनंि रघायनाथा॥ नि` नि` मिि मयनि गUरि »यन »ाव¤गU। नि»म सेा सिव पार न पाव¤गU॥ 2॥ ियगUगिU ुादि „» मसक पý`ंिा । नभ 'U˙‚UागिंU न¤गU पाव¤गंU ुंिा॥ ििमि रघायपिि मगिUमा ुव»ागUा । िाि कबगय¡U कô'U पाव कि थागUा॥ 3॥ रामय काम सि कôंिU सयभ» िन । दयर्»ा कôंिU ुमिि ुरि मर्दन॥ सकýर कôंिU सि सरिस बिलासा । नभ सि कôंिU ुमिि ुवकासा॥ 4॥

nija mati sarisa nŒtha mai ò gŒī, prabhu pratŒpa mahimŒ khagarŒī. kaheu¡ na kachu kari juguti biseṣī, yaha saba mai ò nija nayananhi dekhī.1. mahimŒ nŒma rµupa guna gŒthŒ, sakala amita ananta raghunŒthŒ. nija nija mati muni hari guna gŒvahiò, nigama seṣa siva pŒra na pŒvahi ò.2. tumhahi Œdi khaga masaka prajantŒ, nabha uRŒhi ò nahi ò pŒvahi ò antŒ. timi raghupati mahimŒ avagŒhŒ, tŒta kabahu ¡ kou pŒva ki thŒhŒ.3. rŒmu kŒma sata ko¢i subhaga tana, durgŒ ko¢i amita ari mardana. sakra ko¢i sata sarisa bilŒsŒ, nabha sata ko¢i amita avakŒsŒ.4.

दô0—मLरि कôंिU सि बिपयल बल रबि सि कôंिU पýकास। ससि सि कôंिU सयसीिल समन सकल भव ˜ास॥ 91(क)॥ काल कôंिU सि सरिस ुिि दयSिर दयर्» दयरंUि। ˇŒमकेरिय सि कôंिU सम दयराˇरा भ»वंि॥ 91(„)॥

maruta ko¢i sata bipula bala rabi sata ko¢i prakŒsa, sasi sata ko¢i susītala samana sakala bhava trŒsa.91(A). kŒla ko¢i sata sarisa ati dustara durga duranta, dhµumaketu sata ko¢i sama durŒdharaṣa bhagavanta.91(B).

चौ0—पýभय ु»ाˇ सि कôंिU पिाला । समन कôंिU सि सरिस कराला॥ िीरथ ुमिि कôंिU सम पावन । नाम ु„िल ुघा पŒ» नसावन॥ 1॥ गिUम»िरि कôंिU ुचल रघायबीरा । सिंˇय कôंिU सि सम »ंभीरा॥ कामˇेनय सि कôंिU समाना । सकल काम दायक भ»वाना॥ 2॥ सारद कôंिU ुमिि चियरार्§ । बिˇि सि कôंिU सहCि्U निपयनार्§॥ बिcनय कôंिU सम पालन कर्िा । Lर…ý कôंिU सि सम संगUर्िा॥ 3॥ ˇनद कôंिU सि सम ˇनवाना । माया कôंिU पýपंच निˇाना॥ भार ˇरन सि कôंिU ुगUीसा ।निरवˇि निLरपम पýभय `»दीसा॥ 4॥

prabhu agŒdha sata ko¢i patŒlŒ, samana ko¢i sata sarisa karŒlŒ. tīratha amita ko¢i sama pŒvana, nŒma akhila agha pµuga nasŒvana.1. himagiri ko¢i acala raghubīrŒ, sindhu ko¢i sata sama gambhīrŒ. kŒmadhenu sata ko¢i samŒnŒ, sakala kŒma dŒyaka bhagavŒnŒ.2. sŒrada ko¢i amita caturŒī, bidhi sata ko¢i sṛṣ¢i nipunŒī. biṣnu ko¢i sama pŒlana kartŒ, rudra ko¢i sata sama saṁhartŒ.3. 1046 * ŚR’ RMACARITAMNASA* dhanada ko¢i sata sama dhanavŒnŒ, mŒyŒ ko¢i prapañca nidhŒnŒ. bhŒra dharana sata ko¢i ahīsŒ, niravadhi nirupama prabhu jagadīsŒ.4.

छंU0—निLरपम न 'Uपमा ुान राम समान रामय नि»म कगाU। `िमि कôंिU सि „lôि सम रबि कगUि ुिि लघायिा लगाU॥ ०गिU भा¡िि नि` नि` मिि बिलास मयनीस गUरिगिU ब„ानगUीउ। पýभय भाव »ागUक ुिि कहरपाल सपýेम सयनि सय„ मानगUीउ॥

Chaṁ.: nirupama na upamŒ Œna rŒma samŒna rŒmu nigama kahai, jimi ko¢i sata khadyota sama rabi kahata ati laghutŒ lahai. ehi bhŒ ¡ ti nija nija mati bilŒsa munīsa harihi bakhŒnahī ¡, prabhu bhŒva gŒhaka ati kṛpŒla saprema suni sukha mŒnahī¡.

दô0— रामय ुमिि »यन सा»र थागU कि पाव§ कô§। संि‹गU सन `स किछयU सयने'¡U ियगUगिU सयनाय'¡U सô§॥ 92 (क)॥ सô0—भाव बSय भ»वान सय„ निˇान कLरना भवन। ि`ि ममिा मद मान भ`िु सदा सीिा रवन॥92 („)॥

rŒmu amita guna sŒgara thŒha ki pŒvai koi, santanha sana jasa kichu suneu ¡ tumhahi sunŒyau¡ soi.92(A).

चौ0—सयनि भयसयं˙िU केर बचन सयगUा० । गUरािि „»पिि पं„ ¨यरला०॥ नयन नीर मन ुिि गUराना । Ÿाीरघायपिि पýिाप 'Uर ुाना॥ 1॥ पाछिल मôगU समयÛिा पछििाना । बýrा् ुनादि मनय` करि माना॥ पयनि पयनि का» चरन सिLर नावा । `ानि राम सम पýेम बÉU‚ावा॥ 2॥ »यर बिनय भव निˇि िर§ न कôर्§ । `ौउ बिरंUचि संकर सम गUôर्§॥ संसय सर्प »ýसे'U मôगिU िािा । दय„द लगUरि कयरिर्कर बगयU बýािा॥ 3॥ िव सरूरप »ाLर˙ि‚U रघायनायक । मôगिU `िुाय'U `न सय„दायक॥ िव पýसाद मम मôगU नसाना । राम रगUSय ुनŒपम `ाना॥ 4॥

suni bhusuṁḍi ke bacana suhŒe, haraṣita khagapati paṅkha phulŒe. nayana nīra mana ati haraṣŒnŒ, śrīraghupati pratŒpa ura ŒnŒ.1. pŒchila moha samujhi pachitŒnŒ, brahma anŒdi manuja kari mŒnŒ. puni puni kŒga carana siru nŒvŒ, jŒni rŒma sama prema baRhŒvŒ.2. gura binu bhava nidhi tarai na koī, jau ¡ birañci saṅkara sama hoī. saṁsaya sarpa graseu mohi tŒtŒ, dukhada lahari kutarka bahu brŒtŒ.3. tava sarµupa gŒruRi raghunŒyaka, mohi jiŒyau jana sukhadŒyaka. tava prasŒda mama moha nasŒnŒ, rŒma rahasya anµupama jŒnŒ.4.

दô0— िागिU पýसंसि बिबिˇि बिˇि सीस ना§ कर `ôरि। बचन बिनीि सपýेम महदय बôले'U »Lर˙‚U बगUôरि॥ 93 (क)॥ पýभय ुपने ुबिबेक िे बŒÛा'¡U Sवामी िôगिU। कहरपासिंˇय सादर कगUगयU `ानि दास नि` मôगिU॥ 93 („)॥

tŒhi prasaṁsi bibidhi bidhi sīsa nŒi kara jori, bacana binīta saprema mṛdu boleu garuRa bahori.93(A). prabhu apane abibeka te bµujhau ¡ svŒmī tohi, kṛpŒsindhu sŒdara kahahu jŒni dŒsa nija mohi.93(B)

चौ0—ियगU सर्ब‚य ि‚य िम पारा । सयमिि सयसील सरल ुाचारा॥ ‚यान बिरिि बि‚यान निवासा । रघायनायक केर ियगU पिýय दासा॥ 1॥ कारन कवन देगU यगU पार्§ । िाि सकल मôगिU कगUगयU बयÛार्§॥ राम चरिि सर सयंदर Sवामी ।पायगयU कगUा¡ कगUगयU नभ»ामी॥ 2॥ नाथ सयना माउ ुस सिव पागUीउ । मगUा पýलयगय¡U नास िव नागUीउ॥ मयˇा बचन न¤गU र्§Sवर कगUर्§ । सô'U मôरेउU मन संसय ुगUर्§॥ 3॥ ु» `» `ीव ना» नर देवा । नाथ सकल `»य काल कलेवा॥ ुं˙U कंUागU ुमिि लय कारी । कालय सदा दयरििकýरम भारी॥ 4॥

tumha sarbagya tagya tama p ŒrŒ, sumati susīla sarala ŒcŒrŒ. gyŒna birati bigyŒna nivŒsŒ, raghunŒyaka ke tumha priya dŒsŒ.1. kŒrana kavana deha yaha pŒī, tŒta sakala mohi kahahu bujhŒī. rŒma carita sara sundara svŒmī, pŒyahu kahŒ ¡ kahahu nabhagŒmī.2. nŒtha sunŒ maiò asa siva pŒhī ¡, mahŒ pralayahu ¡ nŒsa tava nŒhī ¡. mudhŒ bacana nahiò īsvara kahaī, sou more ¡ mana saṁsaya ahaī.3. aga jaga jīva nŒga nara devŒ, nŒtha sakala jagu kŒla kalevŒ. aṁḍa ka¢Œha amita laya kŒrī, kŒlu sadŒ duratikrama bhŒrī.4.

चौ0—»Lर˙‚U »िरा सयनि गUरो'U का»ा । बôले'U 'Uमा परम ुनयरा»ा॥ ˇ‹य ˇ‹य िव मिि 'Uर»ारी । पýF ियगUारि मôगिU ुिि Œयारी॥ 1॥ सयनि िव पýF सपýेम सयगUार्§ । बगयUि `नम कार सयˇि मôगिU ुार्§॥ सब नि` कथा कगU'¡U माउ »ार्§ । िाि सयनगयU सादर मन लार्§॥ 2॥ `प िप म„ सम दम बýि दाना । बिरिि बिबेक `ô» बि‚याना॥ सब कर ¨रल रघायपिि पद पýेमा । िेगिU बिनय कô'U न पाव§ छेUमा॥ 3॥ ०गिंU िन राम भ»िि माउ पार्§ । िािे मôगिU ममिा ुˇिकार्§॥ `ेगिU िेउ कछयU नि` Sवारथ गUôर्§ । िेगिU पर ममिा कर सब कôर्§॥ 4॥

garuRa girŒ suni haraṣeu kŒgŒ, boleu umŒ parama anurŒgŒ. dhanya dhanya tava mati uragŒrī, prasna tumhŒri mohi ati pyŒrī.1. suni tava prasna saprema suhŒī, bahuta janama kai sudhi mohi Œī. saba nija kathŒ kahau¡ maiò gŒī, tŒta sunahu sŒdara mana lŒī.2. japa tapa makha sama dama brata dŒnŒ, birati bibeka joga bigyŒnŒ. saba kara phala raghupati pada premŒ,tehi binu kou na pŒvai chemŒ.3. ehiò tana rŒma bhagati mai ò pŒī, tŒte mohi mamatŒ adhikŒī. jehi te¡ kachu nija svŒratha hoī, tehi para mamatŒ kara saba koī.4.

चौ0—Sवारथ सा¡च `ीव कगय¡U ०गUा । मन कýरम बचन राम पद नेगUा॥ सô§ पावन सô§ सयभ» सरीरा । `ô िनय पा§ भ`िु रघायबीरा॥ 1॥ राम बिमय„ लगिU बिˇि सम देगUी । कबि कôबिद न पýसंसगिंU िेगUी॥ राम भ»िि ०गिंU िन 'Uर `ामी। िािे मôगिU परम पिýय Sवामी॥ 2॥ ि`'¡U न िन नि` §‘छा मर‹ा । िन बिनय बेद भ`न नगिंU बरना॥ पýथम मôग¡U मôगिU बगयUि बि»ôवा । राम बिमय„ सय„ कबगय¡U न सôवा॥ 3॥ नाना `नम कर्म पयनि नाना । कि० `ô» `प िप म„ दाना॥ कवन `ôनि `नमे'¡U `गU¡ नागUीउ । माउ „»ेस भýमि भýमि `» मागUीउ॥ 4॥ दे„े'¡U करि सब करम »ôसा§Z । सय„ी न भय'¡U ुबगिंU की ना§Z॥ सयˇि मôगिU नाथ `‹म बगयU केररी । सिव पýसाद मिि मôग¡U न घोरी॥ 5॥

svŒratha sŒ¡ ca jīva kahu¡ ehŒ, mana krama bacana rŒma pada nehŒ. soi pŒvana soi subhaga sarīrŒ, jo tanu pŒi bhajia raghubīrŒ.1. rŒma bimukha lahi bidhi sama dehī, kabi kobida na prasaṁsahi ò tehī. rŒma bhagati ehi ò tana ura jŒmī, tŒte mohi parama priya svŒmī.2. tajau¡ na tana nija icchŒ maranŒ, tana binu beda bhajana nahi ò baranŒ. prathama moha¡ mohi bahuta bigovŒ, rŒma bimukha sukha kabahu ¡ na sovŒ.3. nŒnŒ janama karma puni nŒnŒ, kie joga japa tapa makha dŒnŒ. kavana joni janameu¡ jaha¡ nŒhī¡,m a iò khagesa bhrami bhrami jaga mŒhī¡.4. dekheu¡ kari saba karama gosŒī¡, sukhī na bhayau ¡ abahi ò kī nŒī ¡. sudhi mohi nŒtha janma bahu kerī, siva prasŒda mati moha ¡ na gherī.5.

दô0— पýथम `‹म केर चरिि ुब कगU'¡U सयनगयU बिगU»ेस। सयनि पýभय पद रिि 'Uप`§ `ािेउ मिंUगिंU कलेस॥ 96 (क)॥ पŒLरब क¸प ०क पýभय `य» कलि`य» मल मŒल। नर ुLर नारि ुˇर्म रि सकल नि»म पýििकŒरल॥ 96 („)॥

prathama janma ke carita aba kahau¡ sunahu bihagesa, suni prabhu pada rati upajai jŒte ¡ mi¢ahi ò kalesa.96(A). pµuruba kalpa eka prabhu juga kalijuga mala mµula, nara aru nŒri adharma rata sakala nigama pratikµula.96(B).

चौ0—िेगिंU कलि`य» कôसलपयर `ार्§ । `‹मि भय'¡U सŒ…ý िनय पार्§॥ सिव सेवक मन कýरम ुLर बानी । ुान देव निंदक ुभिमानी॥ 1॥ ˇन मद मžा परम बाचाला । 'U»ýबय्ि 'Uर दंभ बिसाला॥ `दपि रगेU'¡U रघायपिि र`ˇानी । िदपि न कछयU मगिUमा िब `ानी॥ 2॥ ुब `ाना माउ ुवˇ पýभावा । नि»मा»म पयरान ुस »ावा॥ कवनेगय¡U `‹म ुवˇ बस `ôर्§ । राम परायन सô परि गUôर्§॥ 3॥ ुवˇ पýभाव `ान िब पýानी । `ब 'Uर बसगिंU रामय ˇनयपानी॥ सô कलिकाल क˘िUन 'Uर»ारी । पाप परायन सब नर नारी॥ 4॥

tehiò kalijuga kosalapura jŒī, janmata bhayau ¡ sµudra tanu pŒī. siva sevaka mana krama aru bŒnī, Œna deva nindaka abhimŒnī.1. dhana mada matta parama bŒcŒlŒ, ugrabuddhi ura dambha bisŒlŒ. jadapi raheu¡ raghupati rajadhŒnī, tadapi na kachu mahimŒ taba jŒnī.2. aba jŒnŒ mai ò avadha prabhŒvŒ, nigamŒgama purŒna asa gŒvŒ. kavanehu¡ janma avadha basa joī, rŒma parŒyana so pari hoī.3. avadha prabhŒva jŒna taba prŒnī, jaba ura basahi ò rŒmu dhanupŒnī. so kalikŒla ka¢hina uragŒrī, pŒpa parŒyana saba nara nŒrī.4.

दô0— कलिमल »ýसे ˇर्म सब लय# भ० सद»ंýथ। दंभि‹गU नि` मिि क¸िप करि पý»ंU कि० बगयU पंथ॥ 97 (क)॥ भ० लô» सब मôगUबस लôभ »ýसे सयभ कर्म। सयनय गUरि`ान ‚यान निˇि कगU'¡U कछयUक कलिˇर्म॥ 97(„)॥

1052 * ŚR’ RMACARITAMNASA* kalimala grase dharma saba lupta bhae sadagrantha, dambhinha nija mati kalpi kari praga¢a kie bahu pantha.97(A). bhae loga saba mohabasa lobha grase subha karma, sunu harijŒna gyŒna nidhi kahau¡ kachuka kalidharma.97(B).

चौ0—बरन ˇर्म न¤गU ुाŸाम चारी । Ÿायिि बिरôˇ रि सब नर नारी॥ mि` Ÿायिि बेचक भŒप पý`ासन । कô'U नगिंU मान नि»म ुनयसासन॥ 1॥ मार» सô§ `ा कगय¡U `ô§ भावा। पं˙िUि सô§ `ô »ाल ब`ावा॥ मि‰यारंUभ दंभ रि `ôर्§ । िा कगय¡U संि कगU§ सब कôर्§॥ 2॥ सô§ सयान `ô परˇन गUारी । `ô कर दंभ सô ब˙‚U ुाचारी॥ `ô कगU Ûा¡Œ˘U मस„री `ाना। कलि`य» सô§ »यनवंि ब„ाना॥ 3॥ निराचार `ô Ÿायिि पथ ˆया»ी । कलि`य» सô§ ‚यानी सô बिरा»ी॥ `ाकेउर न„ ुLर `ंUा बिसाला । सô§ िापस पýसि् कलिकाला॥ 4॥

barana dharma nahiò Œśrama cŒrī, śruti birodha rata saba nara nŒrī. dvija śruti becaka bhµupa prajŒsana, kou nahi ò mŒna nigama anusŒsana.1. mŒraga soi jŒ kahu¡ joi bhŒvŒ, paṁḍita soi jo gŒla bajŒvŒ. mithyŒrambha dambha rata joī, tŒ kahu ¡ santa kahai saba koī.2. soi sayŒna jo paradhana hŒrī, jo kara dambha so baRa ŒcŒrī. jo kaha jhµu ¡ ¢ha masakharī jŒnŒ, kalijuga soi gunavanta bakhŒnŒ.3. nirŒcŒra jo śruti patha tyŒgī, kalijuga soi gyŒnī so birŒgī. jŒke¡ nakha aru ja¢Œ bisŒlŒ, soi tŒpasa prasiddha kalikŒlŒ.4.

दô0— ुसयभ बेा भŒान ˇरेउU भ‘छाभ‘छ `े „ागिंU। िे§ `ô»ी िे§ सि् नर पŒ य िे कलि`य» मागिंU॥ 98 (क)॥ सô0—`े ुपकारी चार िि‹गU कर »ौरव मा‹य िे§। मन कýरम ब‘ान लबार िे§ बकिा कलिकाल मगय¡U॥ 98 („)॥

asubha beṣa bhµuṣana dhare¡ bhacchŒbhaccha je khŒhiò, tei jogī tei siddha nara pµujya te kalijuga mŒhi ò.98(A).

चौ0—नारि बिबस नर सकल »ôसा§Z । नाचगिंU नंU मर्करंU की ना§Z॥ सŒ…ý mि`‹गU 'UपदेसगिंU ‚याना । मेलि `ने“र लेगिंU कयरदाना॥ 1॥ सब नर काम लôभ रि कýरôˇी । देव बिपý Ÿायिि संि बिरôˇी॥ »यन मंदिर सयंदर पिि ˆया»ी । भ`¤गU नारि पर पयLरा ुभा»ी॥ 2॥ सौभा»िनीउ बिभŒान गUीना। बिˇव‹गU केर सिं»ार नबीना॥ »यर सिा बˇिर ुंˇ का ले„ा । ०क न सयन§ ०क नगिंU दे„ा॥ 3॥ गUर§ सिcय ˇन सôक न गUरर्§ । सô »यर घाôर नरक मगय¡U परर्§॥ मािय पििा बालक‹िगU बôलाव¤गU । 'Uदर भराU सô§ ˇर्म सि„ाव¤गU॥ 4॥

nŒri bibasa nara sakala gosŒī¡, nŒcahi ò na¢a marka¢a kī nŒī ¡. sµudra dvijanha upadesahiò gyŒnŒ, meli janeµu lehi ò kudŒnŒ.1. saba nara kŒma lobha rata krodhī, deva bipra śruti santa birodhī. guna mandira sundara pati tyŒgī, bhajahi ò nŒri para puruṣa abhŒgī.2. saubhŒginī¡ bibhµuṣana hīnŒ, bidhavanha ke siṅgŒra nabīnŒ. gura siṣa badhira andha kŒ lekhŒ, eka na sunai eka nahi ò dekhŒ.3. harai siṣya dhana soka na haraī, so gura ghora naraka mahu ¡ paraī. mŒtu pitŒ bŒlakanhi bolŒvahi ò, udara bharai soi dharma sikhŒvahi ò.4.

दô0— बýrा् ‚यान बिनय नारि नर कगUगिंU न दŒसरि बाि। कौ˙‚Uी ला»ि लôभ बस करगिंU बिपý »यर घाि॥ 99 (क)॥ बादगिंU सŒ…ý mि`‹गU सन गUम ियगU िे कछयU घांिU। `ान§ बýrा् सô बिपýबर ुा¡„ि दे„ावगिंU U˙UांिU॥ 99 („)॥

1054 * ŚR’ RMACARITAMNASA* brahma gyŒna binu nŒri nara kahahi ò na dµusari bŒta, kauRī lŒgi lobha basa karahi ò bipra gura ghŒta.99(A). bŒdahiò sµudra dvijanha sana hama tumha te kachu ghŒ¢i, jŒnai brahma so biprabara Œ ¡ khi dekhŒvahi ò ḍŒ¢i.99(B).

चौ0—पर ˜िाय लंपंU कपंU सयाने । मôगU …ýôगU ममिा लपंUाने॥ िे§ ुभेदबादी ‚यानी नर । दे„ा माउ चरि˜ा कलि`य» कर॥ 1॥ ुापय »० ुLर िि‹गUगŒUघाल¤गU । `े कगय¡U सि मार» पýििपालगिंU॥ क¸प क¸प भरि ०क ०क नरका । परगिंU `े दŒा¤गU Ÿायिि करि िरका॥ 2॥ `े बरनाˇम िेलि कयरगUारा । Sवपच किराि कôल कलवारा॥ नारि मयर्§ »हगU संपिि नासी । मŒ˙‚U मय˙‚Uा§ गUô¤गU सं‹यासी॥ 3॥ िे बिपý‹गU सन ुापय पय`ावगिंU । 'Uभय लôक नि` गUाथ नसावगिंU॥ बिपý निर‘छर लôलयप क रामी । निराचार स˘U बहाली Sवामी॥ 4॥ सŒ…ý करगिंU `प िप बýि नाना । बा˘िU बरासन कगUगिंU पयराना॥ सब नर क¸िपि करगिंU ुचारा । `ा§ न बरनि ुनीिि ुपारा॥ 5॥

para triya lampa¢a kapa¢a sayŒne, moha droha mamatŒ lapa¢Œne. tei abhedabŒdī gyŒnī n ara, dekhŒ mai ò caritra kalijuga kara.1. Œpu gae aru tinhahµu ghŒlahi ò, je kahµu ¡ sata mŒraga pratipŒlahi ò. kalpa kalpa bhari eka eka narakŒ, parahiò je dµuṣahi ò śruti kari tarakŒ.2. je baranŒdhama teli kumhŒrŒ, svapaca kirŒta kola kalavŒrŒ. nŒri muī gṛha sampati nŒsī, mµuRa muRŒi hohi ò saṁnyŒsī.3. te bipranha sana Œpu pujŒvahi ò, ubhaya loka nija hŒtha nasŒvahi ò. bipra niracchara lolupa kŒmī, nirŒcŒra sa¢ha bṛṣalī svŒmī.4. sµudra karahi ò japa tapa brata nŒnŒ, bai¢hi barŒsana kahahi ò purŒnŒ. saba nara kalpita karahiò acŒrŒ, jŒi na barani anīti apŒrŒ.5.

दô0— भ० बरन संकर कलि भिóासेिय सब लô»। करगिंU पाप पावगिंU दय„ भय Lर` सôक बियô»॥ 100 (क)॥ Ÿायिि संमि गUरि भQिर पथ सं`यि बिरिि बिबेक। िेगिंU न चलगिंU नर मôगU बस क¸पगिंU पंथ ुनेक॥ 100(„)॥

bhae barana saṅkara kali bhinnasetu saba loga, karahiò pŒpa pŒvahi ò dukha bhaya ruja soka biyoga.100(A). śruti saṁmata hari bhakti patha sañjuta birati bibeka, tehiò na calahiò nara moha basa kalpahiò pantha aneka.100(B).

छंU0—बगयU दाम स¡वारगिंU ˇाम `िी । बिाया गUरि ली‹िगU न रगिU बिरिी॥ िपसी ˇनवंि दरि…ý »हगUी । कलि कौियक िाि न `ाि कगUी॥ 1॥ कयरलवंिि निकार¤गU नारि सिी । »हगU ुानगिंU चेरि निबेरि »िी॥ सयि मानगिं मािय पििा िब लौउ । ुबलानन दी„ नगUीउ `ब लौं॥ 2॥ ससयरारि पिुारि ल»ी `ब िेउ । रिपयरूरप कयरंयंUब भ० िब िेउ॥ नहप पाप परायन ˇर्म नगUीउ । करि दं˙U बि˙ंUब पý`ा नििगUीउ॥ 3॥ ˇनवंि कयरलीन मलीन ुपी । mि` चि‹गU `ने'U 'Uघार िपी॥ नगिंU मान पयरान न बेदगिU `ô । गUरि सेवक संि सगUी कलि सô॥ 4॥ कबि बंहद 'Uदार दयनी न सयनी । »यन दŒाक बýाि न कôपि »यनी॥ कलि बारगिंU बार दयकाल पराU । बिनय ुóा दय„ी सब लô» मराU॥ 5॥

Chaṁ.: bahu dŒma sa¡vŒrahiò dhŒma jatī, biṣayŒ hari līnhi na rahi biratī. tapasī dhanavantadaridra gṛhī, kali kautuka tŒta na jŒta kahī.1. kulavanti nikŒrahi ò nŒri satī, gṛha Œnahi ò ceri niberi gatī. suta mŒnahiò mŒtu pīta taba lau¡, abalŒnana dīkha nahī ¡ jaba lau¡ .2. sasurŒri piŒri lagī jaba te ¡, ripurµupa ku¢umba bhae taba te ¡ . nṛpa pŒpa parŒyana dharmanahī¡, kari daṁḍa biḍamba prajŒ nitahī ¡.3. dhanavanta kulīna malīna apī, dvija cinha janeu ughŒra tapī. nahiò mŒna purŒna na bedahi jo, hari sevaka santa sahī kali so.4. kabi bṛnda udŒra dunī na sunī, guna dµuṣaka brŒta na kopi gunī. kali bŒrahiò bŒra dukŒla parai, binu anna dukhī saba loga marai.5. 1056 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

दô0—सयनय „»ेस कलि कपंU गU˘U दंभ mेा पां˙U। मान मôगU मारादि मद Žयापि रगेU बýrा्ं˙U॥ 101 (क)॥ िामस ˇर्म करगिंU नर `प िप बýि म„ दान। देव न बरागिंU ˇरनीउ ब० न `ामगिंU ˇान॥ 101 („)॥

sunu khagesa kali kapa¢a ha¢ha dambha dveṣa pŒṣaṁḍa, mŒna moha mŒrŒdi mada byŒpi rahe brahmaṁḍa.101(A). tŒmasa dharma karahiò nara japa tapa brata makha dŒna, deva na baraṣahi ò dharanī ¡ bae na jŒmahi ò dhŒna.101(B).

छंU0—ुबला कच भŒान भŒरि छयUˇा । ˇनगUीन दय„ी ममिा बगयUˇा॥ सय„ चागUगिंU मŒÉ‚U न ˇर्म रिा । मिि थôरि क˘Uôरि न कôमलिा॥ 1॥ नर पी˙ि‚Uि रô» न भô» कगUीउ । ुभिमान बिरôˇ ुकारनगUीउ॥ लघाय `ीवन संबिय पंच दसा । कलपांि न नास »यमानय ुसा॥ 2॥ कलिकाल बिगUाल कि० मनय`ा । नगिंU मानि Äवौ ुनय`ा िनय`ा॥ नगिंU िôा बिचार न सीिलिा । सब `ािि कयर`ािि भ० म»िा॥ 3॥ सब लô» बियô» बिसôक ग० । बरनाŸाम ˇर्म ुचार »०॥ 4॥ दम दान दया नगिंU `ानपनी । `˙‚Uिा परबंचनिािि घानी॥ िनय पôाक नारि नरा स»रे । परनिंदक `े `» मô ब»रेU॥ 5॥

Chaṁ.: abalŒ kaca bhµuṣana bhµurichudhŒ, dhanahīna dukhī mamatŒ bahudhŒ. sukha cŒhahiò mµuRha na dharma ratŒ, mati thori ka¢hori na komalatŒ .1. nara pīRita roga na bhoga kahī¡, abhimŒna birodha akŒranahī ¡. laghu jīvana sambatu pañca dasŒ, kalapŒnta na nŒsa gumŒnu asŒ.2. kalikŒla bihŒla kie manujŒ, nahi ò mŒnata kvau anujŒ tanujŒ. nahiò toṣa bicŒra na sītalatŒ, saba jŒti kujŒti bhae magatŒ.3. iriṣŒ paruṣŒcchara lolupatŒ, bhari pµuri rahī samatŒ bigatŒ. saba loga biyoga bisoka hae, baranŒśrama dharma acŒra gae.4. dama dŒna dayŒ nahiò jŒnapanī, jaRatŒ parabañcanatŒti ghanī. tanu poṣaka nŒri narŒ sagare, paranindaka je jaga mo bagare.5.

दô0— सयनय Žयालारि काल कलि मल ुव»यन ुा»ार। »यन'¡U बगयUि कलि`य» कर बिनय पýयास निSिार॥ 102 (क)॥ कहरि`य» ˜ोिा¡ mापर पŒ`ा म„ ुLर `ô»। `ô »िि गUô§ सô कलि गUरि नाम िे पावगिंU लô»॥ 102 („)॥

sunu byŒlŒri kŒla kali mala avaguna ŒgŒra, gunau¡ bahuta kalijuga kara binu prayŒsa nistŒra.102(A). kṛtajuga tretŒ ¡ dvŒpara pµujŒ makha aru joga, jo gati hoi so kali hari nŒma te pŒvahi ò loga.102(B).

चौ0—कहरि`य» सब `ô»ी बि‚यानी । कUरि गUरि Šयान िरगिंU भव पýानी॥ ˜ोिा¡ बिबिˇ `‚य नर करगUीउ । पýभयगिU समर्पि कर्म भव िरगUीउ॥ 1॥ mापर करि रघायपिि पद पŒ`ा । नर भव िरगिंU 'Uपाय न दŒ`ा॥ कलि`य» केरवल गUरि »यन »ागUा । »ावि नर पावगिंU भव थागUा॥ 2॥ कलि`य» `ô» न `‚य न ‚याना । ०क ुˇार राम »यन »ाना॥ सब भरôस ि`ि `ô भ` रामगिU । पýेम समेि »ाव »यन »ýामगिU॥ 3॥ सô§ भव िर कछयU संसय नागUीउ । नाम पýिाप पý»ंU कलि मागUीउ॥ कलि कर ०क पयनीि पýिापा । मानस पय‹य गUôगिंU नगिंU पापा॥ 4॥

1058 * ŚR’ RMACARITAMNASA* kṛtajuga saba jogī bigyŒnī, kari hari dhyŒna tarahi ò bhava prŒnī. tretŒ¡ bibidha jagya nara karahī¡, prabhuhi samarpi karma bhava tarahī¡.1. dvŒpara kari raghupati pada pµujŒ, nara bhava tarahi ò upŒya na dµujŒ. kalijuga kevala hari guna gŒhŒ, gŒvata nara pŒvahi ò bhava thŒhŒ.2. kalijuga joga na jagya na gyŒnŒ, eka adhŒra rŒma guna gŒnŒ. saba bharosa taji jo bhaja rŒmahi, prema sameta gŒva guna grŒmahi.3. soi bhava tara kachu saṁsaya nŒhī ¡, nŒma pratŒpa praga¢a kali mŒhī ¡. kali kara eka punīta pratŒpŒ, mŒnasa punya hohi ò nahi ò pŒpŒ.4.

दô0— कलि`य» सम `य» ुान नगिंU `ौउ नर कर बिSवास। »ा§ राम »यन »न बिमल भव िर बिनगिंU पýयास॥ 103 (क)॥ पý»ंU चारि पद ˇर्म केर कलि मगय¡U ०क पýˇान। `ेन केरन बिˇि दी‹गेउU दान कर§ क¸यान॥ 103 („)॥

kalijuga sama juga Œna nahi ò jau ¡ nara kara bisvŒsa, gŒi rŒma guna gana bimala bhava tara binahi ò prayŒsa.103(A). praga¢a cŒri pada dharma ke kali mahu ¡ eka pradhŒna, jena kena bidhi dīnhe ¡ dŒna karai kalyŒna.103(B).

चौ0—निि `य» ˇर्म गUôगिंU सब केररेU । NUदय¡ राम माया केर पýेरेU॥ सय् सˆव समिा बि‚याना । कहरि पýभाव पýसóा मन `ाना॥ 1॥ सˆव बगयUि र` कछयU रिि कर्मा । सब बिˇि सय„ ˜ोिा कर ˇर्मा॥ बगयU र` Sव¸प सˆव कछयU िामस । mापर ˇर्म गUरा भय मानस॥ 2॥ िामस बगयUि र`ô»यन थôरा । कलि पýभाव बिरôˇ चगय¡U ुôरा॥ बयˇ `य» ˇर्म `ानि मन मागUीउ । ि`ि ुˇर्म रिि ˇर्म करागUीउ॥ 3॥ काल ˇर्म नगिंU ŽयापगिंU िागUी । रघायपिि चरन पýीिि ुिि `ागUी॥ नंU कहरि बिकंU कपंU „»राया । नंU सेवकगिU न Žयाप§ माया॥ 4॥

nita juga dharma hohi ò saba kere, hṛdaya¡ rŒma mŒyŒ ke prere. suddha satva samatŒ bigyŒnŒ, kṛta prabhŒva prasanna mana jŒnŒ.1. satva bahuta raja kachu rati karmŒ, saba bidhi sukha tretŒ kara dharmŒ. bahu raja svalpa satva kachu tŒmasa, dvŒpara dharma haraṣa bhaya mŒnasa.2. tŒmasa bahuta rajoguna thorŒ, kali prabhŒva birodha cahu ¡ orŒ. budha juga dharma jŒni mana mŒhī ¡, taji adharma rati dharma karŒhī ¡.3. kŒla dharma nahiò byŒpahiò tŒhī, raghupati carana prīti ati jŒhī. na¢a kṛta bika¢a kapa¢a khagarŒyŒ, na¢a sevakahi na byŒpai mŒyŒ.4.

दô0— गUरि माया कहरि दôा »यन बिनय गUरि भ`न न `ागिंU। भ`िु राम ि`ि काम सब ुस बिचारि मन मागिंU॥ 104 (क)॥ िेगिंU कलिकाल बरा बगयU बसे'¡U ुवˇ बिगU»ेस। परेU'U दयकाल बिपिि बस िब माउ »य'¡U बिदेस॥ 104 („)॥

hari mŒyŒ kṛta doṣa guna binu hari bhajana na jŒhi ò, bhajia rŒma taji kŒma saba asa bicŒri mana mŒhi ò.104(A). tehiò kalikŒla baraṣa bahu baseu ¡ avadha bihagesa, pareu dukŒla bipati basa taba mai ò gayau ¡ bidesa.104(B).

चौ0—»य'¡U 'U`ेनी सयनय 'Uर»ारी । दीन मलीन दरि…ý दय„ारी॥ »०¡ काल कछयU संपिि पार्§ । िग¡U पयनि कर'¡U संभय सेवकार्§॥ 1॥ बिपý ०क बादिक सिव पŒ`ा । कर§ सदा िेगिU का`य न दŒ`ा॥ परम साˇय परमारथ बिंदक । संभय 'Uपासक नगिंU गUरि निंदक॥ 2॥ िेगिU सेव'¡U माउ कपंU समेिा । mि` दयाल ुिि नीिि निकेरिा॥ बागिU` नमý दे„ि मôगिU सा§Z । बिपý पÉ‚Uाव पय˜ा की ना§Z॥ 3॥ संभय मं˜ा मôगिU mि`बर दी‹गUा । सयभ 'Uपदेस बिबिˇ बिˇि की‹गUा॥ `प'¡U मं˜ा सिव मंदिर `ार्§ । NUदय¡ दंभ ुगUमििि ुˇिकार्§॥ 4॥

gayau¡ ujenī sunu uragŒrī, dīna malīna daridra dukhŒrī. gae¡ kŒla kachu sampati pŒī, taha ¡ puni karau ¡ sambhu sevakŒī.1. bipra eka baidika siva pµujŒ, karai sadŒ tehi kŒju na dµujŒ. parama sŒdhu paramŒratha bindaka, sambhu upŒsaka nahi ò hari nindaka.2. tehi sevau¡ mai ò kapa¢a sametŒ, dvija dayŒla ati nīti niketŒ. bŒhija namra dekhi mohi sŒī ¡, bipra paRhŒva putra kī nŒī ¡.3. sambhu mantra mohi dvijabara dīnhŒ, subha upadesa bibidha bidhi kīnhŒ. japau¡ mantra siva mandira jŒī, hṛdaya¡ dambha ahamiti adhikŒī.4.

दô0— माउ „ल मल संकयरल मिि नीच `ािि बस मôगU। गUरि `न mि` दे„ेउ `र'¡U कर'¡U बिcनय कर …ýôगU॥ 105 (क)॥ सô0—»यर निि मôगिU पýबôˇ दय„िि दे„ि ुाचरन मम। मôगिU 'Uप`§ ुिि कýरôˇ दंभिगिU नीिि कि भावर्§॥ 105 („)॥

maiò khala mala saṅkula mati nīca jŒti basa moha, hari jana dvija dekhe ¡ jarau ¡ karau ¡ biṣnu kara droha.105(A).

चौ0—०क बार »यर ली‹गU बôलार्§ । मôगिU नीिि बगयU भा¡िि सि„ार्§॥ सिव सेवा कर ¨रल सयि सôर्§ । ुबिरल भ»िि राम पद गUôर्§॥ 1॥ रामगिU भ`गिंU िाि सिव ˇािा । नर पाव¡र कार केरििक बािा॥ `ासय चरन ु` सिव ुनयरा»ी । िासय …ýôग¡U सय„ चगUसि ुभा»ी॥ 2॥ गUर कगय¡U गUरि सेवक »यर कगेU“र । सयनि „»नाथ NUदय मम दगेU“र॥ ुˇम `ािि माउ बिlा पा०¡ । भय'¡U `था ुगिU दŒˇ पिुा०¡॥ 3॥ मानी कयरंिUल कयरभा‚य कयर`ािी । »यर कर …ýôगU कर'¡U दिनय रािी॥ ुिि दयाल »यर Sव¸प न कýरôˇा । पयनि पयनि मôगिU सि„ाव सयबôˇा॥ 4॥ `ेगिU िे नीच ब˙‚Uार्§ पावा । सô पýथमगिंU गUिि िागिU नसावा॥ ˇŒम ुनल संभव सयनय भार्§ । िेगिU बयÛाव घान पदवी पार्§॥ 5॥ र` म» परी निरादर रगUर्§ । सब कर पद पýगUार निि सगUर्§॥ मLरि 'U˙‚Uाव पýथम िेगिU भरर्§ । पयनि नहप नयन किरींU‹िगU परर्§॥ 6॥ सयनय „»पिि ुस समयÛिा पýसं»ा । बयˇ नगिंU करगिंU ुˇम कर सं»ा॥ कबि कôबिद »ावगिंU ुसि नीिी । „ल सन कलगU न भल नगिंU पýीिी॥ 7॥ 'Uदासीन निि रगिUु »ôसा§Z । „ल परिगUरिु Sवान की ना§Z॥ माउ „ल NUदय¡ कपंU कयरंिUलार्§ । »यर गिUि कगU§ न मôगिU सôगUार्§॥ 8॥

eka bŒra gura līnha bolŒī, mohi nīti bahu bhŒ ¡ ti sikhŒī. siva sevŒ kara phala suta soī, abirala bhagati rŒma pada hoī.1. rŒmahi bhajahi ò tŒta siva dhŒtŒ, nara pŒva ¡ra kai ketika bŒtŒ. jŒsu carana aja siva anurŒgī, tŒsu droha ¡ sukha cahasi abhŒgī.2. hara kahu¡ hari sevaka gura kaheµu, suni khaganŒtha hṛdaya mama daheµu. adhama jŒti mai ò bidyŒ pŒe ¡, bhayau ¡ jathŒ ahi dµudha piŒe ¡ .3. mŒnī ku¢ila kubhŒgya kujŒtī, gura kara droha karau ¡ dinu rŒtī. ati dayŒla gura svalpa na krodhŒ, puni puni mohi sikhŒva subodhŒ.4. jehi te nīca baRŒī pŒvŒ, so prathamahiò hati tŒhi nasŒvŒ. dhµuma anala sambhava sunu bhŒī, tehi bujhŒva ghana padavī pŒī.5. raja maga parī nirŒdara rahaī, saba kara pada prahŒra nita sahaī. maruta uRŒva prathama tehi bharaī, puni nṛpa nayana kirī¢anhi paraī.6. sunu khagapati asa samujhi prasaṅgŒ, budha nahi ò karahiò adhama kara saṅgŒ. kabi kobida gŒvahiò asi nītī, khala sana kalaha na bhala nahi ò prītī.7. udŒsīna nita rahia gosŒī¡, khala pariharia svŒna kī nŒī ¡. maiò khala hṛdaya¡ kapa¢a ku¢ilŒī, gura hita kahai na mohi sohŒī.8.

दô0— ०क बार गUर मंदिर `पि रगेU'¡U सिव नाम। »यर ुाय'U ुभिमान िेउ 'U˘िU नगिंU की‹गU पýनाम॥ 106 (क)॥ सô दयाल नगिंU कगेU'U कछयU 'Uर न रôा लवलेस। ुिि ुघा »यर ुपमानिा सगिU नगिंU सकेर मगेUस॥ 106 („)॥

eka bŒra hara mandira japata raheu ¡ siva nŒma, gura Œyau abhimŒna te ¡ u¢hi nahi ò kīnha pranŒma.106(A). so dayŒla nahi ò kaheu kachu ura na roṣa lavalesa, ati agha gura apamŒnatŒ sahi nahi ò sake mahesa.106(B).

चौ0—मंदिर माÛा भर्§ नभ बानी । रेU गUिभा‚य ु‚य ुभिमानी॥ `lपि िव »यर केउर नगिंU कýरôˇा । ुिि कहरपाल चिि सयक बôˇा॥ 1॥ िदपि साप स˘U दागU'¡U िôगUी । नीिि बिरôˇ सôगUा§ न मôगUी॥ `ौउ नगिंU दं˙U करौउ „ल िôरा । भýC्U गUô§ Ÿायििमार» मôरा॥ 2॥ `े स˘U »यर सन §रिा करगUीउ । रौरव नरक कôंिU `य» परगUीउ॥ ˜िा`» `ôनि पयनि ˇरगिंU सरीरा । ुययि `‹म भरि पावगिंU पीरा॥ 3॥ बा˘U रगेUसि ु`»र §व पापी । सर्प गUôगिU „ल मल मिि Žयापी॥ मगUा बिंUप कôंUर मगय¡U `ार्§ । रगयU ुˇमाˇम ुˇ»िि पार्§॥ 4॥

mandira mŒjha bhaī nabha bŒnī, re hatabhŒgya agya abhimŒnī. jadyapi tava gura ke¡ nahiò krodhŒ, ati kṛpŒla cita samyaka bodhŒ.1. tadapi sŒpa sa¢ha daihau¡ tohī, nīti birodha sohŒi na mohī. jau¡ nahiò daṁḍa karau ¡ khala torŒ, bhraṣ¢a hoi śrutimŒraga morŒ.2. je sa¢ha gura sana iriṣŒ karahī¡, raurava naraka ko¢i juga parahī ¡. trijaga joni puni dharahiò sarīrŒ, ayuta janma bhari pŒvahi ò pīrŒ.3. bai¢ha rahesi ajagara iva pŒpī, sarpa hohi khala mala mati byŒpī. mahŒ bi¢apa ko¢ara mahu¡ jŒī, rahu adhamŒdhama adhagati pŒī.4.

दô0— गUागUाकार की‹गU »यर दाLरन सयनि सिव साप। कंरपिि मôगिU बिलôकि ुिि 'Uर 'Uप`ा परििाप॥ 107 (क)॥ करि दं˙Uवि सपýेम mि` सिव स‹मय„ कर `ôरि। बिनय करि »द»द Sवर समयÛिा घाôर »िि मôरि॥ 107 („)॥

hŒhŒkŒra kīnha gura dŒruna suni siva sŒpa, kampita mohi biloki ati ura upajŒ paritŒpa.107(A). kari daṁḍavata saprema dvija siva sanmukha kara jori, binaya karata gadagada svara samujhi ghora gati mori.107(B).

छउ0—नमामीश्ामीश्ान निर्वाणारूरपं । विभयं ीयापकंर बýrा् वेदSवरूरपं॥ नि`ं नि»र्यणां निर्विक¸पं निरीगंU । चिदाकाश्ामाकाश्ावासं भ`ेøगंU॥ 1॥ निराकारमôउकारमŒलं ियरीयं। »िरा ‚यान »ôिीिमीश्ां »िरीश्ां॥ करालं मगUाकाल कालं कहरपालं । »यणा»ार संसारपारंU निôøगंU॥ 2॥ ियारा…िý संकाश्ा »ौरंU »भीरंU । मनôभŒि कôंिU पýभा Ÿाी श्ारीरंU॥ S¨यरर‹मौलि क„ôलिनी चाLर »ं»ा। लसjालबाले‹दय कंर˘ेU भय`ं»ा॥ 3॥ चलˆकयंर˙Uलं भýŒ सयने˜ां विश्ालं। पýसóाननं नीलकंर˘ंU दयालं॥ मह»ाˇीश्ाचर्माबरंU मयण˙Uमालं। पिýयं श्ांकरंU सर्वनाथं भ`ामि॥ 4॥ पýचं˙ंU पýकहरC्ंU पý»¸भं परेUश्ां। ु„ं˙ंU ु`ं भानयकôंिUपýकाश्ां॥ ˜ायःश्ाŒल निमर्Œलनं श्ाŒलपाणिां। भ`ेøगंU भवानीपििं भाव»यं॥ 5॥ कलािीि क¸याणा क¸पा‹िकारी । सदा स”ानान‹ददािा पयरारी॥ चिदानंदसंदôगU मôगUापगUारी । पýसीद पýसीद पýभô म‹मथारी॥ 6॥ न यावद÷ 'Uमानाथ पादारवि‹दं । भ`ंिीगU लôकेर परेU वा नराणां॥ न िावˆसय„ं श्ा‹िि स‹िापनाश्ां । पýसीद पýभô सर्वभŒिाˇिवासं॥ 7॥ न `ानामि यô»ं `पं नाव पŒ`ां । निôøगंU सदा सर्वदा श्ांभय िययं॥ `रा `‹म दयः„ौघा िािŒयमानं । पýभô पागिU ुापóामामीश्ा श्ांभô॥ 8॥

1064 * ŚR’ RMACARITAMNASA* Chaṁ.: namŒmīśamīśŒna nirvŒṇarµupaṁ, vibhuṁ vyŒpakaṁ brahma vedasvarµupaṁ. nijaṁ nirguṇaṁ nirvikalpaṁ nirīhaṁ, cidŒkŒśamŒkŒśavŒsaṁ bhaje’haṁ.1. nirŒkŒramoṅkŒramµulaṁ turīyaṁ, girŒ gyŒna gotītamīśaṁ girīśaṁ. karŒlaṁ mahŒkŒla kŒlaṁ kṛpŒlaṁ, guṇŒgŒra saṁsŒrapŒraṁ nato’haṁ.2. tuṣŒrŒdri saṅkŒśa gauraṁ gabhīraṁ, manobhµuta ko¢i prabhŒ śrī śarīraṁ. sphuranmauli kallolinī cŒru gaṅgŒ, lasadbhŒlabŒlendu kaṁ¢he bhujaṅgŒ.3. calatkuṁḍalaṁ bhrµu sunetraṁ viśŒlaṁ, prasannŒnanaṁ nīlakaṁ¢haṁ dayŒlaṁ. mṛgŒdhīśacarmŒmbaraṁ muṇḍamŒlaṁ, priyaṁ śaṅkaraṁ sarvanŒthaṁ bhajŒmi.4. pracaṁḍaṁ prakṛṣ¢aṁ pragalbhaṁ pareśaṁ , akhaṁḍaṁ ajaṁ bhŒnuko¢iprakŒśaṁ. traya‹śµula nirmµulanaṁ śµulapŒṇiṁ, bhaje’haṁ bhavŒnīpatiṁ bhŒvagamyaṁ.5. kalŒtīta kalyŒṇa kal pŒntakŒrī, sadŒ sajjanŒnandadŒtŒ purŒrī. cidŒnandasandoha mohŒpahŒrī, prasīda prasīda prabho manmathŒrī.6. na yŒvad umŒnŒtha pŒdŒravindaṁ, bhajantīha loke pare vŒ narŒṇŒṁ. na tŒvatsukhaṁ śŒnti santŒpanŒśaṁ, prasīda prabho sarvabhµutŒdhivŒsaṁ.7. na jŒnŒmi yogaṁ japaṁ naivapµujŒṁ, nato’haṁ sadŒ sarvadŒ śambhu tubhyaṁ. jarŒ janma du‹khaugha tŒtapyamŒnaṁ, prabho pŒhi ŒpannamŒmīśa śambho.8.

श्लôक—Lर…ýाC्Uकमिदं पýôQंर विपýेणा गUरिôाये। ये प˘U‹िि नरा भĈया िेां श्ाभयः पýसीदिि॥ 9॥

: rudrŒṣ¢akamidaṁ proktaṁ vipreṇa haratoṣaye, ye pa¢hanti narŒ bhaktyŒ teṣŒṁ śambhu‹ prasīdati.9.

दô0— सयनि बिनिी सर्ब‚य सिव दे„ि बिपý ुनयरा»य। पयनि मंदिर नभबानी भ§ mि`बर बर मा»य॥ 108 (क)॥ `ौउ पýसóा पýभय मô पर नाथ दीन पर नेगयU। नि` पद भ»िि दे§ पýभय पयनि दŒसर बर देगयU॥ 108 िव माया बस `ीव `˙‚U संिि ¨िरर§ भयलान। िेगिU पर कýरôˇ न करिु पýभय कहरपा सिंˇय भ»वान॥108 (»)॥ संकर दीनदयाल ुब ०गिU पर गUôगयU कहरपाल। साप ुनय»ýगU गUô§ `ेगिंU नाथ थôरेUगUीउ काल॥ 108 (घा)॥

(„) H suni binatī sarbagya siva dekhi bipra anurŒgu, puni mandira nabhabŒnī bhai dvijabara bara mŒgu.108.(A). jau¡ prasanna prabhu mo para nŒtha dīna para nehu, nija pada bhagati dei prabhu puni dµusara bara dehu.108(B). tava mŒyŒ basa jīva jaRa santata phirai bhulŒna, tehi para krodha na karia prabhu kṛpŒ sindhu bhagavŒna.108(C). saṅkara dīnadayŒla aba ehi para hohu kṛpŒla, sŒpa anugraha hoi jehi ò nŒtha thorehī ¡ kŒla .108(D).

चौ0—०गिU कर गUô§ परम क¸याना । सô§ करगयU ुब कहरपानिˇाना॥ बिपý»िरा सयनि परगिUि सानी । ०वमSिय §िि भ§ नभबानी॥ 1॥ `दपि की‹गU ०गिं U दाLरन पापा । माउ पयनि दी‹िगU कôप करि सापा॥ िदपि ियगUारि साˇयिा दे„ी । करिग'¡U ०गिU पर कहरपा बिसेाी॥ 2॥ छमासील `े पर 'Uपकारी । िे mि` मôगिU पिýय `था „रारी॥ मôर Ÿाप mि` Žयर्थ न `ा§गिU। `‹म सगUस ुवSय यगU पा§गिU॥ 3॥ `नमि मरि दयसगU दय„ गUôर्§ । ०गिU Sव¸प'U नगिंU ŽयापिगिU सôर्§॥ कवने'¡U `‹म मिंिUगिU नगिंU ‚याना। सयनगिU सŒ…ý मम बचन पýवाना॥ 4॥ रघायपिि पयरीउ `‹म िव भय“र । पयनि िाउ मम सेवा¡ मन दय“र॥ पयरी पýभाव ुनय»ýगU मôरेउU । राम भ»िि 'Uप`िगिU 'Uर िôरेउU॥ 5॥ सयनय मम बचन सˆय ुब भार्§ । गUरििôान बýि mि` सेवकार्§॥ ुब `नि करगिU बिपý ुपमाना । `ानेसय संि ुनंि समाना॥ 6॥ `ô §‹गU कर मारा नगिंU मरर्§ । बिपý…ýôगU पावक सô `रर्§॥ 7॥ ुस बिबेक रा„ेगयU मन मागUीउ । ियगU कग¡U `» दयर्लभ कछयU नागUीउ॥ ुौर'U ०क ुासिा मôरी । ुपýििगUि »िि गUô§गिU िôरी॥ 8॥

1066 * ŚR’ RMACARITAMNASA* ehi kara hoi parama kalyŒnŒ, soi karahu aba kṛpŒnidhŒnŒ. bipragirŒ suni parahita sŒnī, evamastu iti bhai nabhabŒnī.1. jadapi kīnha ehi ò dŒruna pŒpŒ, mai ò puni dīnhi kopa kari sŒpŒ. tadapi tumhŒri sŒdhutŒ dekhī, karihau ¡ ehi para kṛpŒ biseṣī.2. chamŒsīla je para upakŒrī, te dvija mohi priya jathŒ kharŒrī. mora śrŒpa dvija byartha na jŒihi, janma sahasa avasya yaha pŒihi.3. janamata marata dusaha dukha hoī, ehi svalpau nahi ò byŒpihi soī. kavaneu¡ janma mi¢ihi nahiò gyŒnŒ, sunahi sµudra mama bacana pravŒnŒ.4. raghupati purī¡ janma tava bhayaµu, puni tai ò mama sevŒ ¡ mana dayaµu. purī prabhŒva anugraha more ¡, rŒma bhagati upajihi ura tore ¡ .5. sunu mama bacana satya aba bhŒī, haritoṣana brata dvija sevakŒī. aba jani karahi bipra apamŒnŒ, jŒnesu santa ananta samŒnŒ.6. indra kulisa mama sµula bisŒlŒ, kŒladaṁḍa hari cakra karŒlŒ. jo inha kara mŒrŒ nahiò maraī, bipradroha pŒvaka so jaraī.7. asa bibeka rŒkhehu mana mŒhī ¡, tumha kaha ¡ jaga durlabha kachu nŒhī¡. aurau eka ŒsiṣŒ morī, apratihata gati hoihi torī.8.

दô0— सयनि सिव बचन गUराि »यर ०वमSिय §िि भाि। मôगिU पýबôˇि »य'U »हगU संभय चरन 'Uर रा„ि॥ 109 (क)॥ पýेरिि काल बिंˇि »िरि `ा§ भय'¡U माउ Žयाल। पयनि पýयास बिनय सô िनय ि`े'¡U »०¡ कछयU काल॥ 109 („)॥ `ô§ िनय ˇर'¡U ि`'¡U पयनि ुनायास गUरि`ान। `िमि नŒिन पंU पगिUर§ नर परिगUर§ पयरान॥ 109 (»)॥ सिव¡ रा„ी Ÿायिि नीिि ुLर माउ नगिंU पावा Äलेस। ०गिU बिˇि ˇरेU'¡U बिबिˇि िनय ‚यान न »य'U „»ेस॥ 109 (घा)॥

suni siva bacana haraṣi gura evamastu iti bhŒṣi, mohi prabodhi gayau gṛha sambhu carana ura rŒkhi.109(A). prerita kŒla bindhi giri jŒi bhayau ¡ mai ò byŒla, puni prayŒsa binu so tanu tajeu ¡ gae ¡ kachu kŒla.109(B). joi tanu dharau ¡ tajau ¡ puni anŒyŒsa harijŒna, jimi nµutana pa¢a pahirai nara pariharai purŒna.109(C). siva¡ rŒkhī śruti nīti aru mai ò nahi ò pŒvŒ klesa, ehi bidhi dhareu ¡ bibidhi tanu gyŒna na gayau khagesa. 109(D)

चौ0—˜िा`» देव नर `ô§ िनय ˇर“¡र । िग¡U िग¡U राम भ`न ुनयसर“¡र॥ ०क सŒल मôगिU बिसर न का“र । »यर कर कôमल सील सयभा“र॥ 1॥ चरम देगU mि` कार माउ पार्§ । सयर दयर्लभ पयरान Ÿायिि »ार्§॥ „ेल'¡U िगŒ¡U बालक‹गU मीला । कर'¡U सकल रघायनायक लीला॥ 2॥ पýौÉ‚U भ०¡ मôगिU पििा पÉ‚Uावा । समÛा'¡U सयन'¡U »यन'¡U नगिंU भावा॥ मन िे सकल बासना भा»ी। केरवल राम चरन लय ला»ी॥ 3॥ कगयU „»ेस ुस कवन ुभा»ी ।„री सेव सयरˇेनयगिU ˆया»ी॥ पýेम म»न मôगिU कछयU न सôगUार्§ । गUारेU'U पििा पÉ‚Uा§ पÉ‚Uार्§॥ 4॥ भ० कालबस `ब पििय मािा । माउ बन »य'¡U भ`न `न˜ािा॥ `ग¡U `ग¡U बिपिन मयनीSवर पाव'¡U । ुाŸाम `ा§ `ा§ सिLर नाव'¡U॥ 5॥ बŒÛा'¡U िि‹गUगिU राम »यन »ागUा । कगUगिंU सयन'¡U गUरािि „»नागUा॥ सयनि ¨िरर'¡U गUरि »यन ुनयबादा । ुŽयागUि »िि संभय पýसादा॥ 6॥ छŒUंUी ˜िाबिˇि र्§ाना »ाÉ‚Uी । ०क लालसा 'Uर ुिि बाÉ‚Uी॥ राम चरन बारि` `ब दे„ौउ । िब नि` `‹म स¨रल करि ले„ौउ॥ 7॥ `ेगिU पŒ¡छ'¡U सô§ मयनि ुस कगUर्§ । र्§Sवर सर्ब भŒिमय ुगUर्§॥ नि»र्यन मि नगिंU मôगिU सôगUार्§ । स»यन बýrा् रिि 'Uर ुˇिकार्§॥ 8॥

1068 * ŚR’ RMACARITAMNASA* trijaga deva nara joi tanu dharaµu ¡ , taha ¡ taha ¡ rŒma bhajana anusaraµu ¡ . eka sµula mohi bisara na kŒµu, gura kara komala sīla subhŒµu.1. carama deha dvija kai maiò pŒī, sura durlabha purŒna śruti gŒī. khelau¡ tahµu¡ bŒlakanha mīlŒ, karau ¡ sakala raghunŒyaka līlŒ.2. prauRha bhae¡ mohi pitŒ paRhŒvŒ, samajhau¡ sunau¡ gunau¡ nahi ò bhŒvŒ. mana te sakala bŒsanŒ bhŒgī, kevala rŒma carana laya lŒgī.3. kahu khagesa asa kavana abhŒgī, kharī seva suradhenuhi tyŒgī. prema magana mohi kachu na sohŒī, hŒreu pitŒ paRhŒi paRhŒī.4. bhae kŒlabasa jaba pitu mŒtŒ, mai ò bana gayau ¡ bhajana janatrŒtŒ. jaha¡ jaha¡ bipina munīsvara pŒvau¡ , Œśrama jŒi jŒi siru nŒvau ¡ .5. bµujhau¡ tinhahi rŒma guna gŒhŒ, kahahiò sunau ¡ haraṣita khaganŒhŒ. sunata phirau¡ hari guna anubŒdŒ, abyŒhata gati sambhu prasŒdŒ.6. chµu¢ī tribidhi īṣanŒ gŒRhī, eka lŒlasŒ ura ati bŒRhī. rŒma carana bŒrija jaba dekhau¡ , taba nija janma saphala kari lekhau ¡ .7. jehi pµu ¡ chau¡ soi muni asa kahaī, īsvara sarba bhµutamaya ahaī. nirguna mata nahiò mohi sohŒī, saguna brahma rati ura adhikŒī.8.

दô0—»यर केर बचन सयरिि करि राम चरन मनय ला»। रघायपिि `स »ावि ¨िरर'¡U छन छन नव ुनयरा»॥ 110(क)॥ मेLर सि„र बंU छाया¡ मयनि लôमस ुासीन। दे„ि चरन सिLर नाय'¡U बचन कगेU'¡U ुिि दीन॥ 110(„)॥ सयनि मम बचन बिनीि महदय मयनि कहरपाल „»रा`। मôगिU सादर पŒ¡छि भ० mि` ुायगयU केरगिU का`॥ 110(»)॥ िब माउ कगUा कहरपानिˇि ियगU सर्ब‚य सय`ान। स»यन बýrा् ुवराˇन मôगिU कगUगयU भ»वान॥ 110(घा)॥

gura ke bacana surati kari rŒma carana manu lŒga, raghupati jasa gŒvata phirau¡ chana chana nava anurŒga.110(A). meru sikhara ba¢a chŒyŒ ¡ muni lomasa Œsīna, dekhi carana siru nŒyau ¡ bacana kaheu ¡ ati dīna.110(B). suni mama bacana binīta mṛdu muni kṛpŒla khagarŒja, mohi sŒdara pµu ¡ chata bhae dvija Œyahu kehi kŒja.110(C). taba mai ò kahŒ kṛpŒnidhi tumha sarbagya sujŒna, saguna brahma avarŒdhana mohi kahahu bhagavŒna.110(D).

चौ0—िब मयनीस रघायपिि »यन »ाथा। कगेU कछयUक सादर „»नाथा॥ बýrा्‚यान रि मयनि बि‚यानी । मôगिU परम ुˇिकारी `ानी॥ 1॥ ला»े करन बýrा् 'Uपदेसा । ु` ुmाि ु»यन NUदयेसा॥ ुकल ुनीगU ुनाम ुरूरपा । ुनयभव »य ु„ं˙U ुनŒपा॥ 2॥ मन »ôिीि ुमल ुबिनासी । निर्बिकार निरवˇि सय„ रासी॥ सô िाउ िागिU िôगिU नगिंU भेदा । बारि बीचि §व »ावगिंU बेदा॥ 3॥ बिबिˇि भा¡िि मôगिU मयनि समयÛावा । नि»र्यन मि मम NUदय¡ न ुावा॥ पयनि माउ कगेU'¡U ना§ पद सीसा । स»यन 'Uपासन कगUगयU मयनीसा॥ 4॥ राम भ»िि `ल मम मन मीना ।किमि बिल»ा§ मयनीस पýबीना॥ सô§ 'Uपदेस कगUगयU करि दाया । नि` नयन‹िगU दे„ौउ रघायराया॥ 5॥ भरि लôचन बिलôकि ुवˇेसा । िब सयनिगU'¡U नि»र्यन 'Uपदेसा॥ मयनि पयनि कगि U गUरिकथा ुनŒपा । „ं˙िU स»यन मि ु»यन निरूरपा॥ 6॥ िब माउ नि»र्यन मि कर दŒरी । स»यन निरूरप'¡U करि ग˘U भŒरी॥ 'Užार पýिि'Užार माउ की‹गUा । मयनि िन भ० कýरôˇ केर ची‹गUा॥ 7॥ सयनय पýभय बगयUि ुव‚या कि०¡ । 'Uप` कýरôˇ ‚यानि‹गU केर गिU०¡॥ ुिि संघारान `ौउ कर कôर्§ । ुनल पý»ंU चंदन िे गUôर्§॥ 8॥

1070 * ŚR’ RMACARITAMNASA* taba munīsa raghupati guna gŒthŒ, kahe kachuka sŒdara khaganŒthŒ. brahmagyŒna rata muni bigyŒnī, mohi parama adhikŒrī jŒnī.1. lŒge karana brahma upadesŒ, aja advaita aguna hṛdayesŒ. akala anīha anŒma arµupŒ, anubhava gamya akhaṁḍa anµupŒ.2. mana gotīta amala abinŒsī, nirbikŒra niravadhi sukha rŒsī. so tai ò tŒhi tohi nahi ò bhedŒ, bŒri bīci iva gŒvahi ò bedŒ.3. bibidhi bhŒ¡ ti mohi muni samujhŒvŒ, nirguna mata mama hṛdaya ¡ na ŒvŒ. puni maiò kaheu¡ nŒi pada sīsŒ, saguna upŒsana kahahu munīsŒ.4. rŒma bhagati jala mama mana mīnŒ, kimi bilagŒi munīsa prabīnŒ. soi upadesa kahahu kari dŒyŒ, nija nayananhi dekhau ¡ raghurŒyŒ.5. bhari locana biloki avadhesŒ, taba sunihau ¡ nirguna upadesŒ. muni puni kahi harikathŒ anµupŒ, khaṁḍi saguna mata aguna nirµupŒ.6. taba mai ò nirguna mata kara dµurī, saguna nirµupau ¡ kari ha¢ha bhµurī. uttara pratiuttara maiò kīnhŒ, muni tana bhae krodha ke cīnhŒ.7. sunu prabhu bahuta avagyŒ kie¡, upaja krodha gyŒninha ke hie ¡ . ati saṅgharaṣana jau ¡ kara koī, anala praga¢a candana te hoī.8.

दô0— बारंUबार सकôप मयनि कर§ निरूरपन ‚यान। माउ ुपनेउ मन बा˘U िब कर'¡U बिबिˇि ुनयमान॥ 111(क)॥ कýरôˇ कि mािबय्ि बिनय mाि कि बिनय ु‚यान। मायाबस परिछिóा `˙‚U `ीव कि र्§स समान॥ 111 („)॥

bŒrambŒra sakopa muni karai nirµupana gyŒna, maiò apane¡ mana bai¢ha taba karau¡ bibidhi anumŒna.111(A). krodha ki dvaitabuddhi binu dvaita ki binu agyŒna, mŒyŒbasa parichinna jaRa jīva ki īsa samŒna.111(B).

चौ0—कबगय¡U कि दय„ सब कर गिUि िाकेउर । िेगिU कि दरि…ý परस मनि `ाकेउर॥ पर…ýôगUी की गUôगिंU निसंका । कामी पयनि कि रगUगिंU ुकलंका॥ 1॥ बंस कि रगU mि` ुनगिUि की‹गेउU । कर्म कि गUôगिंU SवरूरपगिU ची‹गेउU॥ कागŒU सयमिि कि „ल स¡»`ामी। सयभ »िि पाव कि पर˜िाय »ामी॥ 2॥ भव कि परगिंU परमाˆमा बिंदक । सय„ी कि गUôगिंU कबगय¡U गUरिनिंदक॥ रा`य कि रगU§ नीिि बिनय `ानेउ । ुघा कि रगUगिंU गUरिचरिि ब„ानेउ॥ 3॥ पावन `स कि पय‹य बिनय गUôर्§ । बिनय ुघा ु`स कि पाव§ कôर्§॥ लाभय कि किछयU गUरि भ»िि समाना । `ेगिU »ावगिंU Ÿायिि संि पयराना॥ 4॥ गUानि कि `» ०गिU सम किछयU भार्§ । भ`िु न रामगिU नर िनय पार्§॥ ुघा कि पिसयनिा सम कछयUुाना। ˇर्म कि दया सरिस गUरि`ाना॥ 5॥ ०गिU बिˇि ुमििि `य»यिि मन »यन“¡र । मयनि 'Uपदेस न सादर सयन“¡र॥ पयनि पयनि स»यन प‘छ माउ रôपा । िब मयनि बôले'U बचन सकôपा॥ 6॥ मŒÉ‚U परम सि„ दे'¡U न मानसि । 'Užार पýिि'Užार बगयU ुानसि॥ सˆय बचन बिSवास न करगUी । बायस §व सबगUी िे ˙UरगUी॥ 7॥ स˘U Sवप‘छ िव NUदय¡ बिसाला । सपदि गUôगिU प‘छी चं˙Uाला॥ ली‹गU Ÿाप माउ सीस चÉ‚Uार्§ । नगिंU कछयU भय न दीनिा ुार्§॥ 8॥

1072 * ŚR’ RMACARITAMNASA* kabahu¡ ki dukha saba kara hita tŒke ¡, tehi ki daridra parasa mani jŒke ¡ . paradrohī kī hohi ò nisaṅkŒ, kŒmī puni ki rahahi ò akalaṅkŒ.1. baṁsa ki raha dvija anahita kīnhe¡, karma ki hohi ò svarµupahi cīnhe ¡ . kŒhµu sumati ki khala sa¡ga jŒmī, subha gati pŒva ki paratriya gŒmī.2. bhava ki parahi ò paramŒtmŒ bindaka, sukhī ki hohi ò kabahu ¡ harinindaka. rŒju ki rahai nīti binu jŒne ¡, agha ki rahahi ò haricarita bakhŒne ¡ .3. pŒvana jasa ki punya binu hoī, binu agha ajasa ki pŒvai koī. lŒbhu ki kichu hari bhagati samŒnŒ, jehi gŒvahi ò śruti santa purŒnŒ.4. hŒni ki jaga ehi sama kichu bhŒī, bhajia na rŒmahi nara tanu pŒī. agha ki pisunatŒ sama kachu ŒnŒ, dharma ki dayŒ sarisa harijŒnŒ.5. ehi bidhi amiti juguti mana gunaµu ¡ , muni upadesa na sŒdara sunaµu ¡ . puni puni saguna paccha mai ò ropŒ, taba muni boleu bacana sakopŒ.6. mµuRha parama sikha deu¡ na mŒnasi, uttara pratiuttara bahu Œnasi. satya bacana bisvŒsa na karahī, bŒyasa iva sabahī te ḍarahī.7. sa¢ha svapaccha tava hṛdaya¡ bisŒlŒ, sapadi hohi pacchī caṁḍŒlŒ. līnha śrŒpa maiò sīsa caRhŒī, nahiò kachu bhaya na dīnatŒ Œī.8.

दô0— ियरि भय'¡U माउ का» िब पयनि मयनि पद सिLर ना§। सयमिरि राम रघायबंस मनि गUरािि चले'¡U 'U˙‚Uा§॥112 (क)॥ 'Uमा `े राम चरन रि बि»ि काम मद कýरôˇ। नि` पýभयमय दे„गिंU `»ि केरगिU सन करगिंU बिरôˇ॥ 112 („)॥

turata bhayau¡ maiò kŒga taba puni muni pada siru nŒi, sumiri rŒma raghubaṁsa mani haraṣita caleu ¡ uRŒi.112(A). umŒ je rŒma carana rata bigata kŒma mada krodha, nija prabhumaya dekhahi ò jagata kehi sana karahiò birodha.112(B).

चौ0—सयनय „»ेस नगिंU कछयU रिाि दŒान ।'Uर पýेरक रघायबंस बिभŒान॥ कहरपासिंˇय मयनि मिि करि भôरी । ली‹गUी पýेम परि‘छा मôरी॥ 1॥ मन बच कýरम मôगिU नि` `न `ाना। मयनि मिि पयनि ¨ेररी भ»वाना॥ रिाि मम मगUि सीलिा दे„ी । राम चरन बिSवास बिसेाी॥ 2॥ ुिि बिसमय पयनि पयनि पछििार्§ । सादर मयनि मôगिU ली‹गU बôलार्§॥ मम परििôा बिबिˇि बिˇि की‹गUा । गUरािि राममं˜ा िब दी‹गUा॥ 3॥ बालकरूरप राम कर Šयाना । कगेU'U मôगिU मयनि कहरपानिˇाना॥ सयंदर सय„द मôगिU ुिि भावा। सô पýथमगिंU माउ ियगUगिU सयनावा॥ 4॥ मयनि मôगिU कछयUक काल िग¡U रा„ा । रामचरििमानस िब भाा॥ सादर मôगिU यगU कथा सयनार्§ । पयनि बôले मयनि »िरा सयगUार्§॥ 5॥ रामचरिि सर »य# सयगUावा । संभय पýसाद िाि माउ पावा॥ िôगिU नि` भ»ि राम कर `ानी। िािे माउ सब कगेU'¡U ब„ानी॥ 6॥ राम भ»िि `ि‹गU केउर 'Uर नागUीउ । कबगय¡U न िाि कगिUु िि‹गU पागUीउ॥ मयनि मôगिU बिबिˇि भा¡िि समयÛावा । माउ सपýेम मयनि पद सिLर नावा॥ 7॥ नि` कर कमल परसि मम सीसा । गUरािि ुासिा दी‹गU मयनीसा॥ राम भ»िि ुबिरल 'Uर िôरेउU । बसिगिU सदा पýसाद ुब मôरेउU॥ 8॥

sunu khagesa nahiò kachu riṣi dµuṣana, ura preraka raghubaṁsa bibhµuṣana. kṛpŒsindhu muni mati kari bhorī, līnhī prema paricchŒ morī.1. mana baca krama mohi nija jana jŒnŒ, muni mati puni pherī bhagavŒnŒ. riṣi mama mahata sīlatŒ dekhī, rŒma carana bisvŒsa biseṣī.2. ati bisamaya puni puni pachitŒī, sŒdara muni mohi līnha bolŒī. mama paritoṣa bibidhi bidhi kīnhŒ, haraṣita rŒmamantra taba dīnhŒ.3. bŒlakarµupa rŒma kara dhyŒnŒ, kaheu mohi muni kṛpŒnidhŒnŒ. sundara sukhada mohi ati bhŒvŒ, so prat hamahiò mai ò tumhahi sunŒvŒ.4. muni mohi kachuka kŒla taha¡ rŒkhŒ, rŒmacaritamŒnasa taba bhŒṣŒ. sŒdara mohi yaha kathŒ sunŒī, puni bole muni girŒ suhŒī.5. rŒmacarita sara gupta suhŒvŒ, sambhu prasŒda tŒta mai ò pŒvŒ. tohi nija bhagata rŒma kara jŒnī, tŒte mai ò saba kaheu ¡ bakhŒnī.6. rŒma bhagati jinha ke¡ ura nŒhī ¡, kabahu ¡ na tŒta kahia tinha pŒhī ¡. muni mohi bibidhi bhŒ¡ ti samujhŒvŒ, mai ò saprema muni pada siru nŒvŒ.7. nija kara kamala parasi mama sīsŒ, haraṣita Œsiṣa dīnha munīsŒ. rŒma bhagati abirala ura tore ¡, basihi sadŒ prasŒda aba more ¡ .8. 1074 * ŚR’ RMACARITAMNASA*

दô0— सदा राम पिýय गUôगयU ियगU सयभ »यन भवन ुमान। कामरूरप §‘छामरन ‚यान बिरा» निˇान॥ 113 (क)॥ `ेगिंU ुाŸाम ियगU बसब पयनि सयमिरि Ÿाीभ»वंि। ŽयापिगिU िग¡U न ुबिlा `ô`न ०क पý`ंि॥ 113 („)॥

sadŒ rŒma priya hohu tumha subha guna bhavana amŒna, kŒmarµupa icchŒmarana gyŒna birŒga nidhŒna.113(A). jehiò Œśrama tumha basaba puni sumirata śrībhagavanta, byŒpihi taha ¡ na abidyŒ jojana eka prajanta.113(B).

चौ0—काल कर्म »यन दôा सयभा“र । कछयU दय„ ियगUगिU न ŽयापिगिU का“र॥ राम रगUSय ललिि बिˇि नाना । »य# पý»ंU §ििगUास पयराना॥ 1॥ बिनय Ÿाम ियगU `ानब सब सô“र । निि नव नेगU राम पद गUô“र॥ `ô §‘छा करिगUगयU मन मागUीउ । गUरि पýसाद कछयU दयर्लभ नागUीउ॥ 2॥ सयनि मयनि ुासिा सयनय मििˇीरा । बýrा्»िरा भ§ »»न »¡भीरा॥ ०वमSिय िव बच मयनि ‚यानी । यगU मम भ»ि कर्म मन बानी॥ 3॥ सयनि नभ»िरा गUरा मôगिU भय“र । पýेम म»न सब संसय »य“र॥ करि बिनिी मयनि ुायसय पार्§ । पद सरô` पयनि पयनि सिLर नार्§॥ 4॥ गUरा सगिUि ०गिंU ुाŸाम ुाय'¡U । पýभय पýसाद दयर्लभ बर पाय'¡U॥ कर'¡U सदा रघायपिि »यन »ाना । सादर सयनगिंU बिगंU» सय`ाना॥ `ब `ब ुवˇपयरीउ रघायबीरा । ˇरगिंU भ»ि गिUि मनय` सरीरा॥ 6॥ िब िब `ा§ राम पयर रगU“¡र । सिसयलीला बिलôकि सय„ लगU“¡र॥ पयनि 'Uर रा„ि राम सिसयरूरपा । नि` ुाŸाम ुाव'¡U „»भŒपा॥ 7॥ कथा सकल मां ियगUगिU सयनार्§ । का» देगU `ेगिंU कारन पार्§॥ कगिU'¡ िाि सब पýF ियगUारी । राम भ»िि मगिUमा ुिि भारी॥ 8॥

kŒla karma guna doṣa subhŒµu, kachu dukha tumhahi na byŒpihi kŒµu. rŒma rahasya lalita bidhi nŒnŒ, gupta praga¢a itihŒsa purŒnŒ.1. binu śrama tumha jŒnaba saba soµu, nita nava neha rŒma pada hoµu. jo icchŒ karihahu mana mŒhī ¡, hari prasŒda kachu durlabha nŒhī ¡.2. suni muni Œsiṣa sunu matidhīrŒ, brahmagirŒ bhai gagana ga ¡bhīrŒ. evamastu tava baca muni gyŒnī, yaha mama bhagata karma mana bŒnī.3. suni nabhagirŒ haraṣa mohi bhayaµu, prema magana saba saṁsaya gayaµu. kari binatī muni Œyasu pŒī, pada saroja puni puni siru nŒī.4. haraṣa sahita ehi ò Œśrama Œyau¡, prabhu prasŒda durlabha bara pŒyau¡ . ihŒ¡ basata mohi sunu khaga īsŒ, bīte kalapa sŒta aru bīsa.5. karau¡ sadŒ raghupati guna gŒnŒ, sŒdara sunahi ò bihaṅga sujŒnŒ. jaba jaba avadhapurī¡ raghubīrŒ, dharahiò bhagata hita manuja sarīrŒ.6. taba taba jŒi rŒma pura rahau¡ , sisulīlŒ biloki sukha lahaµu ¡ . puni ura rŒkhi rŒma sisurµupŒ, nija Œśrama Œvau ¡ khagabhµupŒ.7. kathŒ sakala mai ò tumhahi sunŒī, kŒga deha jehi ò kŒrana pŒī. kahiu¡ tŒta saba prasna tumhŒrī, rŒma bhagati mahimŒ ati bhŒrī.8.

भ»िि प‘छ गU˘U करि रगेU'¡U दी‹िगU मगUारिाि साप। मयनि दयर्लभ बर पाय'¡ दे„गयU भ`न पýिाप॥ 114 („)॥

bhagati paccha ha¢ha kari raheu¡ dīnhi mahŒriṣi sŒpa, muni durlabha bara pŒyau¡ dekhahu bhajana pratŒpa.114(B).

दô0— पयLरा ˆया»ि सक नारिगिU `ô बिरQर मिि ˇीर। न िय कामी बिायाबस बिमय„ `ô पद रघायबीर॥ 115 (क)॥ सô0—सô'U मयनि ‚याननिˇान मह»नयनी बिˇय मय„ निर„ि। बिबस गUô§ गUरि`ान नारि बिcनय माया पý»ंU॥ 115 („)॥

puruṣa tyŒgi saka nŒrihi jo birakta mati dhīra, na tu kŒmī biṣayŒbasa bimukha jo pada raghubīra.115(A).

चौ0—§गUा¡ न प‘छपाि कछयU रा„'¡U । बेद पयरान संि मि भा'¡U॥ मôगU न नारि नारि केउर रूरपा । पóा»ारि यगU रीिि ुनŒपा॥ 1॥ माया भ»िि सयनगयU ियगU दô“र । नारि बर्» `ान§ सब कô“र॥ पयनि रघायबीरगिU भ»िि पिुारी । माया „लय नर्िकी बिचारी॥ 2॥ भ»ििगिU सानयकŒरल रघायराया । िािे िेगिU ˙Uरपिि ुिि माया॥ राम भ»िि निLरपम निLरपाˇी । बस§ `ासय 'Uर सदा ुबाˇी॥ 3॥ िेगिU बिलôकि माया सकयरचार्§ । करि न सक§ कछयU नि` पýभयिार्§॥ ुस बिचारि `े मयनि बि‚यानी । `ाचगिंU भ»िि सकल सय„ „ानी॥ 4॥

ihŒ¡ na pacchapŒta kachu rŒkhau¡ , beda purŒna santa mata bhŒṣau ¡ . moha na nŒri nŒri ke¡ rµupŒ, pannagŒri yaha rīti anµupŒ.1. mŒyŒ bhagati sunahu tumha doµu, nŒri barga jŒnai saba koµu. puni raghubīrahi bhagati piŒrī, mŒyŒ khalu nartakī bicŒrī.2. bhagatihi sŒnukµula raghurŒyŒ, tŒte tehi ḍarapati ati mŒyŒ. rŒma bhagati nirupama nirupŒdhī, basai jŒsu ura sadŒ abŒdhī.3. tehi biloki mŒyŒ sakucŒī, kari na sakai kachu nija prabhutŒī. asa bicŒri je muni bigyŒnī, jŒcahi ò bhagati sakala sukha khŒnī.4.

दô0— यगU रगUSय रघायनाथ कर बे»ि न `ान§ कô§। `ô `ान§ रघायपिि कहरपा¡ सपनेगय¡U मôगU न गUô§॥ 116 (क)॥ ुौर'U ‚यान भ»िि कर भेद सयनगयU सयपýबीन। `ô सयनि गUô§ राम पद पýीिि सदा ुबिछीन॥ 116 („)॥

yaha rahasya raghunŒtha kara begi na jŒnai koi, jo jŒnai raghupati kṛpŒ ¡ sapanehu ¡ moha na hoi.116(A). aurau gyŒna bhagati kara bheda sunahu suprabīna, jo suni hoi rŒma pada prīti sadŒ abichīna.116(B).

चौ0—सयनगयU िाि यगU ुकथ कगUानी । समयÛाि बन§ न `ा§ ब„ानी॥ सô मायाबस भय'U »ôसा§Z । ब¡Šयô कीर मरकंU की ना§Z॥ `˙‚U चेिनगि U »ýंथि परि »र्§ । `दपि महा छŒUंUि क˘िUनर्§॥ 2॥ िब िे `ीव भय'U संसारी । छŒUंU न »ýंथि न गUô§ सय„ारी॥ Ÿायिि पयरान बगयU कगेU'U 'Uपार्§ । छŒUंU न ुˇिक ुˇिक ुLरÛार्§॥ 3॥ `ीव NUदय¡ िम मôगU बिसेाी । »ýंथि छŒUंU किमि पर§ न दे„ी॥ ुस सं`ô» र्§स `ब करर्§ । िबगय¡U कदाचिि सô निLरुरर्§॥ 4॥ साžिवक Ÿा्ा ˇेनय सयगUार्§ । `ौउ गUरि कहरपा¡ NUदय¡ बस ुार्§॥ `प िप बýि `म नियम ुपारा । `े Ÿायिि कगU सयभ ˇर्म ुचारा॥ 5॥ िे§ िहन गUरिि चराU `ब »ार्§ । भाव ब‘छ सिसय पा§ पे‹गUार्§॥ नô§ निबहžिा पा˜ा बिSवासा । निर्मल मन ुगUीर नि` दासा॥ 6॥ परम ˇर्ममय पय दयगिU भार्§ । ुवंाU ुनल ुकाम बनार्§॥ िôा मLरि िब छमा¡ `य˙‚Uावा । ˇहिि सम `ावनय दे§ `मावा॥ 7॥ मयदििा¡ मथा बिचार मथानी । दम ुˇार र`य सˆय सयबानी॥ िब मथि काÉि‚U ले§ नवनीिा । बिमल बिरा» सयभ» सयपयनीिा॥ 8॥

sunahu tŒta yaha akatha kahŒnī, samujhata banai na jŒi bakhŒnī. so mŒyŒbasa bhayau gosŒī¡,b a ¡dhyo kīra maraka¢a kī nŒī ¡. jaRa cetanahi granthi pari gaī, jadapi mṛṣŒ chµu¢ata ka¢hinaī.2. taba te jīva bhayau saṁsŒrī, chµu¢a na granthi na hoi sukhŒrī. śruti purŒna bahu kaheu upŒī, chµu¢a na adhika adhika arujhŒī.3. jīva hṛdaya¡ tama moha biseṣī, granthi chµu¢a kimi parai na dekhī. asa sañjoga īsa jaba karaī, tabahu¡ kadŒcita so niruaraī.4. sŒttvika śraddhŒ dhenu suhŒī, jau ¡ hari kṛpŒ ¡ hṛdaya ¡ basa Œī. japa tapa brata jama niyama apŒrŒ, je śruti kaha subha dharma acŒrŒ.5. tei tṛna harita carai jaba gŒī, bhŒva baccha sisu pŒi penhŒī. noi nibṛtti pŒtra bisvŒsŒ, nirmala mana ahīra nija dŒsŒ.6. parama dharmamaya paya duhi bhŒī, ava¢ai anala akŒma banŒī. toṣa maruta taba chamŒ¡ juRŒvai, dhṛti sama jŒvanu dei jamŒvai.7. muditŒ¡ mathai bicŒra mathŒnī, dama adhŒra raju satya subŒnī. taba mathi kŒRhi lei navanītŒ, bimala birŒga subhaga supunītŒ.8.

दô0— `ô» ु»िनि करि पý»ंU िब कर्म सयभासयभ ला§। बय्ि सिरावा ‚यान घाहि ममिा मल `रि `ा§॥ 117 (क)॥ िब बि‚यानरूरपिनी बय्ि बिसद घाहि पा§। चिžा दिुा भरि ˇराU दहÉ‚U समिा दिुंिU बना§॥ 117 („)॥ िीनि ुवSथा िीनि »यन िेगिU कपास िेउ काÉि‚U। िŒल ियरीय स¡वारि पयनि बािी कराU सय»ाÉि‚U॥ 117 (»)॥ सô0—०गिU बिˇि लेसा दीप िे` रासि बि‚यानमय। `ािगिंU `ासय समीप `रगिंU मदादिक सलभ सब॥ 117 (घा)॥

joga agini kari praga¢a taba karma subhŒsubha lŒi, buddhi sirŒvai gyŒna ghṛta mamatŒ mala jari jŒi.117(A). taba bigyŒnarµupinī buddhi bisada ghṛta pŒi, citta diŒ bhari dharai dṛRha samatŒ dia¢i banŒi.117(B).

चौ0—सôगUमSिम §िि बहžिा ु„ं˙Uा । दीप सि„ा सô§ परम पýचं˙Uा॥ ुािम ुनयभव सय„ सयपýकासा । िब भव मŒल भेद भýम नासा॥ 1॥ पýबल ुबिlा कर परिवारा । मôगU ुादि िम मिंU§ ुपारा॥ िब सô§ बय्ि पा§ '¡U`िुारा । 'Uर »हग¡U बा˘िU »ýंथि निLरुारा॥ 2॥ छôरन »ंýथि पाव `ौउ सôर्§ । िब यगU `ीव कहरिारथ गUôर्§॥ छôरि »ýंथि `ानि „»राया । बिघन ुनेक कर§ िब माया॥ 3॥ रि्ि सि्ि पýेर§ बगयU भार्§ । बय्िगिU लôभ दि„ावगिंU ुार्§॥ कल बल छल करि `ागिंU समीपा । ुंचल बाि बयÛावगिंU दीपा॥ 4॥ गUô§ बय्ि `ौउ परम सयानी । िि‹गU िन चििव न ुनगिUि `ानी॥ `ौउ िेगिU बिघाA बय्ि नगिंU बाˇी । िौ बगUôरि सयर करगिंU 'Uपाˇी॥ 5॥ ुावि दे„गिंU बिाय बयारी । िे गU˘िU देगिंU कपांU 'Uघारी॥ 6॥ `ब सô पýभं`न 'Uर »हग¡U `ार्§ । िबगिंU दीप बि‚यान बयÛार्§॥ »ýंथि न छŒUंिU मिंUा सô पýकासा । बय्ि बिकल भ§ बिाय बिासा॥ 7॥ बिाय समीर बय्ि कहरि भôरी । िेगिU बिˇि दीप कô बार बगUôरी॥ 8॥

sohamasmi iti bṛtti akhaṁḍŒ, dīpa sikhŒ soi parama pracaṁḍŒ. Œtama anubhava sukha suprakŒsŒ, taba bhava mµula bheda bhrama nŒsŒ.1. prabala abidyŒ kara parivŒrŒ, moha Œdi tama mi¢ai apŒrŒ. taba soi buddhi pŒi u ¡ jiŒrŒ, ura gṛha ¡ bai¢hi granthi niruŒrŒ.2. chorana granthi pŒva jau ¡ soī, taba yaha jīva kṛtŒratha hoī. chorata granthi jŒni khagarŒyŒ, bighna aneka karai taba mŒyŒ.3. riddhi siddhi prerai bahu bhŒī, buddhihi lobha dikhŒvahi ò Œī. kala bala chala kari jŒhiò samīpŒ, añcala bŒta bujhŒvahi ò dīpŒ.4. 1082 * ŚR’ RMACARITAMNASA* hoi buddhi jau¡ parama sayŒnī, tinha tana citava na anahita jŒnī. jau¡ tehi bighna buddhi nahiò bŒdhī, tau bahori sura karahi ò upŒdhī.5. indrī dvŒra jharokhŒ nŒnŒ, taha ¡ taha ¡ sura bai¢he kari thŒnŒ. Œvata dekhahi ò biṣaya bayŒrī, te ha¢hi dehi ò kapŒ¢a ughŒrī.6. jaba so prabhañjana ura gṛha ¡ jŒī, tabahiò dīpa bigyŒna bujhŒī. granthi na chµu¢i mi¢Œ so prakŒsŒ, buddhi bikala bhai biṣaya batŒsŒ.7. indrinha suranha na gyŒna sohŒī, biṣaya bhoga para prīti sadŒī. biṣaya samīra buddhi kṛta bhorī, tehi bidhi dīpa ko bŒra bahorī.8.

दô0— िब ¨िररि `ीव बिबिˇि बिˇि पाव§ संसहिि Äलेस। गUरि माया ुिि दयSिर िरि न `ा§ बिगU»ेस॥ 118 (क)॥ कगUि क˘िUन समयÛाि क˘िUन साˇि क˘िUन बिबेक । गUô§ घायना‘छर ‹याय `ौउ पयनि पýˆयŒगU ुनेक॥ 118 („)॥

taba phiri jīva bibidhi bidhi pŒvai saṁsṛti klesa, hari mŒyŒ ati dustara tari na jŒi bihagesa.118(A). kahata ka¢hina samujhata ka¢hina sŒdhata ka¢hina bibeka, hoi ghunŒcchara nyŒya jau ¡ puni pratyµuha aneka.118(B).

चौ0—‚यान पंथ कहरपान कार ˇारा । परि „»ेस गUô§ नगिंU बारा॥ `ô निर्बिघन पंथ निर्बगUर्§ । सô कारव¸य परम पद लगUर्§॥ 1॥ ुिि दयर्लभ कारव¸य परम पद । संि पयरान नि»म ुा»म बद॥ राम भ`ि सô§ मयकयरिि »ôसा§Z । ुन§‘िछि ुाव§ बरिुा§Z॥ 2॥ `िमि थल बिनय `ल रगिU न सकार्§ । कôंिU भा¡िि कô'U कराU 'Uपार्§॥ िथा मô‘छ सय„ सयनय „»रार्§ । रगिU न सक§ गUरि भ»िि बिगUार्§॥ 3॥ ुस बिचारि गUरि भ»ि सयाने । मयQिर निरादर भ»िि लयभाने॥ भ»िि करि बिनय `िन पýयासा । संसहिि मŒल ुबिlा नासा॥ 4॥ भô`न करिु िहपििि गिUि ला»ी। `िमि सô ुसन पचवा `˘Uरा»ी॥ ुसि गUरिभ»िि सय»म सय„दार्§ । कô ुस मŒÉ‚U न `ागिU सôगUार्§॥ 5॥

gyŒna pantha kṛpŒna kai dhŒrŒ, parata khagesa hoi nahi ò bŒrŒ. jo nirbighna pantha nirbahaī, so kaivalya parama pada lahaī.1. ati durlabha kaivalya parama pada, santa purŒna nigama Œgama bada. rŒma bhajata soi mukuti gosŒī¡, anaicchita Œvai bariŒī ¡.2. jimi thala binu jala rahi na sakŒī, ko¢i bhŒ ¡ ti kou karai upŒī. tathŒ moccha sukha sunu khagarŒī, rahi na sakai hari bhagati bihŒī.3. asa bicŒri hari bhagata sayŒne, mukti nirŒdara bhagati lubhŒne. bhagati karata binu jatana prayŒsŒ, saṁsṛti mµula abidyŒ nŒsŒ.4. bhojana karia tṛpiti hita lŒgī, jimi so asana pacavai ja¢harŒgī. asi haribhagati sugama sukhadŒī, ko asa mµuRha na jŒhi sohŒī.5.

दô0— सेवक सेŽय भाव बिनय भव न िरिु 'Uर»ारि। भ`गयU राम पद पंक` ुस सि्ांि बिचारि॥ 119 (क)॥ `ô चेिन कग¡ `˙‚U कर§ `˙‚UगिU कर§ चाि‹य। ुस समर्थ रघायनायकगिU भ`गिंU `ीव िे ˇ‹य॥ 119 („)॥

1084 * ŚR’ RMACARITAMNASA* sevaka sebya bhŒva binu bhava na taria uragŒri, bhajahu rŒma pada paṅkaja asa siddhŒnta bicŒri.119(A). jo cetana kaha ¡ jaRa karai jaRahi karai caitanya, asa samartha raghunŒyakahi bhajahi ò jīva te dhanya.119(B).

चौ0—कगेU'¡U ‚यान सि्ांि बयÛार्§ । सयनगयU भ»िि मनि कार पýभयिार्§॥ राम भ»िि चिंिामनि सयंदर ।बस§ »Lर˙‚U `ाकेर 'Uर ुंिर॥ 1॥ परम पýकास रूरप दिन रािी । नगिंU कछयU चगिUु दिुा घाहि बािी॥ मôगU दरि…ý निकंU नगिंU ुावा । लôभ बाि नगिंU िागिU बयÛावा॥ 2॥ पýबल ुबिlा िम मिंिU `ार्§ । गUारगिंU सकल सलभ समयदार्§॥ „ल कामादि निकंU नगिंU `ागUीउ । बस§ भ»िि `ाकेर 'Uर मागUीउ॥ 3॥ »रल सयˇासम ुरि गिUि गUôर्§ । िेगिU मनि बिनय सय„ पाव न कUôर्§॥ ŽयापगिंU मानस रô» न भारी । `ि‹गU केर बस सब `ीव दय„ारी॥ 4॥ राम भ»िि मनि 'Uर U बस `ाकेउर । दय„ लवलेस न सपनेगय¡U िाकेउर॥ चियर सिरôमनि िे§ `» मागUीउ । `े मनि ला»ि सय`िन करागUीउ॥ 5॥ सô मनि `दपि पý»ंU `» ुगUर्§ । राम कहरपा बिनय नगिंU कô'U लगUर्§॥ सय»म 'Uपाय पा§बे केररे U। नर गUिभा‚य देगिंU भंUभेरेU॥ 6॥ पावन पर्बि बेद पयराना । राम कथा Lरचिराकर नाना॥ ममर्ी स”ान सयमिि कयरदारी । ‚यान बिरा» नयन 'Uर»ारी॥ 7॥ भाव सगिUि „ô`§ `ô पýानी । पाव भ»िि मनि सब सय„ „ानी॥ मôरेउU मन पýभय ुस बिSवासा । राम िे ुˇिक राम कर दासा॥ 8॥ राम सिंˇय घान स”ान ˇीरा । चंदन िLर गUरि संि समीरा॥ सब कर ¨रल गUरि भ»िि सयगUार्§ । सô बिनय संि न कागŒ¡U पार्§॥ 9॥ ुस बिचारि `ô§ कर सिसं»ा । राम भ»िि िेगिU सयलभ बिगंU»ा॥ 10॥

kaheu¡ gyŒna siddhŒnta bujhŒī, sunahu bhagati mani kai prabhutŒī. rŒma bhagati cintŒmani sundara, basai garuRa jŒke ura antara.1. parama prakŒsa rµupa dina rŒtī, nahi ò kachu cahia diŒ ghṛta bŒtī. moha daridra nika¢a nahi ò ŒvŒ, lobha bŒta nahi ò tŒhi bujhŒvŒ.2. prabala abidyŒ tama mi¢i jŒī, hŒrahiò sakala salabha samudŒī. khala kŒmŒdi nika¢a nahi ò jŒhī¡, basai bhagati jŒke ura mŒhī ¡.3. garala sudhŒsama ari hita hoī, tehi mani binu sukha pŒva na koī. byŒpahi ò mŒnasa roga na bhŒrī, jinha ke basa saba jīva dukhŒrī.4. rŒma bhagati mani ura basa jŒke ¡, dukha lavalesa na sapanehu ¡ tŒke ¡ . catura siromani tei jaga mŒhī ¡, je mani lŒgi sujatana karŒhī ¡.5. so mani jadapi praga¢a jaga ahaī, rŒma kṛpŒ binu nahi ò kou lahaī. sugama upŒya pŒibe kere, nara hatabhŒgya dehi ò bha¢abhere.6. pŒvana parbata beda purŒnŒ, rŒma kathŒ rucirŒkara nŒnŒ. marmī sajjana sumati kudŒrī, gyŒna birŒga nayana uragŒrī. 7 . bhŒva sahita khojai jo prŒnī, pŒva bhagati mani saba sukha khŒnī. more¡ mana prabhu asa bisvŒsŒ, rŒma te adhika rŒma kara dŒsŒ. 8 . rŒma sindhu ghana sajjana dhīrŒ, candana taru hari santa samīrŒ. saba kara phala hari bhagati suhŒī, so binu santa na kŒhµu ¡ pŒī. 9 . asa bicŒri joi kara satasaṅgŒ, rŒma bhagati tehi sulabha bihaṅgŒ .10.

दô0— बýrा् पयôनिˇि मंदर ‚यान संि सयर ुागिंU। कथा सयˇा मथि काÉ‚UगिंU भ»िि मˇयरिा `ागिंU॥ 120 (क)॥ बिरिि चर्म ुसि ‚यान मद लôभ मôगU रिपय मारि। `य पा§ु सô गUरि भ»िि दे„य „»ेस बिचारि॥ 120 („)॥

brahma payonidhi mandara gyŒna santa sura Œhi ò, kathŒ sudhŒ mathi kŒRhahi ò bhagati madhuratŒ jŒhi ò.120(A). birati carma asi gyŒna mada lobha moha ripu mŒri, jaya pŒia so hari bhagati dekhu khagesa bicŒri.120(B).

चौ0—पयनि सपýेम बôले' U „»रा“र । `ौउ कहरपाल मôगिU “रपर भा“र॥ नाथ मôगिU नि` सेवक `ानी। स# पýF मम कगUगयU ब„ानी॥ 1॥ पýथमगिंU कगUगयU नाथ मििˇीरा । सब िे दयर्लभ कवन सरीरा॥ ब˙‚U दय„ कवन कवन सय„ भारी । सô'U संछेUपगिंU कगUगयU बिचारी॥ 2॥ संि ुसंि मरम ियगU `ानगयU । िि‹गU कर सगU` सयभाव ब„ानगयU॥ कवन पय‹य Ÿायिि बिदिि बिसाला । कगUगयU कवन ुघा परम कराला॥ 3॥ मानस रô» कगUगयU समयÛार्§ । ियगU सर्ब‚य कहरपा ुˇिकार्§॥ िाि सयनगयU सादर ुिि पýीिी । माउ संछेUप कगU'¡U यगU नीिी॥ 4॥ नर िन सम नगिंU कवनि'U देगUी । `ीव चराचर `ाचि िेगUी॥ नरक Sवर्» ुपबर्» निसेनी । ‚यान बिरा» भ»िि सयभ देनी॥ 5॥ सô िनय ˇरि गUरि भ`गिंU न `े नर U। गUôगिंU विाय रि मंद मंद िर॥ का¡च किरिच बदलेउ िे लेगUीउ । कर िे ˙Uारि परस मनि देगUीउ॥ 6॥ नगिंU दरि…ý सम दय„ `» मागUीउ ।संि मिलन सम सय„ `» नागUीउ॥ पर 'Uपकार बचन मन काया । संि सगU` सयभा'U „»राया॥ 7॥ संि सगUगिंU दय„ परगिUि ला»ी। परदय„ गेUिय ुसंि ुभा»ी॥ भŒर्` िरूर सम संि कहरपाला । परगिUि नििि सगU बिपिि बिसाला॥ 8॥ सन §व „ल पर बंˇन करर्§ । „ाल कÉ‚Uा§ बिपिि सगिU मरर्§॥ „ल बिनय Sवारथ पर ुपकारी । ुगिU मŒाक §व सयनय 'Uर»ारी॥ 9॥ पर संपदा बिनासि नसागUीउ । `िमि ससि गUिि गिUम 'Uपल बिलागUीउ॥ दयC्U 'Uदय `» ुारिि गेUिŒ । `था पýसि् ुˇम »ýगU केरिŒ॥ 10॥ संि 'Uदय संिि सय„कारी । बिSव सय„द `िमि §ंदय िमारी॥ परम ˇर्म Ÿायिि बिदिि ुगिंUसा । पर निंदा सम ुघा न »रीसा॥ 11॥ गUर U »यर निंदक दादयर गUôर्§ । `‹म सगUd पाव िन सôर्§॥ mि` निंदक बगयU नरक भô» करि U। `» `नम§ बायस सरीर ˇरि॥ 12॥ सयर Ÿायिि निंदक `े ुभिमानी। रौरव नरक परगिंU िे पýानी॥ गUôगिं 'UलŒक संि निंदा रि । मôगU निसा पिýय ‚यान भानय »ि॥ 13॥ सब कार निंदा `े `˙‚U करगUीउ । िे चम»ादयर गUô§ ुविरगUीउ॥ सयनगयU िाि ुब मानस रô»ा । `ि‹गU िे दय„ पावगिंU सब लô»ा॥ 14॥ मôगU सकल Žयाˇि‹ग U कर मŒला । िि‹गU िे पयनि 'Uप`गिंU बगयU सŒला॥ काम बाि क¨र लôभ ुपारा । कýरôˇ पिžा निि छािी `ारा॥ 15॥ पýीिि करगिंU `ौउ िीनि'U भार्§ । 'Uप`§ स‹यपाि दय„दार्§॥ बिाय मनôरथ दयर्»म नाना । िे सब सŒल नाम कô `ाना॥ 16॥ ममिा दादय कंर˙यU §रार्§ । गUरा बिाद »रगU बगयUिार्§॥ पर सय„ दे„ि `रनि सô§ छ§र्ý । कयरC्U दयC्Uिा मन कयरंिUलर्§॥ 17॥ ुगंUकार ुिि दय„द ˙UमLरुा । दंभ कपंU मद मान नेगULरुा॥ िहFा 'Uदरबह्ि ुिि भारी । ˜िाबिˇि र्§ाना िLरन िि`ारी॥ 18॥ `य» बिˇि वर मˆसर ुबिबेका । कग¡U ल»ि कगUौउ कयररô» ुनेका॥ 19॥

puni saprema boleu khagarŒµu, jau¡ kṛpŒla mohi µupara bhŒµu. nŒtha mohi nija sevaka jŒnī, sapta prasna mama kahahu bakhŒnī. 1. prathamahiò kahahu nŒtha matidhīrŒ, saba te durlabha kavana sarīrŒ. baRa dukha kavana kavana sukhabhŒrī, sou sañchepahi ò kahahu bicŒrī. 2. santa asanta marama tumha jŒnahu, tinha kara sahaja subhŒva bakhŒnahu. kavana punya śruti bidita bisŒlŒ, kahahu kavana agha parama karŒlŒ. 3. mŒnasa roga kahahu samujhŒī, tumha sarbagya kṛpŒ adhikŒī. tŒta sunahu sŒdara ati prītī, mai ò sañchepa kahau ¡ yaha nītī. 4. nara tana sama nahiò kavaniu dehī, jīva carŒcara jŒcata tehī. naraka svarga apabarga nisenī, gyŒna birŒga bhagati subha denī. 5. so tanu dhari hari bhajahi ò na je nara, hohiò biṣaya rata manda manda tara. kŒ¡ ca kirica badale¡ te lehī ¡, kara te ḍŒri parasa mani dehī ¡.6 . nahiò daridra sama dukha jaga mŒhī¡, santa milana sama sukha jaga nŒhī ¡. para upakŒra bacana mana kŒyŒ, santa sahaja subhŒu khagarŒyŒ. 7. santa sahahi ò dukha parahita lŒgī, paradukha hetu asanta abhŒgī. bhµurja tarµu sama santa kṛpŒlŒ, parahita niti saha bipati bisŒlŒ. 8. sana iva khala para bandhana karaī, khŒla kaRhŒi bipati sahi maraī. khala binu svŒratha para apakŒrī, ahi mµuṣaka iva sunu uragŒrī. 9. para sampadŒ binŒsi nasŒhī¡, jimi sasi hati hima upala bilŒhī ¡. duṣ¢a udaya jaga Œrati hetµu, jathŒ prasiddha adhama graha ketµu.10. santa udaya santata sukhakŒrī, bisva sukhada jimi indu tamŒrī. parama dharma śruti bidita ahiṁsŒ, para nindŒ sama agha na garīsŒ.11. hara gura nindaka dŒdura hoī, janma sahasra pŒva tana soī. dvija nindaka bahu naraka bhoga kari, jaga janamai bŒyasa sarīra dhari.12. sura śruti nindaka je abhimŒnī, raurava naraka parahi ò te prŒnī. hohiò ulµuka santa nindŒ rata, moha nisŒ priya gyŒna bhŒnu gata.13. saba kai nindŒ je jaRa karahī¡, te camagŒdura hoi avatarahī ¡. sunahu tŒta aba mŒnasa rogŒ, jinha te dukha pŒvahi ò saba logŒ.14. moha sakala byŒdhinha kara mµulŒ, tinha te puni upajahi ò bahu sµulŒ. kŒma bŒta kapha lobha apŒrŒ, krodha pitta nita chŒtī jŒrŒ.15. prīti karahi ò jau¡ tīniu bhŒī, upajai sanyapŒta dukhadŒī. biṣaya manoratha durgama nŒnŒ, te saba sµula nŒma ko jŒnŒ.16. mamatŒ dŒdu kaṁḍu iraṣŒī, haraṣa biṣŒda garaha bahutŒī. para sukha dekhi jarani soi chaī, kuṣ¢a duṣ¢atŒ mana ku¢ilaī.17. ahaṅkŒra ati dukhada ḍamaruŒ, dambha kapa¢a mada mŒna neharuŒ. tṛsnŒ udarabṛddhi ati bhŒrī, tribidhi īṣanŒ taruna tijŒrī.18. juga bidhi jvara matsara abibekŒ, kaha¡ lagi kahau ¡ kuroga anekŒ.19.

दô0— ०क Žयाˇि बस नर मरगिंU ० ुसाˇि बगयU Žयाˇि। पी˙‚UगिंU संिि `ीव कगय¡U सô किमि लगाU समाˇि॥ 121(क)॥ नेम ˇर्म ुाचार िप ‚यान `‚य `प दान। भेा` पयनि कôंिU‹गU नगिंU रô» `ागिंU गUरि`ान॥ 121 („)॥

eka byŒdhi basa nara marahi ò e asŒdhi bahu byŒdhi, pīRahiò santata jīva kahu ¡ so kimi lahai samŒdhi.121(A). nema dharma ŒcŒra tapa gyŒna jagya japa dŒna, bheṣaja puni ko¢inha nahi ò roga jŒhi ò harijŒna.121(B).

चौ0—०गिU बिˇि सकल `ीव `» रô»ी । सôक गUरा भय पýीिि बियô»ी॥ मानस रô» कछयUक माउ »ा० । गUगिंU सब केउर ल„ि बिरले‹गU पा०॥ 1॥ `ाने िे छी`गिंU कछयU पापी । नास न पावगिंU `न परििापी॥ बिाय कयरप‰य पा§ ुंकयररेU । मयनिगयU NUदय¡ का नर बापयरेU॥ 2॥ राम कहरपा¡ नासगिंU सब रô»ा । `ौउ ०गिU भा¡िि बना संयô»ा॥ सद»यर बाद बचन बिSवासा । सं`म यगU न बिाय कार ुासा॥ 3॥ रघायपिि भ»िि स`ीवन मŒरी । ुनŒपान Ÿा्ा मिि पŒरी॥ ०गिU बिˇि भलेगिंU सô रô» नसागUीउ । नागिंU ि `िन कôंिU नगिंU `ागUीउ॥ 4॥ `ानिु िब मन बिLर` »ôसा¡र्§ । `ब 'Uर बल बिरा» ुˇिकार्§॥ सयमिि छयUˇा बाÉ‚U§ निि नर्§ । बिाय ुास दयर्बलिा »र्§॥ 5॥ बिमल ‚यान `ल `ब सो नगUार्§ । िब रगU राम भ»िि 'Uर छार्§॥ सिव ु` सयक सनकादिक नारद । `े मयनि बýrा् बिचार बिसारद॥ 6॥ सब कर मि „»नायक ०गUा । करिु राम पद पंक` नेगUा॥ Ÿायिि पयरान सब »ýंथ कगUागUीउ । रघायपिि भ»िि बिना सय„ नागUीउ॥ 7॥ कम˘U पी˘U `ामगिंU बLर बारा । बंŠया सयि बLर कागयUगिU मारा॥ ¨ŒरलगिंU नभ बLर बगयUबिˇि ¨Œरला । `ीव न लगU सय„ गUरि पýििकŒरला॥ 8॥ िहा `ा§ बLर मह»`ल पाना । बLर `ामगिंU सस सीस बिाना॥ ुंˇकाLर बLर रबिगिU नसावा । राम बिमय„ न `ीव सय„ पावा॥ 9॥ गिUम िे ुनल पý»ंU बLर गUôर्§ । बिमय„ राम सय„ पाव न कôर्§॥ 10॥

ehi bidhi sakala jīva jaga rogī, soka haraṣa bhaya prīti biyogī. mŒnasa roga kachuka maiò gŒe, hahiò saba ke ¡ lakhi biralenha pŒe.1. jŒne te chījahiò kachu pŒpī, nŒsa na pŒvahi ò jana paritŒpī. biṣaya kupathya pŒi aṅkure, munihu hṛdaya ¡ kŒ nara bŒpure.2. 1090 * ŚR’ RMACARITAMNASA* rŒma kṛpŒ¡ nŒsahiò saba rogŒ, jau ¡ ehi bhŒ ¡ ti banai saṁyogŒ. sadagura baida bacana bisvŒsŒ, sañjama yaha na biṣaya kai ŒsŒ. 3. raghupati bhagati sajīvana mµurī, anµupŒna śraddhŒ mati pµurī. ehi bidhi bhalehi ò so roga nasŒhī¡, nŒhi ò ta jatana ko¢i nahi ò jŒhī ¡.4 . jŒnia taba mana biruja gosŒ ¡ ī, jaba ura bala birŒga adhikŒī. sumati chudhŒ bŒRhai nita naī, biṣaya Œsa durbalatŒ gaī. 5. bimala gyŒna jala jaba so nahŒī, taba raha rŒma bhagati ura chŒī. siva aja suka sanakŒdika nŒrada, je muni brahma bicŒra bisŒrada. 6. saba kara mata khaganŒyaka ehŒ, karia rŒma pada paṅkaja nehŒ. śruti purŒna saba grantha kahŒhī¡, raghupati bhagati binŒ sukha nŒhī ¡.7 . kama¢ha pī¢ha jŒmahi ò baru b ŒrŒ, bandhyŒ suta baru kŒhuhi mŒrŒ. phµulahiò nabha baru bahubidhi phµulŒ, jīva na laha sukha hari pratikµulŒ. 8. tṛṣŒ jŒi baru mṛgajala pŒnŒ, baru jŒmahi ò sasa sīsa biṣŒnŒ. andhakŒru baru rabihi nasŒvai, rŒma bimukha na jīva sukha pŒvai. 9. hima te anala praga¢a baru hoī, bimukha rŒma sukha pŒva na koī .10.

दô0— बारि मथेउ घाहि गUô§ बLर सिकिा िे बLर िेल। बिनय गUरि भ`न न भव िरिु यगU सि्ांि ुपेल॥122 (क)॥ मसकगिU कर§ बिरंUचि पýभय ु`गिU मसक िे गUीन। ुस बिचारि ि`ि संसय रामगिU भ`गिंU पýबीन॥ 122 („)॥

bŒri mathe ¡ ghṛta hoi baru sikatŒ te baru tela, binu hari bhajana na bhava taria yaha siddhŒnta apela.122(A). masakahi karai birañci prabhu ajahi masaka te hīna, asa bicŒri taji saṁsaya rŒmahi bhajahi ò prabīna.122(B).

श्लôक—विनिपििं वदामि िे न ु‹यथा वचांसि मे। गUरिं नरा भ`‹िि येøििदयSिरंU िर‹िि िे॥ 122 (»)॥

.:viniścitaṁ vadŒmi te na anyathŒ vacŒṁsi me, hariṁ narŒ bhajanti ye’tidustaraṁ taranti te.122(C).

चौ0—कगेU'¡U नाथ गUरि चरिि ुनŒपा । Žयास समास Sवमिि ुनयरूरपा॥ Ÿायिि सि्ांि §गU§ 'Uर»ारी । राम भ`िु सब का` बिसारी॥ 1॥ पýभय रघायपिि ि`ि से§ु कागUी । मôगिU से स˘U पर ममिा `ागUी॥ ियगU बि‚यानरूरप नगिंU मôगUा । नाथ की‹िगU मô पर ुिि छôगUा॥ 2॥ पŒ¡छिगयU राम कथा ुिि पावनि । सयक सनकादि संभय मन भावनि॥ सि सं»िि दयर्लभ संसारा । निमिा दं˙U भरि ०क'U बारा॥ 3॥ दे„य »Lर˙‚U नि` NUदय¡ बिचारी । माउ रघायबीर भ`न ुˇिकारी॥ सकयरनाˇम सब भा¡िि ुपावन । पýभय मôगिU की‹गU बिदिि `» पावन॥ 4॥

kaheu¡ nŒtha hari carita anµupŒ, byŒsa samŒsa svamati anurµupŒ. śruti siddhŒnta ihai uragŒrī, rŒma bhajia saba kŒja bisŒrī.1. prabhu raghupati taji seia kŒhī, mohi se sa¢ha para mamatŒ jŒhī. tumha bigyŒnarµupa nahiò mohŒ, nŒtha kīnhi mo para ati chohŒ.2. pµu¡ chihu rŒma kathŒ ati pŒvani, suka sanakŒdi sambhu mana bhŒvani. sata saṅgati durlabha saṁsŒrŒ, nimiṣa daṁḍa bhari ekau bŒrŒ.3. dekhu garuRa nija hṛdaya¡ bicŒrī, mai ò raghubīra bhajana adhikŒrī. sakunŒdhama saba bhŒ¡ ti apŒvana, prabhu mohi kīnha bidita jaga pŒvana.4.

दô0— ुा`य ˇ‹य माउ ˇ‹य ुिि `lपि सब बिˇि गUीन। नि` `न `ानि राम मôगिU संि समा»म दीन॥ 123 (क)॥ नाथ `थामिि भाो'¡U रा„े'¡U नगिंU कछयU »ô§। चरिि सिंˇय रघायनायक थागU कि पाव§ कô§॥ 123 („)॥

Œju dhanya mai ò dhanya ati jadyapi saba bidhi hīna, nija jana jŒni rŒma mohi santa samŒgama dīna.123(A). nŒtha jathŒmati bhŒṣeu ¡ rŒkheu ¡ nahi ò kachu goi, carita sindhu raghunŒyaka thŒha ki pŒvai koi.123(B).

चौ0—सयमिरि राम केर »यन »न नाना । पयनि पयनि गUरा भयसयं˙िU सय`ाना॥ मगिUमा नि»म नेिि करि »ार्§ । ुियलिि बल पýिाप पýभयिार्§॥ 1॥ सिव ु` पŒ य चरन रघायरार्§ । मô पर कहरपा परम महदयलार्§॥ ुस सयभा'U कगय¡U सयन'¡U न दे„'¡U । केरगिU „»ेस रघायपिि सम ले„'¡U॥ 2॥ साˇक सि् बिमयQर 'Uदासी । कबि कôबिद कहरि‚य सं‹यासी॥ `ô»ी सŒर सयिापस ‚यानी । ˇर्म निरि पं˙िUि बि‚यानी॥ 3॥ िरगिंU न बिनय से०¡ मम Sवामी ।राम नमामि नमामि नमामी॥ सरन »०¡ मô से ुघा रासी । गUôगिंU सय् नमामि ुबिनासी॥ 4॥

sumiri rŒma ke guna gana nŒnŒ, puni puni haraṣa bhusuṁḍi sujŒnŒ. mahimŒ nigama neti kari gŒī, atulita bala pratŒpa prabhutŒī.1. siva aja pµujya carana raghurŒī, mo para kṛpŒ parama mṛdulŒī. asa subhŒu kahu¡ sunau¡ na dekhau¡ , kehi khagesa raghupati sama lekhau ¡ .2. sŒdhaka siddha bimukta udŒsī, kabi kobida kṛtagya saṁnyŒsī. jogī sµura sutŒpasa gyŒnī, dharma nirata paṁḍita bigyŒnī.3. tarahi ò na binu see¡ mama svŒmī, rŒma namŒmi namŒmi namŒmī. sarana gae¡ mo se agha rŒsī, hohi ò suddha namŒmi abinŒsī.4.

दô0—`ासय नाम भव भेा` गUरन घाôर ˜ाय सŒल। सô कहरपाल मôगिU िô पर सदा रगU'U ुनयकŒरल॥ 124 (क)॥ सयनि भयसयं˙िU केर बचन सयभ दे„ि राम पद नेगU। बôले'U पýेम सगिUि »िरा »Lर˙‚U बि»ि संदेगU॥ 124 („)॥

jŒsu nŒma bhava bheṣaja harana ghora traya sµula,

चौ0—माउ कहरिकहरˆय भय'¡U िव बानी । सयनि रघायबीर भ»िि रस सानी॥ राम चरन नŒिन रिि भर्§ । माया `निि बिपिि सब »र्§॥ 1॥ मôगU `लˇि बôगिUि ियगU भ० । मô कग¡U नाथ बिबिˇ सय„ द०॥ मô पगिंU गUô§ न पýिि 'Uपकारा । बंद'¡U िव पद बारगिंU बारा॥ 2॥ पŒरन काम राम ुनयरा»ी । ियगU सम िाि न कô'U ब˙‚Uभा»ी॥ संि बिंUप सरििा »िरि ˇरनी । पर गिUि गेUिय सब‹गU कार करनी॥ 3॥ संि NUदय नवनीि समाना । कगUा कबि‹गU परि कगाU न `ाना॥ नि` परििाप …ýव§ नवनीिा । पर दय„ …ýवगिंU संि सयपयनीिा॥ 4॥ `ीवन `‹म सय¨रल मम भय“र । िव पýसाद संसय सब »य“र॥ `ानेगयU सदा मôगिU नि` किंरकर U। पयनि पयनि 'Uमा कगU§ बिगंU»बर॥ 5॥

maiò kṛtakṛtya bhayau ¡ tava bŒnī, suni raghubīra bhagati rasa sŒnī. rŒma carana nµutana rati bhaī, mŒyŒ janita bipati saba gaī.1. moha jaladhi bohita tumha bhae, mo kaha ¡ nŒtha bibidha sukha dae. mo pahiò hoi na prati upakŒrŒ, bandau ¡ tava pada bŒrahi ò bŒrŒ.2. 1094 * ŚR’ RMACARITAMNASA* pµurana kŒma rŒma anurŒgī, tumha sama tŒta na kou baRabhŒgī. santa bi¢apa saritŒ giri dharanī, para hita hetu sabanha kai karanī.3. santa hṛdaya navanīta samŒnŒ, kahŒ kabinha pari kahai na jŒnŒ. nija paritŒpa dravai navanītŒ, para dukha dravahi ò santa supunītŒ.4. jīvana janma suphala mama bhayaµu, tava prasŒda saṁsaya saba gayaµu. jŒnehu sadŒ mohi nija kiṅkara, puni puni umŒ kahai bihaṅgabara.5.

दô0— िासय चरन सिLर ना§ करि पýेम सगिUि मििˇीर। »य'U »Lर˙‚U बाकयंर˘U िब NUदय¡ रा„ि रघायबीर॥ 125 (क)॥ »िरि`ा संि समा»म सम न लाभ कछयU ुान। बिनय गUरि कहरपा न गUô§ सô »ावगिंU बेद पयरान॥ 125 („)॥

tŒsu carana siru nŒi kari prema sahita matidhīra, gayau garuRa baikuṁ¢ha taba hṛdaya ¡ rŒkhi raghubīra.125(A). girijŒ santa samŒgama sama na lŒbha kachu Œna, binu hari kṛpŒ na hoi so gŒvahi ò beda purŒna.125(B).

चौ0—कगेU'¡U परम पयनीि §ििगUासा । सयनि Ÿावन छŒUंUगिंU भव पासा॥ पýनि क¸पिLर कLरना पयं`ा । 'Uप`§ पýीिि राम पद कंर`ा॥ 1॥ मन कýरम बचन `निि ुघा `ार्§ । सयनगिंU `े कथा Ÿावन मन लार्§॥ िीर्थांUन साˇन समयदार्§ । `ô» बिरा» ‚यान निपयनार्§॥ 2॥ नाना कर्म ˇर्म बýि दाना । सं`म दम `प िप म„ नाना॥ भŒि दया mि` »यर सेवकार्§ । बिlा बिनय बिबेक ब˙‚Uार्§॥ 3॥ `ग¡U ल»ि साˇन बेद ब„ानी । सब कर ¨रल गUरि भ»िि भवानी॥ सô रघायनाथ भ»िि Ÿायिि »ार्§ । राम कहरपा¡ कागŒ¡U ०क पार्§॥ 4॥

kaheu¡ parama punīta itihŒsŒ, sunata śravana chµu¢ahi ò bhava pŒsŒ. pranata kalpataru karunŒ puñjŒ, upajai prīti rŒma pada kañjŒ.1. mana krama bacana janita agha jŒī, sunahi ò je kathŒ śravana mana lŒī. tīrthŒ¢ana sŒdhana samudŒī, joga birŒga gyŒna nipunŒī.2. nŒnŒ karma dharma brata dŒnŒ, sañjama dama japa tapa makha nŒnŒ. bhµuta dayŒ dvija gura sevakŒī, bidyŒ binaya bibeka baRŒī.3. jaha¡ lagi sŒdhana beda bakhŒnī, saba kara phala hari bhagati bhavŒnī. so raghunŒtha bhagati śruti gŒī, rŒma kṛpŒ ¡ kŒhµu ¡ eka pŒī.4.

दô0— मयनि दयर्लभ गUरि भ»िि नर पावगिंU बिनगिंU पýयास। `े यगU कथा निरंUिर सयनगिंU मानि बिSवास॥ 126॥

muni durlabha hari bhagati nara pŒvahi ò binahiò prayŒsa, je yaha kathŒ nirantara sunahi ò mŒni bisvŒsa.126.

चौ0—सô§ सर्ब‚य »यनी सô§ ‚यािा । सô§ मगिU मं˙िUि पं˙िUि दािा॥ ˇर्म परायन सô§ कयरल ˜ािा । राम चरन `ा कर मन रािा॥ 1॥ नीिि निपयन सô§ परम सयाना । Ÿायिि सि्ांि नीक िेगिंU `ाना॥ सô§ कबि कôबिद सô§ रनˇीरा । `ô छल छा˙ि‚U भ`§ रघायबीरा॥ 2॥ ˇ‹य देस सô `ग¡U सयरसरी । ˇ‹य नारि पििबýि ुनयसरी॥ ˇ‹य सô भŒपय नीिि `ô करर्§ । ˇ‹य सô mि` नि` ˇर्म न ंUरर्§॥ 3॥ सô ˇन ˇ‹य पýथम »िि `ाकी। ˇ‹य पय‹य रि मिि सô§ पाकी॥ ˇ‹य घारी सô§ `ब सिसं»ा । ˇ‹य `‹म mि` भ»िि ुभं»ा॥ 4॥

soi sarbagya gunī soi gyŒtŒ, soi mahi maṁḍita paṁḍita dŒtŒ. dharma parŒyana soi kula trŒtŒ, rŒma carana jŒ kara mana rŒtŒ.1. nīti nipuna soi parama sayŒnŒ, śruti siddhŒnta nīka tehi ò jŒnŒ. soi kabi kobida soi ranadhīrŒ, jo chala chŒRi bhajai raghubīrŒ.2. dhanya desa so jaha¡ surasarī, dhanya nŒri patibrata anusarī. dhanya so bhµupu nīti jo karaī, dhanya so dvija nija dharma na ¢araī.3. 1096 * ŚR’ RMACARITAMNASA* so dhana dhanya prathama gati jŒkī, dhanya punya rata mati soi pŒkī. dhanya gharī soi jaba satasaṅgŒ, dhanya janma dvija bhagati abhaṅgŒ.4.

दô0— सô कयरल ˇ‹य 'Uमा सयनय `»ि पŒ य सयपयनीि। Ÿाीरघायबीर परायन `ेगिंU नर 'Uप` बिनीि॥ 127॥

so kula dhanya umŒ sunu jagata pµujya supunīta, śrīraghubīra parŒyana jehi ò nara upaja binīta.127.

चौ0—मिि ुनयरूरप कथा माउ भाी । `lपि पýथम »य# करि रा„ी॥ िव मन पýीिि दे„ि ुˇिकार्§ । िब माउ रघायपिि कथा सयनार्§॥ 1॥ यगU न कगिUु स˘UगUी गU˘UसीलगिU । `ô मन ला§ न सयन गUरि UलीलगिU॥ कगिUु न लôभिगिU कýरôˇिगिUकामिगिU । `ô न भ`§ सचराचर SवामिगिU॥ 2॥ mि` …ýôगिUगिU न सयना§ु कबगŒ¡U । सयरपिि सरिस गUô§ नहप `बगŒ¡U॥ राम कथा केर िे§ ुˇिकारी । `ि‹गU केउर सिसं»िि ुिि Œयारी॥ 3॥ »यर पद पýीिि नीिि रि `ेर्§ । mि` सेवक ुˇिकारी िेर्§॥ िा कग¡U यगU बिसेा सय„दार्§ । `ागिU पýानपिýय Ÿाीरघायरार्§॥ 4॥

mati anurµupa kathŒ maiò bhŒṣī, jadyapi prathama gupta kari rŒkhī. tava mana prīti dekhi adhikŒī, taba mai ò raghupati kathŒ sunŒī.1. yaha na kahia sa¢hahī ha¢hasīlahi, jo mana lŒi na suna hari līlahi. kahia na lobhihi krodhihi kŒmihi, jo na bhajai sacarŒcara svŒmihi.2. dvija drohihi na sunŒia kabahµu ¡ , surapati sarisa hoi nṛpa jabahµu ¡ . rŒma kathŒ ke tei adhikŒrī, jinha ke ¡ satasaṅgati ati pyŒrī.3. gura pada prīti nīti rata jeī, dvija sevaka adhikŒrī teī. tŒ kaha¡ yaha biseṣa sukhadŒī, jŒhi prŒnapriya śrīraghurŒī.4.

दô0— राम चरन रिि `ô चगU ुथवा पद निर्बान। भाव सगिUि सô यगU कथा कर'U Ÿावन पयंU पान॥ 128॥

rŒma carana rati jo caha athavŒ pada nirbŒna, bhŒva sahita so yaha kathŒ karau śravana pu¢a pŒna.128.

चौ0—राम कथा »िरि`ा माउ बरनी । कलि मल समनि मनôमल गUरनी॥ संसहिि रô» स`ीवन मŒरी । राम कथा »ावगिंU Ÿायिि सŒरी॥ 1॥ ०गिU मग¡U Lरचिर स# सôपाना । रघायपिि भ»िि केरर पंथाना॥ ुिि गUरि कहरपा `ागिU पर गUôर्§ । पा'¡U दे§ ०गिंU मार» सôर्§॥ 2॥ मन कामना सि्ि नर पावा । `े यगU कथा कपंU ि`ि »ावा॥ कगUगिंU सयनगिंU ुनयमôदन करगUीउ । िे »ôपद §व भवनिˇि िरगUीउ॥ 3॥ सयनि सब कथा NUदय ुिि भार्§ । »िरि`ा बôली »िरा सयगUार्§॥ नाथ कहरपा¡ मम »ि संदेगUा । राम चरन 'Uप`े'U नव नेगUा॥ 4॥

rŒma kathŒ girijŒ mai ò baranī, kali mala samani manomala haranī. saṁsṛti roga sajīvana mµurī, rŒma kathŒ gŒvahi ò śruti sµurī.1. ehi maha ¡ rucira sapta sopŒnŒ, raghupati bhagati kera panthŒnŒ. ati hari kṛpŒ jŒhi para hoī, pŒu ¡ dei ehi ò mŒraga soī.2. mana kŒmanŒ siddhi nara pŒvŒ, je yaha kathŒ kapa¢a taji gŒvŒ. kahahiò sunahiò anumodana karahī¡, te gopada iva bhavanidhi tarahī ¡.3. suni saba kathŒ hṛdaya ati bhŒī, girijŒ bolī girŒ suhŒī. nŒtha kṛpŒ¡ mama gata sandehŒ, rŒma carana upajeu nava nehŒ.4.

दô0— माउ कहरिकहरˆय भ§'¡U ुब िव पýसाद बिSवेस। 'Uप`ी राम भ»िि दहÉ‚U बीिे सकल कलेस॥ 129॥

maiò kṛtakṛtya bhaiu ¡ aba tava prasŒda bisvesa, upajī rŒma bhagati dṛRha bīte sakala kalesa.129.

चौ0—यगU सयभ संभय 'Uमा संबादा । सय„ संपादन समन बिादा॥ भव भं`न »ं`न संदेगUा । `न रंU`न स”ान पिýय ०गUा॥ 1॥ राम 'Uपासक `े `» मागUीउ । ०गिU सम पिýय िि‹गU केउर कछयU नागUीउ॥ रघायपिि कहरपा¡ `थामिि »ावा । माउ यगU पावन चरिि सयगUावा॥ 2॥ ०गिंU कलिकाल न साˇन दŒ`ा । `ô» `‚य `प िप बýि पŒ`ा॥ रामगिU सयमिरिु »ा§ु रामगिU । संिि सयनिु राम »यन »ýामगिU॥ 3॥ `ासय पििि पावन ब˙‚U बाना । »ावगिंU कबि Ÿायिि संि पयराना॥ िागिU भ`गिU मन ि`ि कयरंिUलार्§ । राम भ`ेउ »िि केरगिंU नगिंU पार्§॥ 4॥

yaha subha sambhu umŒ sambŒdŒ, sukha sampŒdana samana biṣŒdŒ. bhava bhañjana gañjana sandehŒ, jana rañjana sajjana priya ehŒ.1. rŒma upŒsaka je jaga mŒhī ¡, ehi sama priya tinha ke ¡ kachu nŒhī ¡. raghupati kṛpŒ¡ jathŒmati gŒvŒ, mai ò yaha pŒvana carita suhŒvŒ.2. ehiò kalikŒla na sŒdhana dµujŒ, joga jagya japa tapa brata pµujŒ. rŒmahi sumiria gŒia rŒmahi, santata sunia rŒma guna grŒmahi.3. jŒsu patita pŒvana baRa bŒnŒ, gŒvahiò kabi śruti santa purŒnŒ. tŒhi bhajahi mana taji ku¢ilŒī, rŒma bhaje ¡ gati kehi ò nahi ò pŒī.4.

छंU0—पार्§ न केरगिंU »िि पििि पावन राम भ`ि सयनय स˘U मना। »निका ु`ामिल Žयाˇ »ीˇ »`ादि „ल िारेU घाना॥ ुाभीर `मन किराि „स Sवपचादि ुिि ुघारूरप `े। कगिU नाम बारक िेपि पावन गUôगिंU राम नमामि िे॥ 1॥ रघायबंस भŒान चरिि यगU नर कगUगिंU सयनगिंU `े »ावगUीउ। कलि मल मनôमल ˇô§ बिनय Ÿाम राम ˇाम सिˇावगUीउ॥ सि पंच चौपा§Z मनôगUर `ानि `ô नर 'Uर ˇराU। दाLरन ुबिlा पंच `निि बिकार Ÿाीरघायबर गUराU॥ 2॥ सयंदर सय`ान कहरपा निˇान ुनाथ पर कर पýीिि `ô। सô ०क राम ुकाम गिUि निर्बानपýद सम ुान कô॥ `ाकी कहरपा लवलेस िे मििमंद ियलसीदासगŒ¡U। पायô परम बिŸामय राम समान पýभय नागUीउ कगŒ¡U॥ 3॥

Chaṁ.: pŒī na kehiò gati patita pŒvana rŒma bhaji sunu sa¢ha manŒ, ganikŒ ajŒmila byŒdha gīdha gajŒdi khala tŒre ghanŒ. Œbhīra jamana kirŒta khasa svapacŒdi ati agharµupa je, kahi nŒma bŒraka tepi pŒvana hohi ò rŒma namŒmi te.1. raghubaṁsa bhµuṣana carita yaha nara kahahiò sunahiò je gŒvahī¡, kali mala manomala dhoi binu śrama rŒma dhŒma sidhŒvahī¡. sata pañca caupŒī ¡ manohara jŒni jo nara ura dharai, dŒruna abidyŒ pañca janita bikŒra śrīraghubara harai.2. sundara sujŒna kṛpŒ nidhŒna anŒtha para kara prīti jo, so eka rŒma akŒma hita nirbŒnaprada sama Œna ko. jŒkī kṛpŒ lavalesa te matimanda tulasīdŒsahµu ¡ , pŒyo parama biśrŒmu rŒma samŒna prabhu nŒhī ¡ kahµu¡ .3.

दô0—मô सम दीन न दीन गिUि ियगU समान रघायबीर। ुस बिचारि रघायबंस मनि गUरगयU बिाम भव भीर॥ 130 (क)॥ कामिगिU नारि पिुारि `िमि लôभिगिU पिýय `िमि दाम। ििमि रघायनाथ निरंUिर पिýय ला»गयU मôगिU राम॥ 130 („)॥

mo sama dīna na dīna hita tumha samŒna raghubīra, asa bicŒri raghubaṁsa mani harahu biṣama bhava bhīra.130(A). kŒmihi nŒri piŒri jimi lobhihi priya jimi dŒma, timi raghunŒtha nirantara priya lŒgahu mohi rŒma.130(B).

श्लôक—यˆपŒवZ पýभयणा कहरिं सयकविना Ÿाीश्ाभयना दयर्»मं Ÿाीम…ýामपदाŽ`भQिरमनिश्ां पýाŒˆया िय रामायणाम÷। मˆवा ि…ýघायनाथनामनिरिं Sवा‹िSिमःश्ा‹िये भााब्मिदं चकार ियलसीदासSिथा मानसम÷॥ 1॥ पयणयं पापगUरंU सदा शि्ावकरंU वि™ानभQिरपýदं मायामôगUमलापगंU सयविमलं पýेमाबयपŒरंU श्ायभम÷। Ÿाीम…ýUामचरि˜ामानसमिदं भĈयाव»ागU‹िि ये िे संसारपिङ्गघाôरकिरणार्दs्‹िि नô मानवाः॥ 2॥

: yatpµurvaṁ prabhuṇŒ kṛtaṁ sukavinŒ śrīśambhunŒ durgamaṁ śrīmadrŒmapadŒbjabhaktimaniśaṁ prŒptyai tu rŒmŒyaṇam, matvŒ tadraghunŒthanŒmanirataṁ svŒntastama‹śŒntaye bhŒṣŒbaddhamidaṁ cakŒra tulasīdŒsastathŒ mŒnasam.1.